يسلام بانكىنىڭ قارجىلىق مۇمكىندىكتەرى

سوندىقتان يسلام ءدىنى ءوسىمنىڭ قاي تۇرىنە دە قاتاڭ تىيىم سالىپ, وتكەن عاسىر­دان باستاپ مۇسىلمان الەمى ءداس­تۇرلى بانكتەردىڭ ورنىن الماستىراتىن قارجى ينستيتۋتىن قۇرۋعا تالپىندى.

يسلام ىلىمىندە مۋدارابا, مۋشاراكا, مۋراباحا دەگەن تۇسىنىك­تەر ءاۋ باستان بار. بۇلار – ءوسىمسىز, كاسىپتەن پايدا تابۋعا ارنالعان يس­لامدىق قارجىلاي قولداۋ تاسىلدەرى. جاڭا عاسىردا زاماناۋي يسلام بانكىن قۇرۋ ماسەلەسىندە وسى اتالعان تاسىلدەر نەگىزگە الىندى. يسلام قارجى ينستيتۋتتارى وزدەرىنىڭ ىرگەتاسى قالان­عان العاشقى كەزەڭدەردە-اق ورتالىق بانكتەر, قارجى ۇيىمدارىمەن ءوزارا ارىپتەستىك بايلانىس قۇردى. وسىلايشا, ولار حالىققا قىزمەت كورسەتۋدىڭ قاراپايىم ساتىلارىنان ءوتىپ, دامۋ باسپالداقتارى ارقىلى دەربەس, قارجىلىق مۇمكىندىگى جوعارى بانكتەرگە اينالدى.

تەك مۇسىلمان مەملەكەتتەرىندە عانا ەمەس, شاريعات قاعيداتىنداعى مۇن­داي بانكتەر ەۋروپا مەن امەريكادا دا وركەن جايدى. ءتىپتى كەيبىر ءداستۇرلى ۇلگىدەگى باتىس بانكتەرى يسلام قارجى ينستيتۋتىنىڭ جۇيەسىن ءوز تاجىريبەسىندە پايدالانىپ تا ءجۇر.

وسىمگە نەگىزدەلگەن بارلىق بانكتەر قارىز سوماسىن بەرگەن كەزدە ۇستىنەن پايىزدىق مولشەرلەمە ارقىلى تابىس تابۋدى كوزدەيدى جانە نەسيە قايتارىمى بەلگىلى ءبىر ۋاقىت شەڭبەرىمەن شەكتەلگەن. ال يسلام جۇيەسى شاريعاتتاعى مۇسىلمان ەرەجەسىنە سۇيەنگەن حالال جولمەن پايدا تابۋدىڭ ءتۇرلى نۇسقاسىن ۇسىنادى.

بانك پەن بيزنەس ارىپتەستىگى

يسلام قارجى جۇيەسىندەگى باستى قۇرالدىڭ ءبىرى – مۋدارابا: بانكپەن ارادا بولاتىن بيزنەستىك ارىپتەستىكتىڭ ءبىر ءتۇرى. جوعارىدا ايتىلعانداي, نەگىزى يسلام شاريعاتىنان باستاۋ الادى. ەرتە كەزدە مۇسىلماندار وسى تاسىلمەن ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىگىن ارتتىرىپ, كاسىپتەرىن دوڭگەلەتكەن. مۇندا كەلىسىم ەكى تاراپ ارقىلى جاسالادى. ونىڭ ءبىرى – ينۆەستور, ەكىنشىسى – جۇمىسكەر. ياعني قالتالى ازامات اقشاسىن ءبىر ىسكەر ازاماتتىڭ باستاعان جاڭا جوباسىنا سالادى. كەيىن تۇسكەن پايدانى ەكەۋى ورتادان ءبولىپ الادى. مۋدارابانىڭ ەكى ءتۇرى بار – جالپى جانە شەكتەۋلى. جالپىدا ينۆەستور قارجىسىن كوزسىز جوباعا سالادى. بەلگىلى ءبىر شارتتار قويىلمايدى. الايدا بۇل نۇسقامەن بانكتەر اسا كوپ جۇمىس ىستەمەيدى. ويتكەنى «جەتى رەت ولشەپ ءبىر رەت كەسپەسە» بيزنەس سالاسىندا اقشا جەلگە ۇشۋى مۇمكىن. ەكىنشى ءتۇرى بويىنشا بانكتەر ينۆەستوردىڭ الدىن-الا كەلىسىمشارتىمەن كوبىرەك قىزمەت كورسەتەدى. سەبەبى مۇندا قاراجاتتىڭ قاي جوباعا جۇمسالاتىنى, باسقا دا تاۋە­كەلدەر اسا دالدىكپەن ەسەپتەلەدى. دە­گەن­مەن مۋدارابادا ەكەۋارا كەلىسىمگە وتى­رۋ­دىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز. بۇدان باسقا دا قوس تاراپتى مىندەتتەيتىن ەرەجەلەر وتە كوپ.

