بۇل ەلدە تىنىشتىقتىڭ جوقتىعى بەلگىلى. سويتسە دە «يراك جانە لەۆانتا يسلام مەملەكەتى» (يليم) توبىنىڭ نايناۆا پروۆينتسياسىندا باس كوتەرىپ, ەلدەگى ەكىنشى ءىرى قالا موسۋلدى وپ-وڭاي ءوز باقىلاۋىنا الۋى جۇرتتى تاڭداندىردى. قازىر بۇل وقيعا الەم نازارىندا.
يراك باسشىلىعى ابدىراپ قالدى. بۇكىل الەمنەن كومەك سۇرادى. بۇۇ-دان دا, ناتو-دان دا, اقش-تان دا. ءوز كەزەگىندە ولار دا بۇعان ءمان بەردى. اقش كومەك بەرۋگە ۋادە ەتتى, ال ناتو-نىڭ باس حاتشىسى اندەرس راسمۋسسەن ءوزدەرىنىڭ ارالاسۋىنا نەگىز جوقتىعىن ايتتى. بۇل اسكەري وداقتىڭ ەلشىلەرى تۇركيا استاناسىندا شۇعىل باس قوستى.
سول الەمدى شۋلاتقان وقيعاعا بايىپپەن قاراعاندا, ءبىراز جايدى اڭعاراسىڭ. ەڭ الدىمەن يراك باسشىلىعىنىڭ دارمەنسىزدىگى بىردەن كوزگە شالىنادى. ەلدىڭ ءبىر ايماعىن باسىپ العان ەكسترەميستەردىڭ سانى بار-جوعى 3-5 مىڭ ادام عانا ەكەن. ۇكىمەت كۇشتەرى ولارعا قارسىلىق كورسەتپەك تۇگىلى, قارۋلارىن تاستاپ قاشقان. ءبىرشاماسى ولارعا قوسىلىپ كەتكەن. وسىلاي حالىقتان قولداۋ تاپقان ەكسترەميستەر ەل استاناسى باعداتتى باسىپ الامىز دەپ يراك باسشىلىعىنىڭ ۇرەيىن ۇشىردى.
ەندى سول الەمدى شۋلاتقان «يراك جانە لەۆانتا يسلام مەملەكەتى» دەگەن قانداي توپ, قانداي ۇيىم, سوعان كەلەيىك. بۇل توپ العاشىندا «ءال-كايداعا» كىرسە, كەيىن ودان شىعىپ, ەندى الدارىنا سيريا جانە يراك ەلدەرىنىڭ جەرىندە سۇننيتتىك حاليفات ورناتۋدى ماقسات ەتەتىن كورىنەدى. بۇعان دەيىن سيريا جەرىندە ارەكەت ەتكەن ولار ەندى يراك باسشىلىعى مەن وسىنداعى سۇننيتتىك ازشىلىق اراسىنداعى قايشىلىقتى پايدالانىپ, يراكقا قاراي بەت بۇرعان. وزدەرىن «كوتەرىلىسشى سۇننيتتەر» دەپ جاريالاپ, دىندەستەرىن وزدەرىنە قوسىلۋعا شاقىرعان. بۇل توپتى تاجىريبەلى دالا كومانديرى ابۋباكىر ءال-باعدادي باسقارادى.
بۇلارعا باعا بەرگەندە, اقپارات قۇرالدارى ەكىگە جارىلادى. سيريا, يراك جانە يران ساياساتىن قولدايتىندار بۇلاردى شامالارى كەلگەندە داتتاپ, بۇل توپتى قارجىلاندىرۋشىلار, قارۋلاندىرۋشىلار دەپ اقش-تى, ساۋد ارابياسى باستاعان سۇننيتتىك باعىت ۇستاعان اراب ەلدەرىن ايىپتايدى. نەگىزىنەن, بىزدەرگە سونداي اقپارات قۇرالدارىنىڭ ناسيحاتى جەتىپ جاتىر.
