ەلباسى ۇلتتىق مۋزەيدىڭ قىش كىتابىنا وسىلاي دەپ جازدى
قالا كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا ەلوردانىڭ رۋحاني قازىناسى تاعى ءبىر مادەني وشاقتىڭ دۇنيەگە كەلۋىمەن ەڭسەلەندى. استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيى اشىلدى. جاڭا عيماراتتىڭ تۇساۋىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى كەلىپ كەسىپ بەردى. قۇتتى بولسىن, اعايىن! تاۋەلسىزدىك كوشەسىنە ايرىقشا ءسان بەرىپ تۇرار بۇل عيماراتتان جۇرت اتامەكەننىڭ ايبىنىن, الاشتىڭ رۋحىن باياندايتىن بابالاردىڭ بايىرعى قۇندىلىعىن تاماشالايدى دەسەك, ال كەيىنگى جاس ۇرپاق ءۇشىن وندا وسكەن تامىر, وتكەن تاريح تاعىلىمىن جان-جاقتى تانىپ-بىلۋگە تولىق مۇمكىندىك تۋعىزىلىپ وتىر.
قازاق ەلىنىڭ تاريحي كونە جادىگەرلەرى, عاسىرلار بويعى باسىنان كەشكەن نەبىر الاساپىران تاعدىر-تالايى, باقىتى مەن بايانى ارا-تۇرا و جەر, بۇ جەردەن باستارىن ءبىر قىلتيتىپ قويعانى بولماسا, نەگىزىنەن توماعا-تۇيىق كۇي كەشكەن قازىنانىڭ ءبارىن ەل جۇرەگىنە جيىستىرىپ, توعىستىرىپ, باسىن قوسۋ, حالقىمەن قاۋىشتىرۋ بۇل ءوزى ءبىر تولاعاي قاجىر-قايراتپەن, بىلىكتىلىك پەن بىرلىكپەن بىتەر ىزگى شارا ەكەنى داۋسىز. عاسىرلار تابانىنىڭ ءىزى اتا تاريحتا مۇقالماي, مۇرتى بۇزىلماي ساقتالار بولسا, ال ەندى سول تاريحتى تۇگەندەۋ مۇنان دا اۋقىمدى, وتە ۇزاققا سوزىلاتىن, ءتىپتى شەكسىز, شەتسىز الەم سياقتى, ءتۇپسىز تەرەڭ تۇڭعيىققا ۇقسايدى. تاريحتىڭ ءبارىن جازىپ بىتىردىك, تاۋىستىق دەۋ قاتە. ونىڭ سوڭى, سوڭعى دەمى دەگەن جوق. قارت تاريحقا, باعزى تامىرعا, بابالار رۋحىنا ەلوردانىڭ تورىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن بەرۋدى ءبىز بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ شەجىرەلى قارياسىنا, كوسەمسوزشى دارياسىنا, داناگوي, باتاگوي ابىزدارىنا, ابزالدارىنا ايرىقشا قۇرمەت كورسەتىپ, تاعزىم ەتۋى دەپ ءتۇسىنىپ جاتىرمىز. دارقان دالانىڭ ارقا-جارقا كەڭ پەيىلىنە جاراسار, ءارى قاراي جالعاسار جارقىن تىرلىگى, جاسامپاز كەلبەتى ەكەنىنە ءشۇبا كەلتىرمەيمىز. ۇلتتىق مۋزەيدىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعان ساتتەن باستاپ الدىڭىزدان شىعار ءاربىر قازىنا كەۋدەڭىزگە سونداي اعەدىل سەزىم ۇيالاتادى.
ەسكە سالا كەتەيىك, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى پرەزيدەنت جارلىعىمەن 2013 جىلعى 30 مامىردا قۇرىلعان بولاتىن. بۇل ورتالىق ازيا ايماعى بويىنشا ەش جەردە بالاماسى جوق تەڭدەسسىز بىرەگەي جوبا بولىپ تابىلادى. كولەمى 74 مىڭ شارشى مەتردەن اساتىن ۇلتتىق مۋزەي قازاقستاننىڭ ەرتە عاسىردان باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى ارحەولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق جادىگەرلەرى مەن مادەني ەسكەرتكىشتەرىن جيناقتاۋىمەن قۇندى.