بانك – ينۆەستوردىڭ سەرىكتەسى

مۋشاراكا تۇرىنە كەلسەك, بۇل ارادا بانك تەك ءوزىن قارجى بەرۋشى ۇيىم رەتىندە قاراستىرمايدى. ينۆەستورمەن بىرگە جوبانى قولعا الىپ, ءارى قاراي جۇزەگە اسىرۋعا سەرىكتەس, ارىپتەس رەتىن­دە بىرگە قاتىسادى. ءداستۇرلى بانكتە كليەنت­كە قىزمەت كورسەتۋ تەك نەسيە بەرۋ ارقى­لى ىسكە اسىرىلسا, يسلام جۇيە­سىن­دە سەرىكتەستىك بايلانىس ءبىرىنشى ورىنعا قويىلادى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, مۋشا­را­كادا جوبانى قولعا الۋ بارىسىندا كەز­دەسەتىن كەدەرگى مەن قيىندىقتى بانك ينۆەستورمەن بىرگە كوتەرەدى. ونىڭ مۋدارابادان ءبىر ايىرماشىلىعى, مۋشاراكادا ءبىر جوبانى باستاعان كاسىپ­كەر اقشاسى جەتپەگەندىكتەن باسقا ين­ۆەس­تورمەن ءىستى اياعىنا دەيىن اپارۋ ءۇشىن بىرىگەدى. بىراق و باستا كەلىسكەندەي, تابىس تاپسا, پايداسىن بىرگە كورەدى نەمەسە كەرىسىنشە ۇتىلسا, شىعىنعا بىرگە باتادى. سونداي-اق جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قوس تاراپ تا بىردەي اتسالىسۋعا ءتيىس. سوندىقتان مۋشاراكادا يسلام بانكى ءوزىنىڭ جاعدايىن ويلاعاندىقتان ينۆەستورعا تابىس تابۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولدارىن ۇسىنادى. ءوزى دە كليەنتپەن قوسىلىپ شىعىنعا ۇشىراپ قالماۋدىڭ ارەكەتتەرىن قاراستىرادى.

سونىمەن بىرگە, بۇگىنگى تاڭدا مۋشا­راكا مۋتاناقيسا دەگەن قارجىلاي قول­داۋ­دىڭ جاڭا ءتۇرى قولدانىسقا ەنىپ جاتىر. بۇل بويىنشا بانك ينۆەستورمەن سوڭىنا دەيىن ارىپتەس بولىپ قالمايدى. ينۆەستور جوباسىن ءساتتى ىسكە اسىرىپ بولعان سوڭ بانكتىڭ جۇمساعان كاپيتالىن بىردەن نەمەسە بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كەزەڭ ىشىندە ساتىپ الا باستايدى. وسىلايشا, ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ ينۆەستور جوبانىڭ تولىق يەسى اتانىپ شىعادى. ال بانكتىڭ ۇلەسى, ياكي كاپيتال مۇلكى تولىق ءتامامدالادى.

باستى تالاپ – شىن باعانى ايتۋ

قارجى قۇرالىنىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى – مۋراباحا – مۇسىلمان شاريعاتىندا بۇرىننان بار بايعۋ امانا, ياعني سەنىمدى ءارى كەلىسىمدى باعامەن ساتۋدىڭ ءبىر تۇرىنە كىرەدى. مۋراباحاعا نەگىزدەلگەن ساۋدانىڭ باستى ەرەكشەلىگى – مۇندا كەز كەلگەن تاۋاردىڭ باستاپقى قۇنى ساتىپ الۋشىعا بەلگىلى بولادى جانە پايدا تابۋ ماقساتىندا ۇستىنە قويىلاتىن ۇستەمە باعانىڭ قانشا بولاتىنى الدىن الا كەلىسىلەدى. ءسويتىپ, كادىمگى ساۋ­دا جۇيەسىندەگى سەكىلدى ءبىر تاۋاردىڭ باعاسىن ءسال قىمباتتاتىپ ساتۋ ارقىلى ساۋداگەر پايدا كورەدى. وسىنى مۋراباحا دەيدى. سوندا ونىڭ سىرى نەدە دەگەن ساۋالعا كەلسەك, ساتۋشى ول تاۋاردى ناقتى قانشادان العانىن شىن ايتۋى كەرەك. ءوزىنىڭ باستاپقى ءارى شىنايى باعاسى بەلگىلى بولعان سوڭ ءارى قاراي قاي باعادا ۇستەمە قويىلاتىنىن تاراپتار كەيىن ءوزارا كەلىسەتىن بولادى.

