ءرامىز – مەملەكەتتىڭ ايبارى

– گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ور­تا­لىعىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ارحيۆ ىستەرى جانە قۇ­جاتتامانى باسقارۋ كوميتەتى جا­نىنان قۇرىلعانىنا كوپ بولا قويعان جوق. ورتالىقتاعى گەرال­ديكالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمى مەم­لە­كەتتىك رامىزدەردى عىلىمي نەگىز­دەۋ­مەن قالاي اينالىسىپ جاتىر؟

– شەكارا, ەلدىڭ استاناسى, مەم­لەكەتتىك رامىزدەر – ەلدىكتى, ونىڭ رۋحىن تانىتاتىن كيەلى ۇعىمدار. رامىزدەر جانە ءرامىزتانۋ تۋرالى پايىمداۋلار باستاۋىن تىم ارىدەن الادى. «ەرتە كۇندە وتتى كۇننەن عۇن تۋعان, وتتى عۇننان وت بوپ ويناپ مەن تۋعام», دەيدى ماعجان اقىن. گەرالديكا عى­لىمىندا تۇستەر سايكەستىگى دەگەن ۇعىم بار. اسپان تۇستەس مەملەكەتتىك تۋدا عۇندار ەلدىگىنىڭ نىشانى كۇن مەن اي بەينەلەنگەن. كوشپەلىلەردىڭ بيلىك بەلگىسى, باسقارۋ جۇيەسىندە زور مار­تەبەگە يە, ساياسي جانە باسقا دا مەم­لەكەت ىسىندە بىرەگەي قىزمەت ات­قار­عان تاريحي رامىزدەردى جۇيەلەۋ (كونە زاماننان بۇگىنگى مەملەكەتتىك رامىزدەرگە دەيىن) – ورتالىقتىڭ باس­تى جۇمىسى. كوشپەلىلەردىڭ دۇنيە­تا­نىمىنا نەگىزدەلگەن رۋ تاڭبالارى, حاندار ءمورى, تۋلارى, نۋميزماتيكا, cفرا­گيس­تي­كا, سيگنۋمانيستيكا, فالەرتيستيكا سالالارىمەن قوسا, ءرامىزتانۋدا ادىستەمەلىك, تەرمينولوگيالىق, جال­پى­ۇلتتىق رامىزتانۋعا قاتىستى ماسە­لە­لەر سالماقتى زەرتتەۋلەرگە سۇرانىپ تۇر. بۇل جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسۋعا ءتيىس جۇمىستار.

– ەرتە كەزدە بابالارىمىز جاۋى­نا قارسى ۇرانداتىپ شاپ­قا­نى بەلگىلى. ۇران ساربازدارعا رۋح بەرەتىن, جۇدىرىقشا جۇمىل­دى­را­تىن, ەلى ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ اتوي سالاتىن قۇدىرەتتى ءسوز ىسپەتتى. ءانۇران ءسوزىنىڭ تەگى وسى ۇران سوزىندە ەمەس پە؟

– قازاقتىڭ «ۇران» ءسوزى تۋرالى تاريحشى, جىلناماشى قۇربانعالي حاليدي «تاۋاريح حامسا» ەڭبەگىندە بايان­دايدى. سوندا «قىزدىرۋ, جينالۋ, قايرات بەرۋ» ماعىناسىندا ايتىلادى. ءار رۋدىڭ وزىنە ءتان ۇرانى بولادى. ەگەر وزگە تايپالارمەن ۇرىس-قاقتىعىس بولا قالسا, «الاش, الاش» دەپ شاقىرادى», «الاش» دەپ ۇرانداعاندا نوعاي مەن قازاق بىرىگىپ, ءبىر ادامنىڭ بالاسىنا اينالادى» دەپ تۇجىرىمدايدى. وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن ل.بالليۋزەك دەگەن گەنەرال-لەيتەنانت: «قازاقتار ءۇشىن ادەت-عۇرىپتاردىڭ بىردە-ءبىرى ءدال ۇران سياقتى قاسيەتتى بولا المايدى», دەيدى. جاۋعا قارسى سوعىسقان مايداندا ساربازدار قول باستاعان حاندار مەن باتىرلار ەسىمىن ۇرانداپ اتويلاعان. ۇران جۇرتتى جىگەرلەندىرەتىن, رۋح بەرەتىن, بىرىكتىرەتىن قۋاتتى ءسوز بولسا, ءانۇران – وتانشىلدىق رۋحپەن استاسقان, ەل تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى وقيعالار كەزىندە تۋعان حالىقتىڭ جان داۋىسىن بىلدىرەتىن ۇلتتىق ءان.

