ەلگە بەلگىلى ءبىر وليگارح ءبىلىم ورنىنا تيەسىلى 10 گەكتار جەردى وسىدان 16 جىل بۇرىن 2006 جىلى الماتى قالاسى اكىمدىگى شىعارعان قاۋلىنىڭ كۇشىمەن تارتىپ الدى. ول جەرگە «دوستىق رەزيدەنس» (دوستىق داڭعىلى) دەپ اتالاتىن قىمبات تۇرعىن ءۇي كەشەنىن سالۋ ءۇشىن وقۋ عيماراتىن, ۇلدار مەن قىزدار جاتاقحانالارىن, كلۋب, ەكى ۇلكەن ستاديون, ساياباق, كىر جۋ كەشەنى, ەكى اسحانانى جەرمەن جەكسەن ەتتى. مەكتەپ ۇجىمىن كورشىلەس ورنالاسقان رەسپۋبليكالىق مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ شاعىن ەكى كورپۋسىنا كوشىردى. مىنە, سودان بەرى وقۋشىلار سانيتارلىق ءارى وزگە دە تالاپتارعا ساي كەلمەيتىن تار عيماراتتاردا ءبىلىم الىپ جاتىر. بىراق مەكتەپ ۇجىمى وسىعان دا ءتاۋبا دەپ كۇن كەشىپ, ۇرپاق تاربيەلەپ كەلەدى.
بۇل وقۋ ورنىنان بۇگىن ەلگە تانىمال تالاي ازاماتتار شىققان. كومپوزيتور كەڭەس دۇيسەكەەۆ مەكتەپتىڭ العاشقى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ۇقك باسقارعان ءادىل شاياحمەتوۆ, قوعام قايراتكەرى تالعات ماماشەۆ, اسكەري قولباسشى مالىك ساپاروۆ, بۇگىنگى قايراتكەرلەر ماۋلەن اشىمباەۆ, دارحان قىدىرالى, ايدوس ۇكىباي ت.ب.
ەل تانىعان جۋرناليستەر – بەكەن نۇراحمەتوۆ, ساكەن بيتاي (مارقۇم), نۇرلان وكا ۇلى, سەرىك قاليەۆ, اقتولقىن قۇلساريەۆا, ايناش ەسالي, زاۋرە زاحانقىزى, سالامات وماش, عالمۇرات جۇكەل, داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى, ايبىن شاعالاقوۆ, مۇرات ەسجان, ءنۇردىلدا وراز, راۋان وقاس, گۇلميرا ابىقاي, گۇلميرا ءنالىباي, ماناس قايىرتاي ۇلى, دانيار مەڭىلبەكوۆ, مەيرامگۇل ءمادالى, تاناگوز تولقىنقىزى, مارلان جيەنباي, ارداگەر ۋايدين.
كاسىپكەرلەر دۋلات تاستەكەي, نۇرجان وكىمباەۆ, امانجول رىسمەنديەۆ, ءباا-دەگى ەلشى ماديار مەڭىلبەكوۆ, جەلتوقسانشى قۇرمانعازى راحمەتوۆ – وسى مەكتەپتىڭ تۇلەكتەرى. انشىلەر تامارا اسار, توقتار سەرىكوۆ, اقبوتا كەرىمبەكوۆا, نۇرلان البان, بەيبىت قورعان, ماقسات راحمەت جانە ت.ب. ال ۇزاق جىلدار بويى وسى مەكتەپتە وقۋشىلاردى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتقان ورىنشا اپايدى عىلىمي-پەداگوگيكا ماماندارى تۇگەلگە دەرلىك بىلەدى.
مەكتەپ الدىمەن 1957 جىلى رەسپۋبليكا كولەمىندەگى اۋىل بالالارىنا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات رەتىندە اشىلدى. 1960 جىلى ى.التىنسارين اتىنداعى پعز ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى ى.التىنسارين اتىنداعى ءبىلىم اكادەمياسى) بازالىق ەكسپەريمەنتتىك مەكتەبى بولدى. 1987 جىلى قالالىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ قاراماعىنا كىردى. 1988 جىلى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 18 شىلدە كۇنگى №164 جارلىعىمەن رەسپۋبليكالىق قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن مەكتەپ-ينتەرنات مارتەبەسىنە يە بولدى. 1999 جىلى ۇكىمەتتىڭ №1754 قاۋلىسىمەن مەملەكەتتىك ءبىلىم مەكەمەسى بولىپ قايتا قۇرىلعان. 2003 جىلى ۇكىمەتتىڭ №774 قاۋلىسىمەن رەسپۋبليكالىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن ورتا مەكتەپ-ينتەرناتى بولىپ اتالدى. 2006 جىلى مەكتەپكە ابايدىڭ اتى بەرىلدى.