تاۋاردىڭ ءوزىنىڭ باستاپقى قۇنى ايتىلماي ساتىلاتىن ساۋدا ءتۇرى دە بار. بىراق ول مۋراباحادا قولدانىلمايدى. سوندىقتان مۋراباحاداعى ەڭ باستى شارت – ساتىپ الۋشى ادام تاۋاردىڭ زاۋىتتان بوساتىلعان قۇنىن نەمەسە باستاپقى باعاسىن بىلۋگە ءتيىس. بۇدان بولەك, بۇل قارجى وپەراتسياسىندا بانك­تەن تەك م ۇلىك ساتىپ الىنادى. اقشا ساۋداسىنا تىيىم سالىنعان. وسى ءتاسىل ءداستۇرلى بانكتەر ۇسىناتىن ليزينگتىك ادىسكە ۇقسايدى. بۇگىنگى تاڭدا شارۋالار قاجەتتى تەحنيكانى ليزينگپەن ساتىپ الادى. الايدا ليزينگتە پايىزدىق مولشەرلەمە بولادى. كەرىسىنشە يسلام بانكى ارقىلى مۋراباحا ادىسىمەن ساتىپ الىناتىن تاۋارلار ەشقاشان نەسيەگە بەرىلمەيدى. نەگىزگى ايىرماشىلىق مىنە, وسىندا بولىپ تۇر.

قولعا تۇسپەگەن تاۋاردىڭ قۇنى

يسلام قارجىلاندىرۋ سالاسىنداعى تاعى ءبىر ءتاسىل سالامعا كەلسەك, ول – ءالى كەلمەگەن, قولدا جوق تاۋاردى ساتىپ الۋشىعا الدىن الا بەلگىلەنگەن باعادا جانە جەتكىزىلەتىن ناقتى ۋاقىتتى كورسەتە وتىرىپ ساتۋ. ادەتتە, الدىن الا ساتىپ الۋدا الدىمەن تاۋار ۇسىنىلادى, سوسىن بارىپ باعا ناقتىلانادى. ال ءسالامدا كەرىسىنشە الدىمەن ساتىپ الۋشى تاراپىنان باعا بەكىتىلەدى, سودان كەيىن تاۋار جەتكىزىلەدى. وسى تۇستا ءبىر ەسكەرە كەتەر جايت, تاۋار باعاسى كەيىن بەلگىلى بولعان جاعدايدا ونىڭ باعاسى ءتۇرلى جاعدايعا بايلانىستى ءوسىپ كەتۋى مۇمكىن. ال ءسالامدا الدىن الا بەكىتىلىپ قويعان سوڭ قانداي جاعداي بولماسىن كليەنت ءوزى ايتقان باستاپقى باعاسىندا ساتىپ الادى. بۇل ءوز كەزەگىندە تاۋار قۇنىنىڭ قىمباتتاپ كەتپەۋىنە توسقاۋىل بولادى. ءسالام اسىرەسە, قوعامدا شاعىن بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن وتە قاجەتتى قۇرال بولىپ سانالادى. ماسەلەن, ديقان باۋ سالىپ, ەگىن ەگۋ ءۇشىن اينالىمعا قوسىمشا قاراجاتتى تالاپ ەتەدى. وسىندايدا قالتالى ازاماتتار ءونىمىن ارزان باعادا ساتىپ الۋدى نيەت تۇتىپ الدىن الا قاراجاتىن بەرىپ قويسا, بۇل جەردە ديقان دا, كليەنت تە ۇتىلماس ەدى. سوندىقتان تۇتىنۋشىلىق قوعامدا سۇرانىس پەن ۇسىنىستى بىردەي قاناعاتتاندىرۋ ماسەلەسىندە بۇل قارجى­لىق ءتاسىلدىڭ تيگىزەر پايداسى زور دەۋگە بولادى.