قالاي دەگەندە دە, بۇل قاقتىعىستىڭ باستالۋىنا يراك باسشىلىعى, ونىڭ كەلەڭسىز ساياساتى سەبەپشى دەۋگە بولار. ەل زايىرلى سانالعانمەن, ونىڭ ساياساتىنا ءدىننىڭ ىقپالى كۇشتى. ەلدە ءدىني شيەلەنىس ەتەك العان. ۇكىمەت باسشىسى نۋري ءال-ماليكيگە شيتتىك كوپشىلىكتىڭ مۇددەسىن قورعاۋشى دەگەن ايىپ تاعىلۋى دا نەگىزسىز ەمەس. ءدال وسى جاۋاپتى كەزدە حالىقتى ءدىني قاراما-قارسىلىقتان ساقتاندىرۋ ورنىنا ول سۇننيتتەردەن «باعداتتى قورعاۋعا» شاقىردى. بۇل شاقىرۋعا جاۋاپ رەتىندە شيتتەردىڭ ەرىكتى جاساقتارى قۇرىلىپ جاتىر.
قالاي دەگەنمەن, «سۇننيتتىك كوتەرىلىسشىلەر» باعداتقا قاۋىپ توندىرە قويماس. ەڭ الدىمەن يليم-ءنىڭ بۇعان قاۋقارى جەتپەس. ونىڭ ۇستىنە, كۇردتەردىڭ پەشمەرگا دەيتىن اسكەري بولىمدەرى ۇرىسقا كىرىسىپتى. سيريا اسكەرى دە شابۋىلىن كۇشەيتكەن, سونداي-اق, يران دا اسكەرىن تۇسىرمەككە دايىن كورىنەدى. وعان شيتتەردىڭ جاساقتارىن قوسىڭىز. وعان 3-5 مىڭداي جاساعى بار يليم-ءنىڭ قارسى تۇرۋعا شاماسى كەلمەس.
بىراق ەلدە ءدىني سيپاتى باسىم قاقتىعىس باستالعانى يراكتاعى قايشىلىقتى بارىنشا تەرەڭدەتە تۇسەدى. باسقا جۇرتتا ءارتۇرلى دىندەر قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتسا, مۇندا ءبىر دىندەگىلەر ءتىل تابىسا المايدى – تۇيىققا تىرەيتىن قايشىلىق سوندا.
ءبىر تاڭدانارلىعى – سول ايقايشى توپتىڭ الدىڭعى شەبىندە اق ساقالدى اتالار, اسىرەسە, اق كيمەشەكتى انالار جۇرەدى. تەلەديداردان سولاردىڭ اشۋلى ايقايلاعان بەينەسىن كورىپ, حالىق ابدەن اشىنعان ەكەن-اۋ دەپ جانىڭ كۇيزەلەدى. جالپى, بيلىككە قارسىلىق كورسەتۋدە قىرعىز اعايىندار باسقا جۇرتتان اسىپ تۇر.
راسىندا, ادىلەتتىك ءۇشىن, ءتىپتى, بولماعاندا وزىنە جاقىن يدەيا ءۇشىن قاسقايىپ كۇرەسكە شىققانداردى ماقتاۋعا دا بولار-اۋ. قانشاما ۋاقىتىن سارپ ەتەدى, كەيدە سۋىققا توڭادى, ىستىقتا شولدەيدى. ويتكەنى, قازىر بۇل ەلدە بيلىككە قارسىلىق كوبىنە جول بويىندا, ونى جابۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. ءتىپتى, كەيبىر اقپارات قۇرالدارى ونى «قىرعىزداردىڭ ۇلتتىق كۇرەس ويىنى» دەپ تە اتايتىن بولعان. سول ادامداردىڭ ارەكەتىن قالاي باعالاۋعا بولادى؟ بىرەۋلەرىمىزدىڭ باعاسىن جوعارىدا ايتتىق: ەرلىك دەيدى. ەكىنشى دە باعاسى بار ەكەن. ول اقشامەن ولشەنەدى ەكەن.
