بۇگىنگى كۇنى سىن ايتۋ كوبەيدى. سىننان بۇرىن ءمىن تاعۋ كوبەيدى. مىننەن بۇرىن جەكە ادامداردىڭ ار-نامىسىنا تيۋ كوبەيدى. زاماننىڭ اعىمى سول بولار, سوندىقتان دا ءجون بولار دەپ تە ويلايمىز كەي ساتتە. الايدا وسى كۇنى ماسەلەنى ءبىلسىن-بىلمەسىن ءجون-جوسىقسىز ايتەۋىر ءبىر نارسە ايتىپ قالۋ عادەتكە اينالىپ بارا جاتقانداي.
ارينە, زاڭ بويىنشا اركىم ءوز ويىن, ءوز پىكىرىن ايتۋعا قۇقىلى جانە بۇل ازاماتتىق قوعامنىڭ ورنىعا تۇسۋىنە دە ءبىر سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. قالاي دەسەك تە, اتام قازاقتا «ويناپ سويلەسەڭ دە, ويلاپ سويلە» دەگەن قاعيدا بولاتىن. بۇل تاعى دا سول اتام قازاقتىڭ ء«تىل – تاس جارادى, تاس جارماسا, باس جارادى» دەگەن ايتار وي مەن ايتار ءسوزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ۇعىندىرا تۇسەر ەدى. وسى ارادا ءبىز ءوز سوزىمىزگە جاۋاپتىمىز با دەگەن وي تۋادى. ءسوز الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءوزى ادامدىقتىڭ ءبىر بەلگىسى بولسا كەرەك-ءتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پارمەنىمەن جاڭا دا ادىلەتتى قازاقستان قۇرىپ, سونى ورنىقتىرۋ جونىندەگى ساياسي رەفورما باستالعالى «سول ادىلدىك نەگە ورناماي جاتىر؟ جۇيە نەگە وزگەرمەي قويدى» دەگەن سياقتى پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇر.
سونىمەن قاتار وسى كۇنى «توقاەۆ پرەزيدەنتتىك بيلىكتى الدى, ەندى بارلىق جۇيەنى نەگە وزگەرتپەيدى؟» دەپ سىن ايتۋشىلىر مەن ءمىن تاعۋشىلار بار. جۇيەنى وزگەرتۋ ۇستىڭدەگى كيىپ جۇرگەن ەسكى كيىمىڭدى شەشە سالىپ, جاڭاسىنا اۋىستىرا سالۋ ەمەس قوي!
جۇيە دەگەنىمىز تۇتاس قوعام, جۇيە دەگەنىمىز ادام, ادامنىڭ ساناسى... جانە دە ول ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاسقان ادام, ونىڭ مىنەزى مەن قۇلقى, ويى مەن ءىس-ارەكەتى, ءبىتىم-بولمىسى!
جۇيەنى وزگەرتۋ دەگەنىمىز ادامدى, ونىڭ ساناسى مەن بولمىسىن وزگەرتۋ بولسا كەرەك.
قازاق دالاسىندا عاسىرلار بويى وتارشىلدىق ساياسات جۇرگىزگەن پاتشالىق رەسەيدىڭ, ودان قالدى كەشەگى كەڭەستىك جۇيەنىڭ باسىمىزدان ۇرىپ وتىرىپ, ۇرىپ وتىرىپ ەمەس-اۋ, ۇلتىمىزدىڭ اقىلدى دا پاراساتتى جانە وقىعان زيالىلارىن, ءوز حالقى ءۇشىن سول كەزدىڭ جۇيەسىنە قارسى شىققان حان كەنەدەن باستاپ باسىن العىزىپ, تۇتاس ءبىر الاش قايراتكەرلەرىن سىپىرىپ-سيىرىپ, اتىپ, اسىپ, كوزدەرىن جويدى ەمەس پە؟ ءسويتىپ, ءبىزدى, قازاق بالاسىن ازاپتاپ قۇل قىلدى, قۇلدىققا كوندىردى, ياعني قۇلدىق پسيحولوگيانى, قۇلدىق سانانى قالىپتاستىردى, سول قۇلدىق كوڭىل كۇيدەن ءالى دە ارىلا الماي كەلە جاتىر ەمەسپىز بە؟
ال ەندى وسى كەزگى جۇرتتىڭ تاعى دا ءبىر سوزىنە قارايتىن بولساق, توقاەۆ وتىز جىل بويعى بايىعاندار مەن سول كەزدە مەملەكەتكە بيلىك ەتكەندەردىڭ ءبىرازىن شەتىنەن تۇرمەگە قاماپ, بايلىقتارىن نەگە قايتارىپ المايدى دەيدى.