سوڭعى جىلداردىڭ تاماشا ساۋلەت تۋىندىلارى ءبىر-بىرىمەن جاناسا جايعاسقان اۋماقتاعى سىرتقى سىمباتى زاماناۋي تالعامعا ساي جاسالعان ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ءسانى وزگەشە رۋحتى سەزدىرەدى. قازاقستاننىڭ تۋىنا ۇقساس كوگىلدىر شىنىلار مەن ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەر بەدەرلەنگەن اق ءتۇستى قابىرعالار قابىسا جىمداسىپ, قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي كوز جاۋىن الادى. ىلديدان جوعارىلاي كوتەرىلگەندە الدىڭىزدا تاماشا سۋبۇرقاق اتقىلاپ تۇر. مۇندا ءتورت ساق جاۋىنگەرى اتتارىنىڭ باسىن ءتورت تاراپقا بۇرىپ, ەلدى, جەردى كۇزەتىپ تۇرعانداي ءمىز قاقپايدى. «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى» دەمەي مە حالقىمىز. سول ايتقانداي, ولار: «تۇگەل بولىڭدار», «بىرلىك بار جەردە – تىرلىك بار» دەگەن قاعيدانى استارلاپ جەتكىزىپ تۇرعانىنا ەش ءشۇبا كەلتىرمەڭىز. «ءتورت قۇبىلاسى تەڭ», «دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشى», «ءتورت كوزى تۇگەل», ت.س.س. قازاقى ۇعىممەن ەگىز سارىن ەشقاشان ەسكىرمەسىن ەسكەرگەندەي.
كىرە بەرىستە قارسى الدىڭىزدان مەديا-ەكران كورىنىستەرى جارق ەتەدى. العاشقى اسەردەن ەندى ارىلا بەرگەن ساتتە فويەنىڭ سول جاعىنداعى قازاقستان كارتاسى ىسپەتتى ۇلكەن مەديا-ەكران قازاقستان قالالارىنا ساياحات جاساتادى. ونىڭ جوعارى جاعىندا: «قازاقستان: باياندى ەل, بايتاق جەر, باعانالى وردا» دەگەن ەلباسى قاعيداسى جازۋلى. بەلگىلى قىلقالام شەبەرى ەربولات تولەپبايدىڭ بىرنەشە اۆتورمەن بىرىگىپ سالعان تريپتيح-پولوتنوسىندا ساقتاردان, تۇركى حالىقتارىنان باستاپ قازىرگى زامانعى تاريحقا دەيىنگى مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ قاينار كوزى بەدەرلەنگەن. «تاعدىر», «اڭىراقاي», «جاڭارعان دالا» – قىلقالام تىلىمەن بەينەلەنگەن قازاق ەلىنىڭ تاريحى.
ال توبەدەگى جيىرما مەترلىك الىپ قىران قۇس قاناتىن كەڭ سەرمەپ, دالانىڭ دارقان تىنىسىن, ەگەمەن ەلدىڭ ەرتەڭىن, كەڭدىگى مەن اسقاقتىعىن پاش ەتكەندەي, ەلدىڭ سامعاي بەرۋىن ايعاقتايدى. مۇنان ءسال جوعارى جۇرسەڭىز, سارقىراما سىڭعىرى ساۋمال اۋا جۇتقىزادى.
مەملەكەت باسشىسى الدىمەن جينالعان قاۋىمدى كەلە جاتقان استانا كۇنىمەن قۇتتىقتادى جانە وسى مەرەكەگە وراي استانا مەن بۇكىل قازاقستان تاعى ءبىر قۇندى سىيلىققا – ۇلتتىق مۋزەيگە يە بولعانىن ايتتى.
«2008 جىلى استانادا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى مۋزەي سالۋعا تاپسىرما بەرگەن بولاتىنمىن. بۇگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحي مۋزەيى اشىلۋدا», دەگەن پرەزيدەنت بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق رۋحىمىزدى كوتەرۋ جاعىنان عانا ەمەس, ەلىمىزدى تاريحي تۇرعىدان تانىتۋدا دا ايرىقشا ماڭىزعا يە عيمارات ەكەنىنە توقتالدى.