– كونستيتۋتسيالىق زاڭدا «مەم­لەكەت­تىك تۋ, مەملەكەتتىك ەلتاڭ­با, مەملەكەتتىك گيمن قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىز­دەرى بولىپ تابىلادى» دەلىن­گەن. الايدا ء«انۇران», «گيمن» تەرمينىنىڭ قايسىسىن قولدا­نۋى­مىز كەرەك, قايسىسى دۇرىس؟ بى­رىزدىلىك جوق, ءار جەردە ءارتۇرلى قول­دا­نىلىپ ءجۇر. وسى ماسەلە قالاي قاداعالانادى؟

– «مەملەكەتتىك گيمن» اتاۋى – رەس­مي قۇجات ءتىلى, كونستيتۋتسيالىق زاڭ ءتىلى. الايدا مەكتەپ, بالاباقشا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە, ياعني پراك­تي­كالىق ىستە «گيمن» ءسوزى مۇلدە قول­دا­نىل­مايدى. دالىرەك ايتقاندا, گيمنولوگيا گيمندەر تاريحىن زەرتتەيدى. ال گيمن ۇعىمى باستاۋىن شىركەۋ اندەرىنەن الاتىنى ءمالىم. سوندا گيمن تاريحىن ۇرپاققا تۇسىندىرۋدە شىركەۋ تاريحىن بايانداۋىمىز كەرەك پە؟ ءانۇران يدەولوگيالىق تەرمين. كونستيتۋتسيالىق زاڭدا مەملەكەتتىك گيمن ەمەس, مەملەكەتتىك ءانۇران دەپ انىق جازىلۋى كەرەك. ۇلتتىق را­مىزدەر تۋ, ەلتاڭبا, ءانۇران مەم­لە­كەتتىك تىلدە جازىلىپ, ءتول ۇعىمدا دىبىستالۋعا ءتيىس. بۇل تۇستا تەرمي­نولوگ عالىمدار مەملەكەتتىك قىزمەت­شى­لەر, مۇعالىمدەر, اۋدارماشىلار مەن سالا ماماندارىنىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ەسكەرسە دۇرىس بولماق. مى­سالى, ورتالىق ماماندارى ۇسىن­عان «رەگيونالنىي سيمۆول – «وڭىر­لىك نىشان» اتاۋى 2022 جىلعى 10 قا­را­شادا مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميس­سياسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا قا­رالدى, 1175 تەرميننىڭ ءبىرى بولىپ بەكىتىلدى.