قازىر ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە وش وبلىسىنىڭ الاي اۋدانىنداعى سوپۋ-كورگون اۋىلىنىڭ تۇسىندا جەرگىلىكتى حالىق بيلىككە نارازىلىعىن ءبىلدىرىپ, وش-يركەشتام تراسساسىن جاۋىپ تاستاعانىنا ايعا جۋىقتادى. بۇل قارسىلىق بۇرىنعى پارلامەنت سپيكەرى, قازىر جەمقورلىعى ءۇشىن ءىستى بولىپ, تەرگەۋ وقشاۋلاعىشىندا جاتقان احماتبەك كەلدىبەكوۆكە قولداۋ كورسەتۋگە ارنالعان. وندا اۆتوجولعا 15 كيىز ءۇي, 4 شاتىر تىگىلىپ, كولىك وتپەيتىن كەدەرگى جاسالعان. جينالعان جۇرت اش جۇرمەيدى, ولارعا تاماق بەرىلەدى. تەك تاماق قانا ەمەس, وسى قارسىلىق اكتسياسىنا قاتىسقانى ءۇشىن اقشا دا بەرىلەتىن كورىنەدى.
ءبىز قىرعىز ارىپتەستەرىمىزدىڭ جازعانىنا قاراپ ايتىپ وتىرمىز. ماعلۇماتى بار ءبىر كاسىپكەر ءبىراز تسيفردى العا توسادى. كەلدىبەكوۆتىڭ تۋىستارى جول ۇستىندە تىگىلگەن ءار ۇيگە كۇن سايىن 20-50 دوللار, وسىندا كەلگەن كوپشىلىكتىڭ ارقايسىسىنا كۇنىنە 10 دوللار, ولاردى ەرتىپ كەلگەن ونباسى, جۇزباسىلارعا ەكى ەسە ارتىق تولەيدى ەكەن. جەرگىلىكتى بەدەلدى قىلمىسكەرلەر, سپورتشىلار قولداۋ كورسەتسە, ولار كۇنىنە 50 دوللاردان الادى. ولار كۇرەسكەرلەردى قۇقىق قورعاۋ ادامدارىنان قورعايدى. ايتپەسە جينالعانداردى قۋىپ شىعۋ قيىن ەمەس.
اسىرەسە, مۇنداي كەزدە ەل ىشىندە قادىرى بار كوپبالالى انالاردىڭ «باعاسى» جوعارى ەكەن. سوناۋ 2010 جىلى قۇرمانبەك باكيەۆتى قورعاپ, ونىڭ قاشىپ كەتۋىنە جول اشقان «باتىر انالارعا» كۇن سايىن 500 دوللارعا دەيىن تولەنىپتى. مۇنداي اقشاعا ءبىراز كەڭىردەك جىرتۋعا بولعانداي-اۋ. سوندا بۇل اكتسياعا 300-400 شامالاس انالار قاتىسقان كورىنەدى. قازىر كەلدىبەكوۆتىڭ تۋىستارى مۇنداي جوعارى «گونورار» تولەي الماسا كەرەك. سويتسە دە كۇن سايىن بۇل شاراعا 10-20 مىڭ دوللار جۇمسالادى دەيدى. ونى العاشقى 18 كۇنگە شاققاندا 180-360 مىڭدى قۇرايدى. ەلدىڭ باس پروكۋراتۋراسى كەلدىبەكوۆتىڭ جالپى بايلىعىن 180-200 ميلليون دوللارعا باعالاسا, ول مۇنداي شىعىندى كوتەرە الادى-اۋ.
ەڭ قيىنى – ەلدىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ شىعىنى. سول كەلدىبەكوۆتى قولداۋ اكتسياسىنان مەملەكەتتىك كەدەن جانە سالىق قىزمەتىنىڭ شىعىنى وراسان. قانشاما جۇك تاسىلماي, ونان سوڭ ساتىلماي جاتىر. ساراپشىلار ءار كۇنى 11,5 ميلليون سوم كەدەن سالىعى الىنبايدى دەيدى, العاشقى 18 كۇندە – 207 ميلليون, وعان وتكىزىلمەگەن تاۋاردان تۇسەتىن 250 ميلليون تابىس سالىعىن قوسسا, بۇل ەل ءۇشىن ايتارلىقتاي اۋىر شىعىن.