– ءبىزدىڭ تاريحىمىز ماقتان ەتۋگە لايىقتى ەرلىك پەن ەلدىكتىڭ تاريحى, مىڭجىلدىقتار قويناۋىنان باستاۋ الاتىن قازاق شەجىرەسى ادامزات تاريحىنىڭ اجىراماس بولىگى. ءبىزدىڭ بابالارىمىز قيىر شىعىس پەن باتىس ەۋروپانىڭ, ءسىبىر مەن ءۇندىستاننىڭ اراسىندا 4-5 مىڭ جىل بويى ايرىقشا ءرول اتقارعانىن تاريحتان بىلەمىز. ساقتار مەن عۇندار داۋىرىنەن باستاۋ الىپ, تۇرىك قاعاناتىمەن جالعاسقان قازاق حاندىعىنىڭ جانە بۇكىل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وتكەنى حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعىنىڭ جىلناماسى بولىپ سانالادى. ماڭگىلىك ەلىمىز باردا قازاقتىڭ تاريحى دا ماڭگىلىك. قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنا ايرىقشا ءمان بەرىلەتىن بولادى. داۋىرلەرگە لايىق ءىس تىندىرعان جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ەل تاريحىندا ەڭ جاسامپاز كەزەڭ بولىپ تابىلادى. كەيىنگى ۇرپاق بۇگىنگى بۋىن باستاعان ۇلى ىستەردى لايىقتى جالعاستىراتىنىنا مەن سەنىمدىمىن. قازاقستان تاريحى كەلەشەكتە تەك قانا بەيبىت باستامالار مەن جارقىن ىستەرمەن جالعاساتىن بولادى. بۇگىن ەسىگىن ايقارا اشىپ وتىرعان تاريح مۋزەيى سان جىلدار جاسالعان جاسامپازدىق جادىگەرلەرمەن تولىعا بەرەدى, – دەي كەلىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ:
– مۋزەيدىڭ اشىلۋى ارقىلى قازاق ەلى ساۋلەتتى ارحيتەكتۋرالىق كەشەنىن قۇرۋ اياقتالادى. تاۋەلسىزدىك سارايى جانە كوككە ۇمسىنعان ستەلا, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى, ازىرەت سۇلتان مەشىتى جانە ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى, ەندى, مىنە, ۇلتتىق مۋزەي – بۇلار ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءماڭگىلىك قۇندىلىقتارىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق كورىنىس تابۋى, – دەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ۇلتتىق مۋزەي عيماراتىندا حالىقتىڭ وتكەنى, قازىرگىسى جانە بولاشاعىنىڭ تەرەڭ ءسيمۆوليزمى بەينەلەنگەنىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل – اشىقتىق, داستۇرگە ادالدىق جانە يننوۆاتسياعا ۇمتىلىس. ساۋلەتكەرلىك شەشىمدە ماڭگىلىك كلاسسيكا مەن كرەاتيۆتى مودەرن سينتەزى ايشىقتالعان. بۇل تاريحي داۋىرلەردىڭ ساباقتاستىعىن ايرىقشا تانىتا تۇسەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
– ءبىز ەكونوميكا دامۋىنىڭ جوعارى قارقىنىن كورسەتىپ وتىرمىز. قازاقستاندىقتاردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى ارتىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلى نىعايا تۇسۋدە. قازاقستاندىقتاردىڭ قازىرگى بۋىنى بابالارىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس, قۋاتتى جانە الەمدە سىيلى مەملەكەت بولۋ تۋراسىنداعى سان عاسىرلىق ارمانىن جۇزەگە اسىردى. ءبىز جاڭا قازاقستاندى نىعايتا وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ تاريحي ميسسيامىزدى لايىقتى اتقارامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى جاڭا مۋزەيدىڭ تاريحتى تانىتۋ جانە ەلىمىز تۋرالى تەرەڭ ءبىلىمدى ءسىڭىرۋ ورتالىعىنا عانا ەمەس, بەلگىلى مادەني جانە عىلىمي مەكەمەگە اينالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
– ۇلتتىق مۋزەي عىلىمي جانە رۋحاني ورتالىققا اينالادى, ءبىزدىڭ قازاقستان جولىنىڭ بارلىق ىلگەرى جەتىستىكتەرىن تانىتادى, ارحيتەكتۋرالىق ولشەممەن العاندا, مۋزەي عيماراتى قازىردىڭ وزىندە رەسەيدىڭ ەرميتاجىمەن, فرانتسيانىڭ لۋۆرىمەن, امەريكانىڭ مەتروپوليتەن مۋزەيىمەن بىرگە الەمنىڭ ءىرى ەكسپوزيتسيالارى وندىعىنىڭ قاتارىندا تۇر, – دەپ اتاپ ءوتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ءسوزىنىڭ سوڭىندا مۋزەيدىڭ قىش كىتابىنا ەستەلىك قولتاڭبا قالدىردى. مۇندا پرەزيدەنتتىڭ: «رۋحى بيىك حالىقتىڭ ىرگەسى بەرىك!» دەگەن تىلەگى تۇر. مۇنان سوڭ ەلباسى استانا, تاۋەلسىزدىك, التىن, ەجەلگى جانە ورتاعاسىر تاريحى, ەتنوگرافيا, قازىرگى زامانعى ونەر زالدارىن ارالاپ كوردى.