ءوندىرىس وركەن جايۋى ءۇشىن

ەكونوميكانى ءوندىرىسسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. وسى تالاپ ۇدەسىنەن شىعۋ ماقساتىندا يسلام بانكى تاعى ءبىر قولداۋ قۇرالىن يستينساعتى ۇسىنادى. بىلايشا ايتقاندا ءبىر زاۋىت نەمەسە كاسىپورىن سالۋ ءۇشىن ينۆەستوردىڭ قارجىلاي قاجەتتىلىگىن بانك وتەپ بەرەدى. كەز كەلگەن قارجى ينستيتۋتىنىڭ اتقاراتىن قىزمەتى مەن ماقسات-مۇددەسى ايقىن. ول – حالىقتىڭ دەپوزيتكە جانە باسقا دا سالىمعا جيناعان قاراجاتىن ءتۇرلى ۇيىمداردىڭ, كومپانيالاردىڭ جوبالارىنا قۇيۋ ارقىلى تابىس تابۋ. ءسويتىپ, قوعامدا ينۆەستيتسيالىق جانە قارجىلىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ. بانكتەردىڭ كوبى ينۆەستيتسيانى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىنىڭ ءبىرى وندىرىسكە سالۋعا قۇمبىل. ءوز كەزەگىندە يسلام بانكى دە ءوز تاراپىنان ءبىر ءوندىرىس وشاعىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە باستاما كوتەرە الادى. ال قۇرىلىسقا قاجەتتى قاراجاتتى بانك ءوزىنىڭ جەكە شوتىنان نەمەسە ينۆەس­تيتسيا رەتىندە سالعان سالىمشىلاردىڭ ەسەبىنەن جۇمسايدى. سونداي-اق بانك ءبىر جوبانىڭ ۋاكىلى بولا الادى. مۇنداي جاعدايدا پايدا بولعان ءوندىرىس ورنى كەيىن بانكتىڭ جەكە مۇلكىنە اينالادى.

يسلام بانكىندە يجارا مەن مۋزاراعا سەكىلدى قارجىلىق قولداۋ تاسىلدەرى دە بار. يجارادا بانك كەز كەلگەن جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتىپ الىپ, ونى زاڭدى جانە جەكە تۇلعالارعا جالعا بەرەدى. ال مۋزاراعادا قارجى ۇيىمى جەردى ديقانعا پايىزسىز, ءوسىمسىز پايدالانۋعا بەرىپ, ۇستىنەن كورگەن تا­بىس­تى ورتادان بولىسەدى.

قازاقستانداعى Al Hilal بانكى دە يسلام شاريعاتىنىڭ قاعيداسى بويىنشا حالىققا قىزمەت كورسەتەدى. بۇل قارجى ينستيتۋتىنىڭ باس كەڭسەسى ءابۋ دابي قالاسىندا ورنالاسقان. ەلىمىزدە بانكتىڭ ءۇش فيليالى جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ءبىرى شىمكەنت قالاسىنان دا اشىلعان. بانك ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا 2010 جىلدان بەرى اتالعان قارجى ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتىن پايدالانعان ازاماتتار سانى ەداۋىر وسكەن. بۇگىندە بانك ەكى ءتۇرلى دەپوزيتتىك سالىم ۇسىنادى. ۋاكالا جانە مۋدارابا. العاشقىسىندا كليەنتتەرمەن 1-6 ايعا جانە 1-2 جىلعا كەلىسىمشارت جاسالادى. بۇعان سايكەس سالىمشى اقشاسىن ءتۇرلى جوباعا سالىپ, ۇستىنەن پايدا كورەدى. ۋاكالا دەپوزيتىندە 1 ايعا – 8%, 6 ايعا – 9%, 1 جىلعا – 10%, 2 جىلعا 12% مولشەرلەمەدە تابىس تۇسەدى. پايىز بولعاندا ءداستۇرلى بانكتەر سەكىلدى ءوسىم ەمەس, سول جوبالاردان تۇسكەن پايدانىڭ مولشەرى. ماماندار تۇتىنۋشىلارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن وسىلاي پايىزبەن ۇعىندىرادى. ۋاكالا دەپوزيتىندە كليەنت اي سايىن جارناسىن سالىپ تۇرا الادى جانە كەلىسىم مەرزىمى بىتكەندە اقشاسىن تولىق شەشىپ الۋىنا مۇمكىندىك بار.

مۋدارابا دەپوزيتى دە وسىعان ۇقساس. تەك مۇندا دەپوزيتتىك تابىس اي سا­يىن ءتۇسىپ وتىرادى سونىمەن بىرگە, سالىمداعى اقشانى ءۇش اي وتكەن سوڭ بارىپ الۋعا بولادى. قوس دەپوزيتكە سالىناتىن ەڭ تومەنگى سالىم قاراجاتى 150 مىڭ تەڭگەدەن نەمەسە 500 دوللاردان كەم بولماۋعا ءتيىس. سونداي-اق جوعارىدا ايتىلعان مۋراباحا ادىسىمەن حالىقتى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ارنايى باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلگەن ەكەن. الايدا بانك بۇگىندە بۇل قىزمەتتى بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى توقتاتىپ قويىپتى.

شىمكەنت