«قازاقستان-2050» كواليتسياسى مۇشەلەرىنىڭ ورتاق ويى وسىنداي
ىرگەلى كۇش
نينا قايۋپوۆا,
«رەسپۋبليكالىق ايەلدەر كەڭەسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى.
مەن مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بيىلعى جىلعى 28 ساۋىردە سويلەگەن سوزىنەن ءۇزىندى كەلتىرگىم كەلەدى: «2050 جىلعا قاراي ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق بويىنشا ارىپتەستەر ءۇشىن جوعارى مەجە – بۇل الەمنىڭ ىقپالداستىق ۇيىمى كوشباسشىلارىنىڭ العاشقى ۇشتىگىنە ەنۋ».
ارينە, ىقپالداستىق سان قىرلى بولادى. ال, جالپى ىقپالداستىقتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ گۋمانيتارلىق باعىتىنا بايلانىستى, ياعني ول حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ, مادەني, ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى بايلانىستاردىڭ, حالىقتىڭ تاريحي مۇراسىنىڭ وسۋىنەن كورىنىس بەرۋى ءتيىس.
ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ, عىلىمدا ۇزاق جىلداردان ۇزىلمەي كەلە جاتقان بايلانىسىمىز بار. دەگەنمەن, ىنتىماقتاستىق جەتىلدىرۋدى, جاڭا ءادىس پەن باعدارلامالىق ماقساتتارداعى ءىس-قيمىلدى تالاپ ەتەدى. بايلانىستاردى كەڭەيتۋ, بىرلەسكەن ءىس-شارالار وتكىزۋ – تاجىريبە الماسىپ, ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋدىڭ توتە جولى. مۇنىڭ بارلىعى ىقپالداستىق رەسۋرستارىن جانە بەرىكتىك قورىن ايقىندايدى.
قوعامنىڭ مورالدىق بەينەسى – دەنى ساۋ ءارى ءبىلىمدى وتباسى, ال تاربيەلى بالا – كەز كەلگەن ىقپالداستىق ۇدەرىستەرىن شەشۋدى قامتاماسىز ەتەتىن سەنىمدى كۇش.
ىقپالداستىق – ۋاقىت تالابى
سەرىك سۇلتانعالي,
«بىرلىك» پارتياسىنىڭ توراعاسى.
رەسەيمەن ارامىزدا ەكونوميكادا نەمەسە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتە بولسىن مىزعىماس دوستىق ورناعان.
ءبىز ەاەو – جاڭا ەكونوميكالىق وداققا ەنۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بۇل بۇگىنگى كۇننىڭ قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداعان جاڭا كەزەڭ بولىپ تابىلادى. ىقپالداستىق – ۋاقىت تالابى.
بۇگىندە قوعامدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كۇمانمەن قارايتىندار دا جوق ەمەس. مۇنىڭ بارلىعى دا بوس اڭگىمە, ءبىز ماسەلەگە تەرەڭنەن قاراۋعا ءتيىسپىز. مەنى ادامدار اراسىندا قاۋىپ پەن قورقىنىشتى تاراتۋ ماقساتىندا ايتىلاتىن ءتۇرلى داقپىرتتار الاڭداتادى. ولاردىڭ ەش نەگىزى جوق دەگىم كەلەدى. دالەل-دايەكسىز سوزدەرمەن قوعامنىڭ قولتىعىنا سۋ بۇركۋدىڭ قاجەتى جوق.
ترانزيت – ەلىمىز ءۇشىن تيىمدى باعىت
سۇلتان اكىمبەكوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
باستى ستراتەگيالىق ماسەلەنىڭ ءمانىسى سول, ۇتىمدى گەوگرافيالىق اۋماقتا ورنالاسقاندىقتان, شيكىزات سەكتورىنان وزگەنى دە دامىتۋ تۋرالى ويلاناتىن بولساق, ول ترانزيت ماسەلەسى بولۋى ءتيىس.
بولاشاقتا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بەدەلدى دە بەلسەندى ءبىر مۇشەسىنە, ونىڭ ۇستىنە قانداي دا ءبىر ترانزيتتىك الەۋەتى بار ءبىر مۇشەسىنە اينالۋ ءۇشىن رەسەي فەدەراتسياسىمەن بايلانىس ورناتۋ قاعيداتتى تۇرعىدان ماڭىزدى بولماق.