2019 جىلعى 12 قىركۇيەكتە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن سول كەزدەگى ەلباسى قورىنىڭ «ەل ءۇمىتى» جانە «قامقورلىق» باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى سەلەكتورلىق كەڭەستە ۆيتسە-پرەمەر كەزىندە «ناقتى عىلىمدارعا بەيىمى بار بالالارعا ارنالعان نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى بار. ەندى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتىپ وقىتىپ, اباي اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مەكتەبى جەلىسىن نەگە اشپاسقا؟» دەپ پارمەن بەرىپ, سوڭىنان وڭىرلەردە وسىنداي مەكتەپتەر اشىلا باستادى.
بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكا بويىنشا 12 مەكتەپ (10 وبلىستا, 2 قالادا) جۇمىس ىستەپ تۇر: استانا قالاسىندا اباي قۇنانباي ۇلى اتىنداعى №87 مەكتەپ-گيمنازياسى, شىمكەنت قالاسىندا №90 دبام مەكتەپ-گيمنازياسى, اباي وبلىسىندا اباي اتىنداعى مامانداندىرىلعان مەكتەپ-گيمنازيا ينتەرناتى, الماتى وبلىسىندا اباي اتىنداعى الماتى وبلىستىق مامانداندىرىلعان گيمنازيا-ينتەرناتى, اقمولا وبلىسى كوكشەتاۋ قالاسىندا اباي اتىنداعى (قازاق تىلىندە وقىتىلاتىن) دارىندى بالالارعا ارنالعان №3 وبلىستىق مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ينتەرناتى, اتىراۋ وبلىسىندا اباي اتىنداعى مامانداندىرىلعان مەكتەپ-گيمنازيا-ينتەرناتى, باتىس قازاقستان وبلىسىندا دارىندى بالالارعا ارنالعان اباي اتىنداعى مامانداندىرىلعان مەكتەپ-گيمنازيا-ينتەرناتى, جامبىل وبلىسىندا اباي اتىنداعى مامانداندىرىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن مەكتەپ-ينتەرناتى, ۇلىتاۋ وبلىسى جەزقازعان قالاسىندا اباي اتىنداعى مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ينتەرناتى, قىزىلوردا قالاسىنا اباي اتىنداعى ءۇش تىلدە وقىتاتىن دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان سىنىپتارى بار مەكتەپ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا اباي اتىنداعى مامانداندىرىلعان قازاق مەكتەپ-گيمنازياسى جانە پاۆلودار وبلىسىندا دارىندى بالالارعا ارنالعان اباي اتىنداعى گيمنازياسى.
ءيا, ءبارى جاپ-جاقسى باستالعان ەدى. اباي مەكتەبى جەلىسى دە جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق باعىتتاعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى سياقتى نەمەسە قازىر ءبىلىم-يننوۆاتسيا ليتسەيلەرى دەپ اتالاتىن كەشەگى قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرى سياقتى جەكە ۇيىم بولىپ, قازاق رۋحانياتىنا قانىققان جانداردى تاربيەلەيتىن ءبىر ىرگەلى ءبىلىم وشاعىنا اينالادى دەگەن ءۇمىت پايدا بولعان ەدى. قۋانىپ ەدىك, كومەكتەسۋگە دايار ەدىك, كومەكتەسە باستاپ ەدىك.