بۇل دا وتىز جىلعى بيلىكتى جانە دە شەكسىز بيلىكتى, ەسەپسىز, ءجون-جوسىقسىز بايۋدى ءۇنسىز كەلىسە وتىرىپ ءوزىمىز قالىپتاستىرعان ول دا ءبىر جۇيە ەدى عوي. ال سول وتىز جىلعى بيلىك پەن بايلىق تا سول كەزگى جۇيەنىڭ زاڭىمەن جاسالدى.
«زاڭسىز ءىشتى, جەدى, ۇرلادى, تونادى, بايىدى» دەگەن جاي ءسوزدى ەندى زاڭمەن دالەلدەۋ كەرەك قوي. سودان سوڭ شەتكە شىعارىلعان اكتيۆتەر مەن قارجىنىڭ دا قاي مەملەكەتتە جاتقانىن سول مەملەكەتكە تاعى دا دالەلدەۋ كەرەك ەمەس پە؟
مىنە, دۇنيە جۇزىندە قالىپتاسىپ وتىرعان بانكتىك جانە قارجىلىق جۇيەنىڭ ءتارتىبىن ەسكەرە وتىرىپ, قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋەلى شەتەلدەردەگى اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندە مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇردى, ەندى مىنە, ارنايى زاڭ شىعاردى.
مەنىڭشە, ەندى ۇكىمەت پرەزيدەنت قول قويعان زاڭدى العا ۇستاپ, تاباندى ءارى ساۋاتتى جۇمىس جۇرگىزگەننىڭ وزىندە شەتكە زاڭسىز شىعارىلعان قارجى-قاراجات بىرەر جىلدا تولىق قايتا قويادى دەپ ايتۋ دا قيىن با دەيمىن. ويتكەنى بۇل كۇرەس وڭاي كۇرەس بولمايدى. الدىنداعى يتاياعىن يت تە وڭاي العىزا قويمايدى ەمەس پە؟
الايدا زاڭسىز جولمەن ەلدەن شىعارىلعان اكتيۆتەردىڭ دە, قارجىنىڭ دا قازاقستانعا قايتارىلارىنا دەگەن سەنىم بار. ەڭ باستىسى, مەملەكەتتىڭ ىنتاسى بارلىعى قۋانتادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسىعان ءوزى باس بولىپ ىنتالى ەكەندىگى قۋانتادى, قۋانتىپ قانا قويماي, سەنىم ۇيالاتادى.
قازىرگى كەزدىڭ تاعى ءبىر اڭگىمەسىندە «نەگە تۇرمەگە جاپپايدى, نەگە قامامايدى؟» دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. كەڭەستىك جۇيەنىڭ ءستالينىن اڭسايتىن سياقتىمىز. ءسويتىپ, ءبىر ماساق بيداي ءۇشىن تەرگەۋسىز, سوتسىز ۇكىم شىعارىپ, تۇرمەگە ون-ون بەس جىلعا قاماعان, بولماسا بىردەن اتۋ جازاسىنا كەسىپ جىبەرگەن سول ستاليندىك جۇيەنىڭ قايتالانعانىن قالايتىندايمىز. بەتىن اۋلاق قىلسىن! قايتالامايىق, قايتالانباسىن! سول ستاليندىك جۇيەدەن ەڭ كوپ زارداپ شەككەن ءبىزدىڭ حالقىمىز ەمەس پە ەدى؟ ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىز – كونستيتۋتسيادا ادام ءومىرى ەڭ باستى قۇندىلىق ەكەندىگى انىق جازىلعان.
ارينە, ەندىگى ارادا زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ قازىرگى باستى ماقساتى – ەڭ اۋەلى زاڭ الدىندا ءار قازاقستان ازاماتى بىردەي جاۋاپ بەرەتىندىگىن ساناعا ورنىقتىرۋ بولسا كەرەك-ءتى. ءتىپتى ءار قادامىڭدى «مەن وسى زاڭدى بۇزىپ وتىرعان جوقپىن با؟» دەگەن كوكەيدە ۇنەمى تۇرار وسى ءبىر ساۋالمەن ولشەپ باسۋعا داعدىلانعانىمىز ابزال. البەتتە, ول ءۇشىن قازاقستان زاڭدارىنىڭ قاراپايىم ادامعا ۇعىنىقتى دا تۇسىنىكتى بولۋىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. اپتا سايىن, بولماسا اي سايىن قابىلدانىپ, كۇشىنە ەنىپ جاتقان ءتۇرلى زاڭ اتاۋلىنى قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ ماماندارىنان وزگەلەر تولىق ءبىلىپ جاتادى دەپ ايتۋدىڭ ءوزى بەكەرشىلىك. زاڭنىڭ ءوزى, ەڭ باستىسى, سول زاڭنىڭ ماقساتى بۇقارا حالىققا جەتە دە بەرمەيدى.
حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتسىزدىعى نەمەسە زاڭدى بىلمەۋى زاڭسىزدىق ارەكەتتەرگە بارۋعا ءبىر سەبەپكەر بولسا, ەكىنشىدەن, كەي جاعدايدا قۇقىق قورعاۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە زاڭسىز ارەكەتتەر جاساۋىنان نارازىلىق تا, جۇيەگە دەگەن سەنىمسىزدىك تە ازايماي وتىر. وسى ورايدا قالىڭ بۇقاراعا قولجەتىمدى بولاتىنداي «جادناما» (پامياتكا) شىعارىپ وتىرۋدى قولعا العان ابزال بولادى عوي دەپ ويلايمىن. مىسالى, قازىر كەز كەلگەن ەمحانا مەن دارىحاناعا بارا قالساڭىز, ءتۇرلى اۋرۋ جانە ودان ساقتانۋ جولدارى قىسقا دا نۇسقا تۇردە باياندالعان جادنامالاردى وقىپ, كەيدە ۇيىڭە دە الىپ كەتىپ كوپ جايدى بىلەسىڭ ءارى تۇسىنىگىڭ دە كەڭي تۇسەدى.
ويلاپ وتىرساق, ءبىز ازىرگە زاڭدى تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءۇشىن عانا جازىپ, قابىلدايتىن سياقتىمىز. ال زاڭ ەڭ اۋەلى ءاربىر قازاقستاندىق ءۇشىن, ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن جازىلاتىندىعىن ەسكەرە بەرمەيمىز. سوندىقتان «قازاقستان ازاماتىنىڭ نازارىنا!» دەگەن شاعىن زاڭدىق تۇسىندىرمەلەر شىعارۋدى قولعا الۋ يگى ءىس بولار ەدى. مىسالى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مىناداي زاڭ قابىلدانىپ, ول كۇشىنە ەندى. بۇل زاڭنىڭ ماقساتى مىناۋ. وسى زاڭدى ساقتاۋ – اركىمنىڭ مىندەتى. ەگەر دە وسى زاڭدى بۇزاتىن بولساڭىز, مىناداي جازا الاسىز» دەپ قىسقا دا نۇسقا جادنامالار شىعىپ تۇرسا, قاراپايىم حالىقتىڭ زاڭدىق ساۋاتىن اشۋعا مول سەپتىگىن تيگىزەر ەدى.
قىسقاسى, جاستارىمىزدى تەك زاڭمەن تاربيەلەۋ جولىنان باسقانى كورىپ تۇرعان جوقپىز. مۇنى ايتىپ وتىرعانداعى سەبەبىمىز, وكىنىشكە قاراي, سان عاسىرلىق دالا دەموكراتياسىنىڭ «ۇلكەن تۇرىپ, كىشى سويلەگەننەن بەز», «اكە تۇرىپ – ۇل, شەشە تۇرىپ قىز سويلەگەننەن بەز» جانە دە «ارلى سوزگە ارسىز عانا جاۋاپ بەرەر» دەگەن ەجەلگى ۇلتتىق قاسيەتىمىز بەن قاعيدالارىمىز قازاق دالاسىنىڭ كەيبىر كولدەرىندەي تارتىلىپ, سۋالىپ بارا جاتىر. بۇگىندە ۇرپاعىمىز اكە-شەشەسىنىڭ اقىلىمەن ەمەس, «ينتەرنەت» جەلىلەرىندەگى كۇنى-ءتۇنى ۇزدىكسىز بەرىلىپ جاتقان نەبىر بەيادامي اقپاراتتار ارقىلى وي-ساناسىن قالىپتاستىرىپ, بوي تۇزەۋ ۇستىندە. بۇل ۇدەرىسكە قارسى تۇرار بىزدە كۇش تە, ءبىلىم دە ازىرگە جەتەر ەمەس. سوندىقتان ەندى ماسەلەنىڭ وسى جاعىنا ءمان بەرمەي بولمايدى.
زاڭعا قۇرمەت – مەملەكەتكە قۇرمەت! ءبىز وسى قاعيدانى ەڭ اۋەلى ءوزىمىز تەرەڭ ۇعىنبايىنشا, ءوز مەملەكەتىمىزدىڭ زاڭدارىن ءوزىمىز تەرەڭ ءبىلىپ, سول زاڭدى ساقتاپ, سول زاڭمەن ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنبەيىنشە, قوعامداعى بەرەكەسىزدىكتەر مەن زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ شىرماۋىنان شىعا الماسىمىز انىق.
جابال ەرعاليەۆ,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
سەناتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى
كوكشەتاۋ