ايقايدىڭ وسىنداي سالدارى بار. ول تەگىن ايقاي ەمەس كورىنەدى. بىرەۋگە – ولجا, ەلگە – شىعىن.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
يراك باسشىلىعى ابدىراپ قالدى. بۇكىل الەمنەن كومەك سۇرادى. بۇۇ-دان دا, ناتو-دان دا, اقش-تان دا. ءوز كەزەگىندە ولار دا بۇعان ءمان بەردى. اقش كومەك بەرۋگە ۋادە ەتتى, ال ناتو-نىڭ باس حاتشىسى اندەرس راسمۋسسەن ءوزدەرىنىڭ ارالاسۋىنا نەگىز جوقتىعىن ايتتى. بۇل اسكەري وداقتىڭ ەلشىلەرى تۇركيا استاناسىندا شۇعىل باس قوستى.
سول الەمدى شۋلاتقان وقيعاعا بايىپپەن قاراعاندا, ءبىراز جايدى اڭعاراسىڭ. ەڭ الدىمەن يراك باسشىلىعىنىڭ دارمەنسىزدىگى بىردەن كوزگە شالىنادى. ەلدىڭ ءبىر ايماعىن باسىپ العان ەكسترەميستەردىڭ سانى بار-جوعى 3-5 مىڭ ادام عانا ەكەن. ۇكىمەت كۇشتەرى ولارعا قارسىلىق كورسەتپەك تۇگىلى, قارۋلارىن تاستاپ قاشقان. ءبىرشاماسى ولارعا قوسىلىپ كەتكەن. وسىلاي حالىقتان قولداۋ تاپقان ەكسترەميستەر ەل استاناسى باعداتتى باسىپ الامىز دەپ يراك باسشىلىعىنىڭ ۇرەيىن ۇشىردى.
ەندى سول الەمدى شۋلاتقان «يراك جانە لەۆانتا يسلام مەملەكەتى» دەگەن قانداي توپ, قانداي ۇيىم, سوعان كەلەيىك. بۇل توپ العاشىندا «ءال-كايداعا» كىرسە, كەيىن ودان شىعىپ, ەندى الدارىنا سيريا جانە يراك ەلدەرىنىڭ جەرىندە سۇننيتتىك حاليفات ورناتۋدى ماقسات ەتەتىن كورىنەدى. بۇعان دەيىن سيريا جەرىندە ارەكەت ەتكەن ولار ەندى يراك باسشىلىعى مەن وسىنداعى سۇننيتتىك ازشىلىق اراسىنداعى قايشىلىقتى پايدالانىپ, يراكقا قاراي بەت بۇرعان. وزدەرىن «كوتەرىلىسشى سۇننيتتەر» دەپ جاريالاپ, دىندەستەرىن وزدەرىنە قوسىلۋعا شاقىرعان. بۇل توپتى تاجىريبەلى دالا كومانديرى ابۋباكىر ءال-باعدادي باسقارادى.
بۇلارعا باعا بەرگەندە, اقپارات قۇرالدارى ەكىگە جارىلادى. سيريا, يراك جانە يران ساياساتىن قولدايتىندار بۇلاردى شامالارى كەلگەندە داتتاپ, بۇل توپتى قارجىلاندىرۋشىلار, قارۋلاندىرۋشىلار دەپ اقش-تى, ساۋد ارابياسى باستاعان سۇننيتتىك باعىت ۇستاعان اراب ەلدەرىن ايىپتايدى. نەگىزىنەن, بىزدەرگە سونداي اقپارات قۇرالدارىنىڭ ناسيحاتى جەتىپ جاتىر.
قالاي دەگەندە دە, بۇل قاقتىعىستىڭ باستالۋىنا يراك باسشىلىعى, ونىڭ كەلەڭسىز ساياساتى سەبەپشى دەۋگە بولار. ەل زايىرلى سانالعانمەن, ونىڭ ساياساتىنا ءدىننىڭ ىقپالى كۇشتى. ەلدە ءدىني شيەلەنىس ەتەك العان. ۇكىمەت باسشىسى نۋري ءال-ماليكيگە شيتتىك كوپشىلىكتىڭ مۇددەسىن قورعاۋشى دەگەن ايىپ تاعىلۋى دا نەگىزسىز ەمەس. ءدال وسى جاۋاپتى كەزدە حالىقتى ءدىني قاراما-قارسىلىقتان ساقتاندىرۋ ورنىنا ول سۇننيتتەردەن «باعداتتى قورعاۋعا» شاقىردى. بۇل شاقىرۋعا جاۋاپ رەتىندە شيتتەردىڭ ەرىكتى جاساقتارى قۇرىلىپ جاتىر.
