احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, ء«بىز ەلدى تۇزەتۋدى اۋەلى بالانى وقىتۋدى تۇزەتۋدەن باستاۋىمىز كەرەك». ۇلت ۇستازىنىڭ ۇلعاتتى وسيەتىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. ەلىمىزدە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق زور. پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلدانىپ, ۇستازداردىڭ ايلىعى ەسەلەپ ءوستى, زاماناۋي مەكتەپتەر سالىنىپ جاتىر. جابدىقتالۋ, تسيفرلاندىرۋ جاعىنان دا قارا جاياۋ ەمەسپىز. تاياۋ جىلدارى «جايلى مەكتەپ» جوباسى اياسىندا ۇلكەن وزگەرىستەر بولماق. تالاي حالىقارالىق وليمپيادالاردا, جوبالار سايىسىندا بالالارىمىز توپ جارىپ, جۇلدەلى ورىندار الىپ ءجۇر.
الايدا ءبىز ەلىمىزدىڭ رۋحاني-زياتكەرلىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ نەگىزى, ادام كاپيتالىنىڭ باستى قۇراۋشىسى بولىپ سانالاتىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ورنىقتى دامۋىنا قول جەتكىزە المادىق. اسىعىس جانە عىلىمي دايەكتەلمەگەن, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەر مەن قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلمەگەن رەفورمالار ءوز ناتيجەسىن بەرمەي, كەرىسىنشە ءارتۇرلى كەلەڭسىزدىكتەرگە ۇشىراتىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر كورىنىسى كەمبريدج ۇلگىسىنە سايكەس ازىرلەنگەن «جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىنا كوشۋ» رەفورماسى. سىناقتان وتكىزىلمەي, بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەي ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ ءۇش ءتىلدى وقىتۋدىڭ ەنگىزىلۋى, پاندەر سانىنىڭ جانە اپتالىق جۇكتەمەنىڭ كوبەيتىلۋى, وقۋ ماقساتتارىنىڭ شامادان تىس كوپ قويىلۋى عىلىمي-پەداگوگيكالىق تۇرعىدا قاتە قادامدار بولعانىن پراكتيكا دالەلدەدى. بارلىق دەرلىك پاندەردىڭ قۇرىلىمى مەن مازمۇنىن عىلىمي تۇرعىدا دايەكسىز كۇردەلى وزگەرىستەرگە ۇشىراتۋ ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ايتارلىقتاي تەرىس ىقپالىن تيگىزدى. مۇنىڭ ءوزى وقۋلىقتاردىڭ اسىعىس ازىرلەنۋىنە جانە ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتى.
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ماسەلەسى وتە ماڭىزدى. ءتىل – ۇلتتىڭ تۇعىرى, ۇرپاقتىڭ عۇمىرى. قازاق ءتىلى قازاقتى الەمگە تانىتا الادى. حالىقتىڭ ءتىلى – حالىقتىڭ تولقۇجاتى. مۇنى ءاردايىم ەستە ۇستاۋ كەرەك. بىلە بىلسەك, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ءتىلىمىزدى قادىرلەۋدەن باستالادى. جاڭارتىلعان باعدارلامادا ءبىلىم بەرۋدىڭ جۇيەلىلىك, عىلىميلىق, بىرىزدىلىك, ساتىلاي وقىتۋ ۇستانىمدارى ەسكەرىلمەدى. قازاق ءتىلى ءپانىن وقىتۋدىڭ عىلىمي دايەكتەلگەن ءداستۇرلى جۇيەسى بۇزىلىپ, قازاق ءتىلى مەن قازاق ادەبيەتىن قوسىپ وقىتۋ ەنگىزىلدى. بۇل قازىرگى كەزدەگى ورىن الىپ وتىرعان بالالارىمىزدىڭ سويلەۋ جانە جازۋ ساۋاتسىزدىعىنا الىپ كەلدى, رۋحاني دامۋىنا زالالىن تيگىزدى.
ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى جاراتىلىستانۋ پاندەرىن وقىتۋدى جاقسارتۋ, ينجەنەرلىك-تەحنولوگيالىق مامانداردى دايارلاۋعا باسىمدىق بەرۋ تالاپتارىن قويىپ وتىرعاندا, «قىسقارتىلعان وقۋ جوسپارىنىڭ» ەنگىزىلۋى سالدارىنان حيميا, بيولوگيا, گەوگرافيا, فيزيكا جۇكتەمەلەرى 1 ساعاتقا دەيىن كەمىگەنى اقىلعا سىيمايدى. باستاۋىش مەكتەپتەگى «بەينەلەۋ ونەرى», «ەڭبەك» پاندەرىن بىرىكتىرۋ بالالاردىڭ موتوريكاسىنىڭ دامۋىنا, ەڭبەككە داعدىلانۋىنا, پسيحولوگياسىنا كەرەعار شەشىم بولدى. تالاي مۇعالىم قىسقارتۋعا ۇشىرادى. بالالاردىڭ دەنساۋلىعىن ويلاساق, «دەنەشىنىقتىرۋ» ءپانىن ساپالى وتكىزۋ ماڭىزدى. بىراق ساعات سانىن كوبەيتىپ, ساپاسىن تومەندەتىپ وتىرعانىمىز بارىمىزگە بەلگىلى. ءبىر عانا سپورت زالى بار مەكتەپتەردە اپتاسىنا 3 ساعات دەنەشىنىقتىرۋ وتكىزۋ ءۇشىن مۇعالىمدەر ەكى, ءتىپتى كەيدە ءۇش سىنىپتى زالعا جيناۋعا ءماجبۇر. مۇنداي ساپاسىز ساباق دەنساۋلىققا زيان ەكەنى ايدان انىق. كەلەشەكتە اتالعان جۇكتەمەنى ەكى ساعاتقا ازايتىپ, ونىڭ ورنىنا 5-11 سىنىپتاردا قىزدار, ۇلدار توبىنا ءبولىپ وقىتسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. دەنەشىنىقتىرۋ ساباقتارىندا ۇلدار مەن قىزداردى قوسىپ وقىتۋ مۇعالىمدەرگە دە, وقۋشىلارعا دا قولايسىز, تاربيە تالاپتارىنا دا كەرەعار. جوعارى سىنىپتاردا قىزدارعا ارناپ اەروبيكا/ريتميكا ساباقتارىن ۇيىمداستىرعان دۇرىس بولار ەدى. بۇل شەشىم قىزدارىمىزدىڭ سىپايى دا سىمباتتى بولۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەرى ءسوزسىز. سپورتتىڭ كەيبىر تۇرىنەن وقۋشىلاردىڭ بەيىمى جانە قالاۋىنا وراي ۇيىرمەلەردى كوبەيتۋ قاجەت.
وقۋشىلاردىڭ ءبىلىمىن باعالاۋ جۇيەسىن تولىقتاي وزگەرتۋ وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىندە, مۇعالىمدەردىڭ جۇمىسىندا زور دۇربەلەڭ تۋدىردى. بجب, تجب-لاردىڭ ەنگىزىلۋى, ينتەرنەتتىڭ مۇمكىندىگى مەن اتا-انالاردىڭ الەۋەتىن ەسكەرمەي ەلەكتروندىق كۇندەلىككە جاپپاي كوشىرۋ وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسىنىڭ ارتۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزدى دەپ ويلامايمىن. بۇل مەنىڭ عانا تۇجىرىمىم ەمەس, ورتا ءبىلىم سالاسىنداعى بىلىكتى ساراپشىلاردىڭ دا پىكىرى. بۇعان اتا-انالارمەن, عالىمدارمەن, پەداگوگتەرمەن بولعان كەزدەسۋلەردە كوزىم جەتتى. تاجىريبەلى ۇستاز رەتىندە مۇنى بىرنەشە جىل بويى ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشىلارعا ۇزدىكسىز ايتىپ كەلەمىن. بەس كۇندىك وقۋ اپتاسى بولعانىن قولدايمىن, بىراق وعان سايكەس جۇكتەمە دە وزگەرتىلۋى كەرەك ەدى. ەڭ قىنجىلتاتىنى – اۋىر جۇكتەمە, بەس كۇندىك وقۋ اپتاسى, جەتى-سەگىز ساباق سالدارىنان مەكتەپتەردەگى تاربيە جۇيەسىنىڭ السىرەۋى. پاندەر مازمۇنىنىڭ تاربيەلىك الەۋەتىنىڭ تومەندەۋى, اكادەميالىق كورسەتكىشتەرگە باسىمدىق بەرۋ, تاربيە جۇمىسىنىڭ ەكىنشى قاتارعا ىسىرىلۋى وقۋشى بالالار اراسىندا تاربيەسىزدىك, انايى سوزدەر ايتۋ, قازاق ءتىلىن قاجەتسىنبەۋ, زياندى ارەكەتتەر مەن ادەتتەرگە ۇرىنۋ, بۋللينگ, سۋيتسيد سياقتى قاتەرلى قۇبىلىستاردىڭ كوبەيۋىنە جول اشتى.
سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟ جاھاندانۋ جاعدايىنداعى رۋحاني قورعانىمىز, اداستىرمايتىن شامشىراعىمىز رەتىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى, ۇرپاق تاربيەسىندەگى اسىل قاعيداتتاردى بالالار مەن جاستارىمىزعا بەرىلەتىن ءبىلىم مەن تاربيە مازمۇنىنىڭ تۇعىرناماسىنا اينالدىرۋىمىز قاجەت. وسىعان سايكەس ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن, مەملەكەتتىك ءبىلىم ستاندارتتارى مەن وقۋ باعدارلامالارىن قايتا قۇرۋ كەرەك. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا: ء«بىز ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمىن قايتا زەردەلەۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا عالىمدارىمىز تىڭ زەرتتەۋلەردى قولعا الۋى قاجەت. «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى, شىنداپ كەلگەندە, ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەپ جازۋى تەگىن ەمەس. ۇلىلارىمىزدى ۇلىقتاپ, دانالارىمىزدى دارىپتەسەك, ءال-فارابي مەن اباي مۇراسىن زەردەلەسەك, الاش ارداقتىلارىنىڭ اقىل-وسيەتىن ارقاۋ ەتسەك قانا كۇرە تامىرىمىزعا بايلانامىز.
ءبىزدىڭ رۋحاني الەمىمىزدىڭ التىن ارقاۋى, ۇلتىمىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى, ارينە, انا ءتىلىمىز. كوپشىلىك بالالار مەن جاستاردىڭ قازاق تىلىندە سويلەمەۋى جانىمىزعا باتادى. جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن ەلىمىزدە قازاق ءتىلىن دامىتۋدىڭ ارنايى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ قاجەت. قازاق ءتىلى, قازاق ادەبيەتى پاندەرىنىڭ وقۋ باعدارلامالارىن تولىقتاي قايتا قاراۋ ماڭىزدى. قازىرگى شەتەلدىك ۇلگىدە جاسالعان وقۋ باعدارلامالارى ءوزىنىڭ تيىمسىزدىگىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ كونتەنت قورىن ۇلتتىق قۇندىلىقتار, دانالار ءسوزى, ۇلتتىق تاربيە قاعيدالارىمەن تولىقتىرۋ, كىتاپ دۇكەندەرىندە قازاق تىلىندەگى كوركەم جانە تانىمدىق ادەبيەتتەر ۇلەسىن ارتتىرۋ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە, تسيفرلىق رەسۋرستاردا قازاق ءتىلىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن, تاربيەلىك ءمانى جوعارى كونتەنتتىڭ ۇلەسىن, تانىمدىق-ينتەللەكتۋالدىق باعدارلامالار قاتارىن كوبەيتۋ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الاتىن, كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەر دەپ ويلايمىن.