اباي مەكتەپتەرى جەلىسىنىڭ وقۋشىلارى قازاق ءتىلىن جەتىك بىلۋمەن قاتار, ادەبي سويلەپ, ساۋاتتى جازىپ, شەشەندىك قىرىن, اقىندىق, جۋرناليستىك قىرلارىن دا شىڭداۋعا ءتيىس. وسىعان وراي «قازاق ءتىلى» ءپانى 5-11-سىنىپتاردا اپتاسىنا – 4 ساعات, «قازاق ادەبيەتى» ءپانى 5-9-سىنىپتاردا اپتاسىنا – 5 ساعات, 10-11-سىنىپتاردا اپتاسىنا – 6 ساعات, «ابايتانۋ» ءپانى 5-7- سىنىپتار ارالىعىندا اپتاسىنا – 1 ساعات, 8-11-سىنىپتار ارالىعىندا اپتاسىنا 2 ساعاتتان وقىتىلادى. وقۋشىلاردىڭ گۋمانيتارلىق, لينگۆيستيكالىق بىلىمدەرىن تولىقتىرىپ, تەرەڭدەتە ءتۇسۋ ماقساتىندا تانىمدىق-تەوريالىق باعىتتاعى ء(«سوز مادەنيەتى», ء«ماتىن تالداۋ», «مەدياساۋاتتىلىق», «جۋرناليستيكا نەگىزدەرى», «ادەبيەتتانۋعا كىرىسپە», « ۇلى دالا دانالىعى», «كوگنيتيۆتى لينگۆيستيكا», «اكادەميالىق جازىلىم», «الەم ادەبيەتى») تاريح جانە ديپلوماتيا باعىتىنداعى («مادەني مۇرا» كۋرسى, «الەمدىك مادەنيەت», «ديپلوماتيا نەگىزدەرى»), شىعارماشىلىق باعىتتاعى («شەشەندىك ءسوز ونەرى», «ايتىس ونەرى», «پوەزيا الەمى», «دومبىرا», «دەبات», «ۆوكال», «ساندىك قولدانبالى ونەر») بەيىندىك پاندەر ۆارياتيۆتىك كومپونەنتتەگى تاڭداۋ بويىنشا جۇرگىزىلەدى. الايدا ءدال قازىر وسى ءىستىڭ باستاماشىسى ب.ساپارباەۆ زەينەتكە كەتىسىمەن بۇل مەكتەپ قاراۋسىز, قامقورشىسىز قالدى. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىندەگىلەرگە مۇنداي مەكتەپتەر جەلىسىنىڭ كەرەگى دە جوق سياقتى, بەيقام.
بىرىنشىدەن, مىنە ەكى جىل بولدى, بۇل مەكتەپ قازاق ءتىلى, ادەبيەت جانە ابايتانۋ پاندەرىن وقۋلىقسىز وقىتىپ كەلەدى. اتالعان نەگىزگى پاندەردىڭ بولسىن, تاڭداۋ پاندەردىڭ بولسىن بىردە-بىرەۋىنىڭ وقۋلىقتارى جوق, ەكى جىل بويى تەك باعدارلامامەن عانا وقىپ جاتىر. نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى ەكى جىل تۇرماق ەكى كۇن وقۋلىقسىز وقىپ جاتىر دەگەندى ەلەستەتە المايسىز, مۇمكىن ەمەس. وقۋلىقتارى ساي, باعدارلامالارى ءبۇتىن, عيماراتتارى زاماناۋي. مىقتىنىڭ ارتى ديىرمەن تارتادى. بۇل مەكتەپتەر جەلىسىنىڭ ماماندارى وزدەرىنىڭ ماسەلەسىن ءبىتىرىپ قويىپ, قازىر جالپى مەكتەپتەرگە اقىل ايتىپ ءجۇر. بۇگىنگى قولدانىستاعى جاڭارتىلعان باعدارلامانىڭ قامقورشىسى, جەتەكشىسى – وسىلار. وزدەرىنىڭ باستى باعىتى جاراتىلىستانۋ پاندەرىن قويىپ, ورتا مەكتەپتەگى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتتىڭ باعدارلاماسىن وسىلار تۇزگەن. رەسپۋبليكا بويىنشا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ باسىندا تۇرعان ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنان, ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق ءتىل ورتالىعىنان, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنان اقىل دا سۇرامايدى. ءتىپتى ى.التىنسارين اتىنداعى ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇستىنەن قارايدى. كەشە عانا قۇرىلعان, ءبىلىمى بويىنشا ارتىقشىلىقتارى ءالى كورىنبەگەن, دالەلدەنبەگەن, اينالدىرعان 20 شاقتى عانا مەكتەبى بار بۇل ۇيىمعا سونشا بيلىكتى نەگە بەرىپ قويعانىمىزدى كىم ءتۇسىندىرىپ بەرەر ەكەن؟
نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ نەگىزگى ميسسياسى – ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۇلتتىق, حالىقارالىق وزىق تاجىريبەلەر مەن پراكتيكالىق باعىتتاعى ەلەۋلى عىلىمي جەتىستىكتەردى كىرىكتىرۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن نىعايتۋعا ۇلەس قوسۋ ەكەن. ۇلەس قوسا بەرسىن, قوسىپ كورسىن ءوزىنىڭ مەكتەپتەرى جەلىسى شەڭبەرىندە. بىراق ولارعا قازاقستاننىڭ بارلىق ورتا مەكتەپتەرىنە جاپپاي ەكسپەريمەنت جاساۋعا نەگە رۇقسات بەرگەن؟
كەڭەس كەزىنىڭ وزىندە وقۋلىقتار ماسكەۋدەن جازىلىپ, وسىندا كەلىپ اۋدارىلاتىن, تەك قازاق ءتىلى مەن ادەبيەت ءپانىنىڭ وقۋلىقتارىن ءوزىمىزدىڭ ماماندار جازاتىن ەدى. بۇگىن بارلىعىنا نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى قوجا بولىپ وتىر. سولار بىلەدى, سولار شەشەدى.