ول ءۇشىن جاقىن ۋاقىت ارالىعىندا ءبىز دسۇ-عا ەنۋىمىز قاجەت. ول – الەمدىك ەكونوميكالىق قاۋىمداستىققا اپاراتىن باعىت.
ءبارى دە وزىمىزگە بايلانىستى
جاننات ەرتىلەسوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى سالىق تولەۋشىلەر قاۋىمداستىعى باسقارۋشى كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى.
ىقپالداستىق قازاقستاندىقتاردىڭ ودان دا مىقتى بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. تانىمال ەكونوميست, باسەكەگە قابىلەتتىلىك تەورياسىنىڭ اۆتورى پورتەر ءوز زەرتتەۋلەرىندە مەملەكەتتىڭ ءباسەكەگە قابىلەتتىلىگى تابيعي رەسۋرستارىنا, حالقىنىڭ سانى مەن اۋماعىنىڭ كولەمىنە بايلانىستى ەمەس ەكەنىن دالەلدەگەن.
ءبىر مىسال كەلتىرەيىن, 1995 جىلى گەرمانيا حالىق سانى جاعىنان اۆستريادان 10,4 ەسە كوپ, ال ءىجو كولەمى بويىنشا اۆستريادان 10,6 ەسە جوعارى بولدى. 2013 جىلى بۇل ايىرماشىلىق 9,5 ەسەنى كورسەتىپ, ءىجو كولەمىندەگى ايىرما 8,8 ەسەگە وزگەرگەن. ياعني, كىشكەنتاي عانا اۆستريا گەرمانيانى جىلدام قۋىپ جەتكەن. بۇل – ىقپالداستىقتىڭ پايداسى. ال اۆستريانىڭ جان باسىنا شاققانداعى ءىجو-ءسى گەرمانيادان 2,2% ىلگەرىلەپ كەتكەن. اۆستريا ءۇش جىل قاتارىنان الەمدەگى بيزنەس جۇرگىزۋگە قولايلى ەل رەتىندە تانىلىپ كەلەدى.
قازاقستاننىڭ دا ءدال وسىنداي مۇمكىندىگى بار. ءبىز بۇگىنگى كۇنگى ارتىقشىلىقتارىمىزبەن العا قاراي ىلگەرىلەي الامىز. ونىڭ بارلىعى دا وزىمىزگە بايلانىستى.
تەز بەيىمدەلە ءبىلۋىمىز كەرەك
راۋشان سارسەمباەۆا,
قازاقستان ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى.
ءبىز ينتەگراتسيانىڭ قاجەت ەكەندىگىن تۇسىنەتىن جانە ونى قوس قولداپ قولدايتىن حالىقتىڭ ساپىندا جۇرگەنىمىزدى بىلەمىز.
ەۋرازيالىق ىقپالداستىقتىڭ باستالۋى جونىندە حابار تاراسىمەن, ءبىز, نارىعىمىزدىڭ شاعىن ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, دەرەۋ ارەكەتكە كوشتىك. اسىرەسە, شاعىن بيزنەس مۇددەلەرىن ەسكەردىك. ءبىزدىڭ ءونىمىمىز سول شاقتا دا باسەكەگە قابىلەتتى ەمەس ەدى جانە رەسەيلىك كاسىپكەر ايەلدەردىڭ ءتول نارىعىمىزعا ءوز تارتىپتەرىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, اسقان ەكپىنمەن دەندەي ەنەتىنىن بولجامداي الدىق. سول سەبەپتى دە, 2006 جىلى ەۋرازيالىق ايەلدەر ءسامميتىن وتكىزدىك. سودان بەرى ءار ەكى جىل سايىن وسىنداي فورۋمدار وتكىزىپ, ەكونوميكالىق قانا ەمەس, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى دە تالقىلاپ كەلەمىز. كادرلىق الەۋەت تە وسى قاتاردا نازارعا الىنۋدا. قىسقاسى, ينتەگراتسيا اياسىنداعى قىزىعۋشىلىعىمىزدى تۋعىزعان بارلىق تاقىرىپتاردى قامتۋعا تىرىسۋدامىز.
بۇعان دەيىن ءتورت رەت ەۋرازيالىق ايەلدەر ءسامميتىن وتكىزىپ ۇلگەردىك. شەكارالىق وڭىرلەردە دە دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىردىق. ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ ىسكەر ايەلدەر كاسىپكەرلىكتىڭ ءتۇرلى سالاسىندا جۇمىس ىستەيمىز دەپ شەشتىك. مۇنى نەگىزىنەن شەكارالىق ايماقتاردا جۇزەگە اسىرۋ باستى مىندەت بولىپ وتىر.