قالاي دەگەنمەن, «سۇننيتتىك كوتەرىلىسشىلەر» باعداتقا قاۋىپ توندىرە قويماس. ەڭ الدىمەن يليم-ءنىڭ بۇعان قاۋقارى جەتپەس. ونىڭ ۇستىنە, كۇردتەردىڭ پەشمەرگا دەيتىن اسكەري بولىمدەرى ۇرىسقا كىرىسىپتى. سيريا اسكەرى دە شابۋىلىن كۇشەيتكەن, سونداي-اق, يران دا اسكەرىن تۇسىرمەككە دايىن كورىنەدى. وعان شيتتەردىڭ جاساقتارىن قوسىڭىز. وعان 3-5 مىڭداي جاساعى بار يليم-ءنىڭ قارسى تۇرۋعا شاماسى كەلمەس.
بىراق ەلدە ءدىني سيپاتى باسىم قاقتىعىس باستالعانى يراكتاعى قايشىلىقتى بارىنشا تەرەڭدەتە تۇسەدى. باسقا جۇرتتا ءارتۇرلى دىندەر قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتسا, مۇندا ءبىر دىندەگىلەر ءتىل تابىسا المايدى – تۇيىققا تىرەيتىن قايشىلىق سوندا.
ايقايشىعا ولجا بار
الاتاۋدىڭ ارعى جاعىنداعى قىرعىز اعايىنداردىڭ داۋىسى قاشان دا قاتتى ەستىلەدى. ەل باسشىلارىن قۋىپ شىققان 2005 جانە 2010 جىلدارداعى توڭكەرىس كەزدەرىندە عانا ەمەس, ولار جاي ۋاقىتتا دا بيلىككە وكپەلەسە بولدى, تايلى-تاياعىمەن ايقايلاپ, كوشەگە, جولعا شىعادى.ءبىر تاڭدانارلىعى – سول ايقايشى توپتىڭ الدىڭعى شەبىندە اق ساقالدى اتالار, اسىرەسە, اق كيمەشەكتى انالار جۇرەدى. تەلەديداردان سولاردىڭ اشۋلى ايقايلاعان بەينەسىن كورىپ, حالىق ابدەن اشىنعان ەكەن-اۋ دەپ جانىڭ كۇيزەلەدى. جالپى, بيلىككە قارسىلىق كورسەتۋدە قىرعىز اعايىندار باسقا جۇرتتان اسىپ تۇر.
راسىندا, ادىلەتتىك ءۇشىن, ءتىپتى, بولماعاندا وزىنە جاقىن يدەيا ءۇشىن قاسقايىپ كۇرەسكە شىققانداردى ماقتاۋعا دا بولار-اۋ. قانشاما ۋاقىتىن سارپ ەتەدى, كەيدە سۋىققا توڭادى, ىستىقتا شولدەيدى. ويتكەنى, قازىر بۇل ەلدە بيلىككە قارسىلىق كوبىنە جول بويىندا, ونى جابۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. ءتىپتى, كەيبىر اقپارات قۇرالدارى ونى «قىرعىزداردىڭ ۇلتتىق كۇرەس ويىنى» دەپ تە اتايتىن بولعان. سول ادامداردىڭ ارەكەتىن قالاي باعالاۋعا بولادى؟ بىرەۋلەرىمىزدىڭ باعاسىن جوعارىدا ايتتىق: ەرلىك دەيدى. ەكىنشى دە باعاسى بار ەكەن. ول اقشامەن ولشەنەدى ەكەن.