2006 جىلى اباي اتى بەرىلىپ, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتىپ وقىتادى دەگەنى بولماسا, وسى ۋاقىتقا دەيىن مەكتەپتەگى باعدارلاما دا, وقۋلىقتار دا جالپى مەكتەپتەن ايىرماسى بولمادى. 2016 جىلى ورتا مەكتەپكە جاپپاي جاڭارتىلعان باعدارلاما مەن وقۋلىقتار كىرگەندە بۇل مەكتەپ جالپى ورتا مەكتەپكە ارنالعان جاڭارتىلعان باعدارلامانى سول قالپى قولدانا باستادى. ءتىپتى, ءتىل ادەبيەتىن تەرەڭدەتىپ وقىدى دەگەننەن بەرگى 12 جىل مەكتەپ-ينتەرنات جالپى ورتا مەكتەپتىڭ قوعامدىق گۋمانيتارلىق باعىتتاعى باعدارلاماسىمەن وقىپ كەلدى. سول كەزدە مەكتەپكە ديرەكتور بولىپ كەلگەن روزا سەكسەنوۆانىڭ باسشىلىعىمەن بۇل ولقىلىق جوندەلىپ, 2018 جىلى ى.التىنسارين ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىمەن بىرىگىپ, 8-11-سىنىپتارعا ارنالعان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنەن جاڭارتىلعان مازمۇنداعى جانە تەرەڭدەتىلگەن ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسى ازىرلەنىپ, بەكىتىلىپ, 2018 جىلى وقۋ ۇردىسىنە ەنگىزىلدى. ال 2019 جىلى ب.ساپارباەۆتىڭ پارمەنىمەن اباي مەكتەبى جەلىسى اشىلعان سوڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن جانە ابايتانۋدان تەرەڭدەتىلگەن اۆتونومدى باعدارلاما جاساۋ ىسىنە كىرىستىك. وعان مەكتەپ ديرەكتورى روزا ەربوزىمقىزى كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى, ءوزى مۇرىندىق بولدى. عالىمداردى, ادىسكەرلەردى جينادى, باعدارلامانى جاساتتى, قورعاتتى. ءىستىڭ باس-اياعىندا ءوزى ءجۇرىپ, ناتيجەگە جەتكىزدى. قر بعم 2020 جىلعى 27 قاراشاداعى №496 بۇيرىعىمەن نەگىزگى جانە جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن گۋمانيتارلىق باعىتتاعى مامانداندىرىلعان جەلىلىك «اباي مەكتەپتەرىنىڭ» 5-11-سىنىپتارىنا ارنالعان «قازاق ءتىلى» پانىنەن جاڭارتىلعان مازمۇنداعى تەرەڭدەتىلگەن ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسى بەكىتىلدى. «قازاق ءتىلى» ءپانى باعدارلاماسىنىڭ جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى اباي اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن ورتا مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ ديرەكتورى روزا ەربوزىمقىزى سەكسەنوۆا ءوزى بولدى. اۆتورلارى – وسى ماقالانىڭ يەسى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت بيجومارت قاپالبەك, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تىنىشتىق ەرمەكوۆا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايمان جاڭابەكوۆا, ماگيسترلەر گۇلناز زاكيرياەۆا, اياگۇل وماروۆا, ءپان مۇعالىمدەرى جانات ابيتوۆا, دينارا ورىنباەۆا, ديناش وسپان, گۇلبانۋ ماحامبەتوۆا.