ءبىز, شاعىن بيزنەستىڭ وكىلدەرى, ينتەگراتسيانى تولىقتاي قولدايمىز جانە قاجەتتى ءىس-قيمىلداردى قازىردىڭ وزىندە ىسكە اسىرا باستادىق.
تۇراقتى اقپاراتتىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ قاجەت
نۇرلان ەرىمبەتوۆ,
«قازاقستان ازاماتتىق اليانسى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى پرەزيدەنتى.
ەڭ الدىمەن ايتارىم, اتالعان وداق شەڭبەرىندەگى شەشىمدەردىڭ ەلىمىز مۇددەسىنە قىزمەت جاساۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك.
ەكىنشىدەن, مەنىڭشە, ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قۇبىجىق رەتىندە قارايتىن سياقتىمىز. شەكتەن تىس ۇرەيلەنەمىز. دەگەنمەن, بۇل – قالىپتى جاعداي. كەزىندە مۇنى ءبۇگىندە ءتۇرلى وداقتارعا ءبىرىككەن كوپتەگەن ەلدەر ءدال وسىلاي باسىنان كەشىرگەن.
باستىسى – ەاەو اياسىندا تۇراقتى اقپاراتتىق كەڭىستىك جۇمىس ىستەپ, كاسىپكەرلەرىمىز قاي جەردە نە بولىپ جاتقانىن گازەت, جۋرنال, تەلەارنالار ارقىلى 3 تىلدە مالىمەت الىپ تۇراتىنداي جاعداي جاساۋ كەرەك.
بۇل – ءتيىمدى جۇيەگە بىرىگۋدىڭ جولى
جامبىل احمەتبەكوۆ,
قازاقستان كوممۋنيستىك حالىقتىق پارتياسى (قكحپ) ورتالىق كوميتەتى اپپاراتىنىڭ جەتەكشىسى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
بۇگىنگى تاڭدا «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن ماقساتتارعا ەكونوميكالىق ىقپالداسۋسىز قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەستىگىنە بايلانىستى قوعامدا تۇسىنۋشىلىك بار. بىزگە جاڭا ۇلگىلەر مەن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا ساتىلارى كەرەك. مەملەكەت باسشىسى دا ءوز باياندامالارىندا وعان توقتالىپ, ىقپالداسۋ ء–بىزدىڭ جالعىز جولىمىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ پارتيا ونى قولدايدى جانە ءبىز ءارى قاراي دا قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ىقپالداسۋىن ناسيحاتتايتىن بولامىز.
ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە ەۋرازيالىق ىقپالداسۋ – قىسقا مەرزىمدىك ەمەس, ۇزاق مەرزىمدىك سيپاتتاعى كەلەشەكتىڭ يدەياسى. كەز كەلگەن مەملەكەت ىقپالداسۋ يدەياسىن قاراستىرا وتىرىپ, نارىققا تەڭ قۇقىقتىق مۇمكىندىك الۋدى جوسپارلايدى, سونداي-اق, بىرىگە وتىرىپ ەكونوميكالىق سيپاتتاعى ماسەلەلەردى شەشۋدى كوزدەيدى.
قازاقستان, رەسەي, بەلارۋستىڭ وداق قۇرۋعا ۇمتىلىسى ءۇزىلىپ قالعان مەملەكەتارالىق ءوندىرىس – ەكونوميكالىق بايلانىستاردى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان. قازاقستان ءۇشىن پوستكەڭەستىك نارىق شيكىزاتتىق جانە شيكىزاتتىق ەمەس باعىتتاعى تاۋارلارىن وتكىزە الاتىن جالعىز جاقىن جانە تۇسىنىكتى ورىن بولىپ تابىلادى. ءوز كەزەگىندە رەسەي مەن بەلارۋس ءۇشىن دە قازاقستاندىق نارىق ارىپتەستىك جانە ساۋدا-ونەركاسىپتىك بايلانىسى قالىپتاسقان تانىس مەكەن.
ەاەو-عا كىرگەننەن باستاپ بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ مەن ءوندىرىس كووپەراتسياسىن كۇشەيتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلادى. بۇل – ءبىزدىڭ پارتيا قولدايتىن زور جەتىستىك.