مۋزەي قۇرىلىسى «قازمۇنايگاز» اق بولگەن قاراجات ەسەبىنەن جۇرگىزىلگەن. ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ديرەكتورى دارحان مىڭباي, باس مەردىگەر – «بازيس پروەكت LTD», ديزاين جوبانى وڭتۇستىككورەيالىق «Design be Art» كومپانياسى وتاندىق ديزاينەرلەرمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرعان, قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ باس مەردىگەرى – تۇركيالىق «Turkuaz Construction» جشس كومپانياسى.
ال ەندى جالپى ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ءوزى تۋرالى ايتاتىن بولساق, كورمە زالدارى, قويمالار جانە جۇمىس لابوراتوريالارى وتە اۋقىمدى. مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسياسىن جاساقتاۋ كەزىندە الەمدىك مۋزەيتانۋ مەن جاڭا تەحنولوگيانىڭ ەڭ وزىق ادىستەمەلەرى قولدانىلعان جانە دە مۇندا قازاقستاننىڭ ەجەلگى داۋىردەن باستاپ قازىرگى كۇنگە دەيىنگى ارحەولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق, تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرى جيناقتالعان. جوباعا سايكەس قاباتتارى ساتىلاپ بيىكتەيتىن (2 قاباتتان 8 قاباتقا دەيىن) 7 بلوكتان تۇزىلگەن مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسيالىق الاڭى 14 مىڭ شارشى مەتردەن اساتىن جەردى الىپ جاتىر. ال مۇراجايلار اۋقىمى 5 مىڭ شارشى مەترگە جۋىق. مۇنان بولەك ۋاقىتشا كورمەلەر وتكىزەتىن «ۇلتتىق ميراس» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, جاڭعىرتۋ شەبەرحانالارى, زەرتحانالار, مۇراجايلار, وقىرمان زالدارى بار كىتاپحانالار, ىلەسپە اۋدارما قۇرالدارىمەن جابدىقتالعان ءماسليحات زالى, كادەسىي كيوسكىسى, كافە, بۋفەت ورنالاساتىن جايلار بار. مۋزەيدىڭ كاسىبي, قاۋىپسىز مۇراجايلارى زاماناۋي دۇنيەجۇزى مويىنداعان الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس جاسالعان, ياعني كليمات-باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ بولۋى, بيولوگيالىق جانە جارىقتى باقىلاۋ, سونىمەن قاتار, مۇراجايلار قۇرىلىسىنا ارنالعان پاتەنتتەلگەن ارنايى ماتەريالدار پايدالانىلعان. مەديا-تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا بايلانىستى ءداستۇرلى مۋزەيلەر ءوزىنىڭ ءرولىن جوعالتۋى مۇمكىن دەگەن قوعامدا قالىپتاسقان پىكىرگە قاراماستان, ءومىردىڭ ءوزى زاماناۋي تەحنولوگيالار مادەني ەسكەرتكىشتى جەتە تانىستىرۋ تەتىگى بولا الاتىنىنا كوز جەتكىزىپ وتىر. تاۋەلسىز قازاقستان تاريحى ەكسپوزيتسياسىندا مۋزەيگە كەلۋشىلەردىڭ نازارىنا اسا ۇتىمدى ءارى ازياداعى تەڭدەسى جوق, كولەمى 35,9 ح 20,6 م بولاتىن الىپ, دوعال ەكران ارقىلى اۋماعى بويىنشا الەمدە 9-شى ورىن الاتىن قازاقستاننىڭ قايتالانباس تابيعاتى ۇسىنىلادى. تاعى ءبىر ەلەۋلى نارسە, استانا زالىندا ەلوردانىڭ بىرەگەي سەرپىندى ماكەتى جانە الگى دوعال ەكرانمەن بىرگە اسەرلى شوۋ جاسايتىن مەديا ەدەن كوپتى سۇيسىنتەرى ءسوزسىز. ءۇش ءتىلدى مۋلتيمەديالىق گيد ىڭعايلى ءارى سەنىمدى جولسەرىك رەتىندە كەلۋشىنىڭ كوڭىل كۇيىنە, ۋاقىتى مەن قىزىعۋشىلىعىنا سايكەس ەكسكۋرسيا مارشرۋتىن كورەرمەننىڭ قالاۋىنا قاراي, مۋزەيدىڭ كوپتەگەن زالدارىنا باستاپ اپارادى.