قازىر ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە وش وبلىسىنىڭ الاي اۋدانىنداعى سوپۋ-كورگون اۋىلىنىڭ تۇسىندا جەرگىلىكتى حالىق بيلىككە نارازىلىعىن ءبىلدىرىپ, وش-يركەشتام تراسساسىن جاۋىپ تاستاعانىنا ايعا جۋىقتادى. بۇل قارسىلىق بۇرىنعى پارلامەنت سپيكەرى, قازىر جەمقورلىعى ءۇشىن ءىستى بولىپ, تەرگەۋ وقشاۋلاعىشىندا جاتقان احماتبەك كەلدىبەكوۆكە قولداۋ كورسەتۋگە ارنالعان. وندا اۆتوجولعا 15 كيىز ءۇي, 4 شاتىر تىگىلىپ, كولىك وتپەيتىن كەدەرگى جاسالعان. جينالعان جۇرت اش جۇرمەيدى, ولارعا تاماق بەرىلەدى. تەك تاماق قانا ەمەس, وسى قارسىلىق اكتسياسىنا قاتىسقانى ءۇشىن اقشا دا بەرىلەتىن كورىنەدى.
ءبىز قىرعىز ارىپتەستەرىمىزدىڭ جازعانىنا قاراپ ايتىپ وتىرمىز. ماعلۇماتى بار ءبىر كاسىپكەر ءبىراز تسيفردى العا توسادى. كەلدىبەكوۆتىڭ تۋىستارى جول ۇستىندە تىگىلگەن ءار ۇيگە كۇن سايىن 20-50 دوللار, وسىندا كەلگەن كوپشىلىكتىڭ ارقايسىسىنا كۇنىنە 10 دوللار, ولاردى ەرتىپ كەلگەن ونباسى, جۇزباسىلارعا ەكى ەسە ارتىق تولەيدى ەكەن. جەرگىلىكتى بەدەلدى قىلمىسكەرلەر, سپورتشىلار قولداۋ كورسەتسە, ولار كۇنىنە 50 دوللاردان الادى. ولار كۇرەسكەرلەردى قۇقىق قورعاۋ ادامدارىنان قورعايدى. ايتپەسە جينالعانداردى قۋىپ شىعۋ قيىن ەمەس.
اسىرەسە, مۇنداي كەزدە ەل ىشىندە قادىرى بار كوپبالالى انالاردىڭ «باعاسى» جوعارى ەكەن. سوناۋ 2010 جىلى قۇرمانبەك باكيەۆتى قورعاپ, ونىڭ قاشىپ كەتۋىنە جول اشقان «باتىر انالارعا» كۇن سايىن 500 دوللارعا دەيىن تولەنىپتى. مۇنداي اقشاعا ءبىراز كەڭىردەك جىرتۋعا بولعانداي-اۋ. سوندا بۇل اكتسياعا 300-400 شامالاس انالار قاتىسقان كورىنەدى. قازىر كەلدىبەكوۆتىڭ تۋىستارى مۇنداي جوعارى «گونورار» تولەي الماسا كەرەك. سويتسە دە كۇن سايىن بۇل شاراعا 10-20 مىڭ دوللار جۇمسالادى دەيدى. ونى العاشقى 18 كۇنگە شاققاندا 180-360 مىڭدى قۇرايدى. ەلدىڭ باس پروكۋراتۋراسى كەلدىبەكوۆتىڭ جالپى بايلىعىن 180-200 ميلليون دوللارعا باعالاسا, ول مۇنداي شىعىندى كوتەرە الادى-اۋ.
ەڭ قيىنى – ەلدىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ شىعىنى. سول كەلدىبەكوۆتى قولداۋ اكتسياسىنان مەملەكەتتىك كەدەن جانە سالىق قىزمەتىنىڭ شىعىنى وراسان. قانشاما جۇك تاسىلماي, ونان سوڭ ساتىلماي جاتىر. ساراپشىلار ءار كۇنى 11,5 ميلليون سوم كەدەن سالىعى الىنبايدى دەيدى, العاشقى 18 كۇندە – 207 ميلليون, وعان وتكىزىلمەگەن تاۋاردان تۇسەتىن 250 ميلليون تابىس سالىعىن قوسسا, بۇل ەل ءۇشىن ايتارلىقتاي اۋىر شىعىن.
ايقايدىڭ وسىنداي سالدارى بار. ول تەگىن ايقاي ەمەس كورىنەدى. بىرەۋگە – ولجا, ەلگە – شىعىن.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