ەۋرازيالىق وداققا قاراي قوزعالىس – ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ جان-جاقتى تابيعي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەسۋرستارىن وڭتايلى ۇلگىدە بىرىڭعاي جۇيەگە بىرىكتىرۋدىڭ جولى. جانە, مۇمكىن, بۇگىنگى تاڭدا وسىدان باسقا ىلگەرىلۋگە اپاراتىن جول جوق تا شىعار. وسىعان بايلانىستى ءبىزدىڭ پارتيا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى وداقتىق كەلىسىمگە قول قويىلۋىن قولدايدى.
ەكونوميكالىق وداقتىڭ ەرتەڭىنە سەنەمىز
ەرمەك ماقاشەۆ,
«بولاشاق» قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى.
پرەزيدەنتتىك «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ قاۋىمداستىعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداعىن قولدايدى.
ءبىزدىڭ كوبىمىز اقش-تا, ەۋروپا مەن ازيانىڭ دامىعان ەلدەرىندە وقي ءجۇرىپ, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ پايدالى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىك. قوعامدا تالقىلانىپ جاتقان بۇل ماسەلەنى, ياعني ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا قول قويۋ ماسەلەسىن بىزدەر, بولاشاقتىقتار دا ءوز ارامىزدا كەڭىنەن ءسوز ەتتىك. ءبىزدىڭ ارامىزدا ەۋروپا, اقش, ازيا مەن تىنىق مۇحيتى وڭىرلەرىندەگى ىقپالداستىق ۇردىستەرىن زەرتتەپ, زەردەلەگەن جانە بۇل ۇدەرىستى ىشىنەن بىلەتىن تۇلەكتەر دە از ەمەس.
مىسال ءۇشىن ايتساق, 1952 جىلى قۇرىلعان ەۋروپالىق كومىر مەن بولات قورىتۋ بىرلەستىگى بولاشاق ەۋروپالىق وداقتىڭ نەگىزىن قالادى. ءتىپتى, ول ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق ءوسىپ-وركەندەۋىنە گۇلدەنۋىنە جول اشىپ قانا قويماي, باتىس ەۋروپانىڭ زاماناۋي قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ سۇلباسىن دا سومدادى.
ورتاق نارىق, تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتەردىڭ, كاپيتال مەن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ەركىن اينالىمى ەۋروپا ەلدەرىن بىرنەشە ونجىلدىقتىڭ ىشىندە ادام تانىماستاي ەتىپ وزگەرتتى, الەمدىك ەكونوميكاداعى جەتەكشى ورىنعا شىعۋلارىنا جول اشتى. بۇگىندە ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ ارقاسىندا ورناعان ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناس ەۋروپاداعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى بولىپ تابىلادى.
ەۋرووداق, سولتۇستىك امەريكاداعى ەركىن ساۋدا ايماعى, ازيا-تىنىق مۇحيتى وڭىرلەرى الەمدەگى ەڭ ءىرى ەكونوميكالىق ورتالىقتارعا جاتادى. ال ەۋروپالىقتاردىڭ باسىم بولىگى تىعىز ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس جاساۋ كەرەكتىگىن ەرتەدەن جاقسى تۇسىنەدى. اتالعان وڭىرلەردىڭ حالقى ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ جاقسى جاقتارىنا كۇن سايىن كۋا بولىپ, يگىلىكتەرىن كورۋ ۇستىندە.
ءبىز ءۇشىن ەلباسىنىڭ ەۋرازيالىق ىقپالداستىق جونىندەگى يدەياسىنىڭ 1994 جىلى, ياعني, بولاشاقتىقتاردىڭ العاشقى تولقىنىنىڭ شەتەلگە شىعۋى ۇدەرىسىمەن تۇسپا-تۇس جاريا ەتىلۋىنىڭ ۇلكەن نىشاندىق ءمانى بار. 20 جىلدىڭ ىشىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسى ومىرلىك قاجەتتىلىگى مەن تيىمدىلىگىن كورسەتتى.
ءبىز, بولاشاقتىقتار 10 مىڭعا جەتتىك جانە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋعا جانە قازاقستاننىڭ دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا جاۋاپتى ەكەندىگىمىزدى تەرەڭ سەزىنەمىز. وسى ماقساتتا بىزگە ستراتەگيالىق ارىپتەستەرىمىزبەن ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا ءتۇسۋ كەرەك. بۇل – ىلكىمدى قادام. وسى سەبەپتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مىقتى ەكونوميكالىق ينستيتۋت رەتىندە ەلىمىزدى الەمدەگى وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا جاقىنداتا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىز.