ۇلتتىق مۋزەيدىڭ بەت-بەينەسىنە كەلگەندە, «التىن ادامنىڭ» الار ورنى بولەك. ەسىكتەن تابىلعان ارحەولوگيالىق ولجا قازاقستاننىڭ سيمۆولى بولىپ تابىلادى. ەجەلگى تاريحتى كورسەتەتىن ەكسپوزيتسيادا ەل اۋماعىنان تابىلعان, مۋزەيلەرگە قازىرگى كۇنگە دەيىن قويىلماعان بارلىق بىرەگەي ەكسپوناتتاردىڭ (تاقساي حانشايىمى, سايرامداعى التىن بۇيىمدار مەن كۇمىس تيىندار قويماسى. تالدى 2 التىن بۇيىمدارى) ءبىر زالدا توعىسۋى ايرىقشا اسەرگە بولەيدى. مۋزەي حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جابدىقتارمەن جاراقتاندىرىلعان. ەكسپوزيتسيالار ءۇشىن زاماناۋي كورمە تەحنولوگيالارى: بىرەگەي يىلگىش ەكران, مەديا-ەدەن, قازىرگى استانانىڭ ورتالىق بولىگىنىڭ سەرپىندى ماكەتى, كوپتەگەن مەديا-ەكراندار, گولوگراممالار, ديودتى جارىعى بار LED-تەحنيكا, سەنسورلى دۇڭگىرشەكتەر, مۋلتيمەديالىق جولسەرىك قولدانىلادى. جەتى زالدا ۇسىنىلعان نەگىزگى ەكسپوزيتسيالاردان بولەك مۇندا رەسەيدىڭ «ورتالىق ازيا مەن كاۆكازداعى ءداستۇرلى توقىما – ۇلى جىبەك جولىنىڭ مۇراسى», «ورىس كوركەمسۋرەت ونەرىنىڭ 4 عاسىرى» اتتى كورمەلەرى جۇمىس ىستەۋدە.
شەتەلدەن شاقىرىلعان قۇرمەتتى قوناقتاردىڭ اراسىندا بريتان مۋزەيى تاياۋ شىعىس دەپارتامەنتىنىڭ كۋراتورى دجون سيمپسون, امەريكا ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى كاتتسەن اتىنداعى ونەر ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە ديرەكتورى دجون (دجەك) راسمۋسسەن, شانحاي مۋزەيىنىڭ ديرەكتور چەن سيە دجۋن, ا.س.پۋشكين اتىنداعى مەملەكەتتىك بەينەلەۋ ونەرى مۋزەيىنىڭ پرەزيدەنتى يرينا انتونوۆا, مەملەكەتتىك ترەتياكوۆ گالەرەياسىنىڭ باس ديرەكتورى يرينا لەبەدەۆا, رەسەي ەتنوگرافيالىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ۆلاديمير گرۋسمان, «روسيزو» مەملەكەتتىك مۋزەي-كورمە ورتالىعى كورمە ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ۆيكتوريا زۋبراۆسكايا, ازەربايجان ۇلتتىق ونەر مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى چينگيز فارزاليەۆ, ت.ب. بار.
تورقالى تويدىڭ قارساڭىندا تۇساۋى كەسىلگەن شاڭىراقتىڭ شاتتىق دۋمانى بۇگىن جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. قازاق ەلىنىڭ اتىن دۇنيەجۇزىنە تانىتۋعا قازىردىڭ وزىندە بارىنشا كىرىسىپ كەتكەن مۇنىڭ جاقۇت قازىناسىنىڭ ىشىنەن جۇرت كەلەشەكتە ەلىمىزدىڭ بۇكىل تاريحي-مادەني قۇندىلىعىن, قىمبات جادىگەرلەرىن كورىپ, رۋحاني ءشولىن قاندىرعىسى كەلەتىنى تاعى اقيقات.
بار بايلىقتى باس مۋزەيدەن تابايىق!
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