– رەسەيدىڭ گەرالديكا تاجىريبەسى بىزگە ۇلگى بولا الا ما؟

– رەسەي فەدەراتيۆتى, ال قازاقستان ۋنيتارلى مەملەكەت. «گەرالديكالىق قىزمەت» – رەسەيدىڭ مىقتى يدەولو­گيا­سى. عىلىمي انىقتاماسى بويىنشا «گەرالديكا» گەربتەردى زەرتتەيتىن عىلىم. گەربتەر رەسەي يمپەرياسى­نىڭ قول­تاڭباسى, يمپەريا مۇددەسىنىڭ ءمورى. يمپەريالىق مۇددەگە قىزمەت ەتە­تىن رەسەي گەربتەرى تاريحى ءۇش ءجۇز مىڭ جىلدان استام ۋاقىتتى قام­­تيدى. بيىل رەسەي 1722 جىلى I پەتر جارلىعىمەن سەنات جانىنان قۇرىلعان «گەرولدمەيستەر كەڭسەسىنىڭ 300 جىلىن» جانە «گەرالديكالىق قىزمەتتىڭ 30 جىلى» دەپ اتاپ ءوتتى. ورىس گەرالديكاسى ەجەلدەن رەسەي پات­شاسىنا ادال قىزمەت ەتكەن دۆوريان­دار­دىڭ اتاق-دارەجەلەرىن ايگىلەيتىن جەكە گەربتەر مەن جەكە مورلەر جيىن­­تىعىنان قۇرالعان. وسى ورايدا قا­­زاقتىڭ دۇنيەتانىمى مەن ءتىل تا­بي­عا­تىنا جات, ساياسيلانعان ورىس گەرالديكاسى تاريحى مەن تاجىريبەسى ءبىزدىڭ ۇلتتىق ءرامىزتانۋ عىلىمىن قا­لىپتاستىرۋعا تاجىريبە ءۇشىن كەرەك دەسەك تە, تاريح ءۇشىن نەگىز بولا المايدى. ايتپاقشى, تۇركىتانۋشى عالىم ق.سارتقوجا ۇلى «قازاق گەرالديكاسى» كىتابىنا جازعان العىسوزىندە «بۇگىنگى كۇنى رەسەي يمپەرياسىنىڭ ەلتاڭباسى ەكى باستى بۇركىت ب.ز. ءىح ع. سەلجۇك حاندىعىنىڭ ەلتاڭباسى بول­عان. سەلجۇك حاندىعىنىڭ ەلتاڭباسى كەيىن التىن وردا ( ۇلىق ۇلىس) يم­پەرياسىنا جالعاسىپ, 300 جىل بويى جارقىراپ تۇردى. كەيىن وسى ەل­تاڭ­با ءى پەتر پاتشا زامانىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ ەلتاڭباسىنا اينالدى» دەپ جازدى.

گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمى­نىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى ء«رامىز­تا­نۋ» اتاۋى ورتالىق جۇمىسىنىڭ ما­عىناسىن دا, مازمۇنىن دا اشادى دەپ وتىر. ۇلتتىق يدەيا, مادە­نيەت, رۋح, مىنەز, ەل-جەر تانىم-تۇسى­نىگىن قا­لىپ­تاستىرۋ بارىسىندا ءرامىز­تانۋ­دىڭ رۋحاني قىزمەتى زور بول­ماق. ورتالىق باسشىسى, عالىمدار جانە عىلىمي كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ مە­كە­مە اتاۋىن وزگەرتۋ ۇسىنىسىن ار­حيۆ ىستەرى جانە قۇجاتتامانى باس­قارۋ كوميتەتىنە جولداماقپىز. ء«رامىز­تا­نۋ» تەرمينىن العاش قول­دانعان ەربول شايمەردەن ۇلىنىڭ ۇلت­تىق ءرامىزتانۋ تاريحىندا قولتاڭ­باسى تايعا تاڭبا باسقانداي اي­قىنداپ بەردى.

– ءرامىزتانۋشى ەربول شايمەر­دەن ۇلى بۇگىن كەڭىنەن قولدانىلىپ جۇرگەن ء«رامىزتانۋ», ء«رامىزبايان», «ۇلتتىق ءرامىز», «دىبىستىق ءرامىز» «رامىزدەر قورى», «رامىزدەردىڭ سايكەستىك رەتى», «رامىزدىك بەلگىلەر», «رامىزدىك جۇيە», «رامىزدىك بوياۋ», «رەسمي ءرامىز», «رامىزدىك تاڭبالار», ت.ب. سەكىلدى تەرميندەر مەن ۇعىم-تۇسىنىكتەردى قالىپتاستىرعان ەكەن. اتاۋىن وزگەرتكەندە مەكەمە قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزەدى؟

– بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك رامىز­دەردى قوعامعا, جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ جۇمىسىندا مەكەمە مامانى «گەرالديكا» ءسوزىن تۇسىندىرۋدە «كرەست جورىقتارى», «رىتسارلار ءداۋىرى», «رەسەي گەربتەرى تاريحىنىڭ 300 جىلى», ت.ب. سەكىلدى جات ەل تاريحىن بايانداۋ مىسالدارىن تىلگە تيەك ەتپەيتىن بولادى. نەمىس سوزىنەن ەن­گەن قولدانىستاعى «گەرب» ءسوزىنىڭ تەر­مين­دىك ماعىناسى «مۇرا», «ەنشى». ءارىسى باتىس, بەرىسى ورىس دۇنيەتانىمى سىڭ­گەن تەرمين. ەكىنشىدەن, انا تىلىمىزدە ء«رامىز» ءسوزىنىڭ قولدانىس اياسى كەڭ. مەملەكەتتىڭ تولقۇجاتىندا «مەم­لەكەتتىك رامىزدەر» تۇسىنىگى انىق جا­زىلعان. ۇلتتىق رامىزدەردى ناسيحاتتايتىن ەلىمىزدەگى جالعىز مەكە­مەنى مەملەكەتتىك تىلدە اتاۋ ورتا­لىق مارتەبەسىن ايشىقتاي تۇسپەك. ۇشىن­شىدەن, رامىزدەر تاريحتىڭ ءار كەزە­ڭىندەگى مەملەكەت مارتەبەسىن تانىتۋشى, ايقىنداۋشى تانىمدىق بەل­گىلەر. ۇلتتىق ءرامىزتانۋ ءتول تاريحىمىز, ۇلىق بابالارىمىز قۇرعان ۇلى مەملەكەتتەردىڭ ورتاق يدەولوگياسى مەن ساباقتاستىعىنان باستاۋ الادى. تەوريالىق ءرامىزتانۋ تانىم الاڭى بولسا, پراكتيكالىق ءرامىزتانۋ ناقتى ىستەر, ياعني رامىزدەردى دۇرىس قولدانۋ, پايدالانۋ, رامىزدەر تاريحىن ءتۇسىندىرۋ, رامىزدەردىڭ قولدا­نى­لۋىن قاداعالاۋ جانە زاڭ الدىندا جاۋاپتىلىق, ت.ب. ماسەلەلەرىن قاراس­تىرادى. رامىزدەر, بەلگىلەر, نى­شاندار – تاڭبا, مەنشىك, ءتول دەگەن ۇعىمدار بولسا, مەملەكەتتىڭ ەل­تاڭباسىنان مەملەكەتتىك مەكەمە­لەر­دىڭ ءمورتاڭبالارىنا دەيىن ۇلتتىق يدەو­لوگياعا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. جاي عانا بەلگىلەر ەمەس, تاڭبالاردا تاريحي, فيلوسوفيالىق, ەستەتيكالىق قۇپيا كودتار جاسىرىنعان. تاڭبالار اتا-بابالاردىڭ ارمان-مۇراتى, دۇ­نيە­تانىمى, كوركەمدىك تالعامى, ۇر­پاققا قالدىرعان ماڭگىلىك وسيەتى ىسپەتتى.

– قاراپ وتىرساق, گەرالديكا باسقارماسى بار, ورتالىق بار, الايدا گەرالديست ماماندار جوق دەپ ايتۋعا بولادى. مامانداردى قاي وقۋ ورنى دايارلايدى؟

– گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ور­تالىعىنىڭ ماماندارى رامىزدەر تاريحىن جۇيەلەۋدە عىلىمي-تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنەدى. دەرەكتەرگە جۇگى­نەدى, دەرەكتەردى سويلەتەدى, دەرەكتەر نەگىزىندە عانا تالداپ-تالقىلايدى. ءرامىزتانۋ سالاسى بويىنشا تۋتانۋ, ەلتاڭباتانۋ, تەڭگەتانۋ, ءمورتانۋدىڭ ارنايى ماماندارى جوق, قىسقاسى ءرامىزتانۋشى ماماندار دايارلاۋ ءىسى – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.

رامىزدەردى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ, جۇيەلەۋ ءىسى تاريح, ارحەولوگيا ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى عىلىمي الەۋەتى مول زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ باستى نىساندارىنىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك دەپ بىلەمىن. ولار ءرامىزتانۋشى مامانداردى دايارلاپ, رامىزدەردى حالىققا تانىستىرۋدى باستى مىندەت ەتكەن ءبىزدىڭ ورتالىققا عىلىمي قولداۋ كورسەتۋى كەرەك. سوندا ورتاق پىكىر, جۇيەلى, دۇرىس تانىمدىق نەگىز نىعايا تۇسەرى حاق.

اڭگىمەلەسكەن

ورالحان احماديا,

«Egemen qazaqstan»