ادەبيەت ءپانى دە, ابايتانۋ ءپانى دە وسى بۇيرىقپەن بەكىپ, ونداعى ارىپتەستەرىمىز دە ءدال وسىلاي توپتاسىپ, ولاردىڭ دا باعدارلامالارىن ءدال وسىلاي تەگىن جاساپ شىقتى, قازىر قولدانىپ كەلەدى. بىراق ەكى جىل بولدى وقۋلىعى ءالى جوق. وعان مينيسترلىكتەگىلەردىڭ ەشقايسىسىنىڭ باسى اۋىرمايدى. باستى جۇمىسى مەكتەپتىڭ باسشىلارىن اۋىستىرىپ, ۇلكەن تاريحى بار, وزىندىك ءداستۇرى بار ءبىلىم ورداسىنىڭ, ەندى قۇرىلعان اباي مەكتەپتەر جەلىسىنىڭ بەرەكەسىن كەتىرىپ تۇر.
قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ بەكىتىلگەن باعدارلاماسىنىڭ اۆتورى بولعاندىقتان جاقىندا مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەرجان نۇرلان ۇلى ءومىرحانوۆ دەگەن جاس جىگىتكە ء«مان-جايدى بىلەيىن, قاشانعى وقۋلىقسىز وقيسىزدار؟» دەپ كىرىپ شىقتىم. ول جىگىت: «اعىلشىن ءتىلىنىڭ مامانىمىن, بىزدە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋدە مىناداي-مىناداي جاڭاشىلدىقتار بار, وسى جاڭاشىلدىقتى مەكتەپكە ەنگىزۋىم كەرەك» دەگەن جوسپارىمەن ءبولىستى...
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كەزىندە ابايتانۋشىلارمەن كەزدەسىپ, اباي مەكتەپتەرى تۋرالى بىلاي دەگەن ەدى: «... ءبىز انا ءتىلىمىز بەن ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن بالالارعا مەكتەپ جاسىنان باستاپ ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا بىرىڭعاي ۇستانىم قاجەت. وسىعان وراي الماتىداعى اباي اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ مۇمكىندىكتەرىن تولىق پايدالانعان ءجون. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن بۇل مەكتەپتىڭ وقۋ ۇدەرىسى باسقا مەكتەپتەرگە ۇلگى بولادى دەپ ويلايمىن. ونى زاماناۋي تالاپقا ساي جان-جاقتى جەتىلدىرىپ, «اباي مەكتەبى» دەپ اتالاتىن ەڭ ۇزدىك ءبىلىم ورداسىنا اينالدىرۋ قاجەت».
مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى ايتقانى ورىندالىپ جاتىر ما؟ اباي مەكتەبى جەلىسى قۇرىلدى, ەندى ونى ءارى قاراي دامىتۋ كەرەك ەمەس پە؟ ءىستىڭ ءجونىن بىلەتىندەر مەن كوپ ءتىل بىلەتىندەر ءبىر كاتەگوريا دەپ سانايتىن قاساڭ تۇسىنىك تەرىستەلۋ كەرەك قوي. بۇل مەكتەپ قازاقتىڭ رۋحانياتىنا قانداي تۇلعالار بەرگەنىن جوعارىدا ايتتىق. ەندى بۇل ءبىلىم ورداسىن شىن مانىندە مەكتەپتەر جەلىسىنە اينالدىرىپ, باعدارلاماسىن كۇشەيتىپ, وقۋلىقتارىن شىعارىپ, ءبىلىم جۇيەسىندە باسەكەگە قابىلەتتى ۇجىمعا اينالدىرۋعا كۇش سالۋ كەرەك. ال مينيسترلىكتەگىلەر ونى اعىلشىن ءتىلىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن مەكتەپكە اينالدىرماق پا؟ تۇسىنبەي وتىرمىز...
بيجومارت قاپالبەك,
ءتىلشى-عالىم