2021 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم كوميتەتى ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن, مەملەكەتتىك ستاندارتى مەن وقۋ جوسپارىن, وقۋ باعدارلامالارىن قايتا ازىرلەۋ بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەردى. وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ ماقساتىندا ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىندا ەلىمىزدىڭ ەڭ تاجىريبەلى دە بىلىكتى عالىمدارى مەن پەداگوگتەرىنەن جۇمىس توپتارى قۇرىلدى. ولار وسى كەزگە دەيىنگى ۇستازدار مەن اتا-انالاردان تۇسكەن ۇسىنىستاردى, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلامالارىنا جۇرگىزگەن ارنايى زەرتتەۋلەر قورىتىندىلارىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ءبىلىم ستاندارتتارى مەن وقۋ باعدارلامالارىن قايتا ازىرلەۋ بويىنشا كەڭ اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزدى. ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ ەلدىك مۇددەگە, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا, زاماناۋي تەحنولوگيانى يگەرۋ تالاپتارىنا لايىقتالعان كەشەندى تۇجىرىمداماسى ازىرلەندى. وندا قازاق ءتىلىن, قازاق ادەبيەتىن, قازاقستان تاريحىن, قازاقستان گەوگرافياسىن وقىتۋدىڭ جاڭا باعدارلامالارى, ابايدىڭ «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى, حالقىمىزدىڭ رۋحاني قازىنالارى نەگىزىندە وقىتۋ, تاربيەلەۋ, دامىتۋ ۇردىستەرىنىڭ بىرتۇتاستىعىنا قول جەتكىزۋ قاراستىرىلدى. وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋ, دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, تۇلعانىڭ مۇمكىندىكتەرىنە ىڭعايلاستىرۋ, وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىنىڭ پسيحولوگيالىق جايلىلىعى مەن اۋىرتپاشىلىقتى بولدىرماۋ, ينكليۋزيۆتىلىگى, ەرتە كاسىبي باعدارلىعى سياقتى ۇستانىمدار وسى تۇجىرىمدامادا عىلىمي-ادىستەمەلىك نەگىزدەلە وتىرىپ كورىنىس تاپتى.
وكىنىشكە قاراي, باتىستىق ۇلگىنىڭ, كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ىقپالىنان ارىلىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وزىندىك ءبىلىم بەرۋ مودەلىن قۇرۋعا باعىتتالعان وسى تۇجىرىمدامانى ازىرلەۋ جۇمىستارى اكادەميا باسشىلىعى اۋىسقاننان سوڭ توقتاپ قالدى. سول بۇرىنعى كەمبريدج مودەلى اياسىندا قالدىرۋ شەشىمى قابىلدانىپ, باعدارلامالاردى ءۇستىرت تۇزەتۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلدى. ء«وز ەلىڭنىڭ كوكجالدارىن قۇرتار بولساڭ, وزگە ەلدىڭ يتتەرىنە تالانارسىڭ», دەگەن ءسوز بار. مۇنى بىزگە تاريح تالاي رەت دالەلدەگەن. وسى ءسوزدىڭ بايىبىنا بويلاپ, بالالارىمىزعا بەرىلەتىن ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ قاعيداتتارىن الىس-جاقىن شەتەلدەن كوشىرۋ ادەتىنەن ارىلىپ, ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ مودەلىنە كوشەتىن كەز كەلدى. سوندا عانا ەل جاستارىنىڭ ەلجاندىلىق سەزىمى ارتىپ, رۋحاني قۋاتى مولاياتىن بولادى, ءار ەلدىڭ ۇلگىسىنە الاڭداۋدان ارىلامىز.
وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆ جوعارىدا اتالعان ءوزى باستاعان تۇجىرىمداماعا, ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا قايتا ورالىپ, بىلىكتى, تاجىريبەلى مامانداردى جۇمىلدىرا وتىرىپ, ونىڭ جۇزەگە اسۋىنا جول اشسا دەگەن تىلەگىم بار. بۇل ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر قادامى بولار ەدى.
اياگۇل ميرازوۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى
