«وسكەمەن ەكسپو-2014» كورمەسى شىعىستىڭ الەۋەتىن پاش ەتتى
ءوڭىردىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەرىن تانىستىرۋ, جاڭا «جاسىل» تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, حالىقارالىق ەكونوميكالىق جانە عىلىمي بايلانىستاردى كەڭەيتۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان كورمەگە پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ءىرى كاسىپكەرلەر مەن عالىمداردان قۇرالعان الەمنىڭ 12 ەلىنىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ, استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ مارتەبەلى مەيمانى بولعان نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى كۋرت ۆيۋتريح پەن سۆياتوسلاۆ تيماشەۆ العاش رەت اتالعان كورمە اياسىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنا ارنايى كەلدى. كورمە قوناقتارى قاتارىندا الەمدىك عىلىمدا ەسىمى كەڭىنەن تانىمال كلاۋس تيسسەن, دجۋزەپپە ەرامو, لالي بەردزەنەشۆيلي, الەكسەي كاۆوكين جانە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى, فينليانديا, رەسەي فەدەراتسياسى ەلشىلىكتەرى, «استانا ەكسپو-2017» اق وكىلدەرى, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ التاي ايماعى, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى شىڭجان-ۇيعىر اۆتونومياسى مەن ءوڭتۇستىك كورەيادان كەلگەن ارنايى دەلەگاتسيا دا بار.
«التاي» تەحنوپاركىندە ءوتكەن كورمەدەن بۇگىندە كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگىزىلگەن جانە كرەاتيۆتى جوبالاردى بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, وسكەمەننەن شىعارىلاتىن «ازيا اۆتو» كولىكتەرى مەن سەمەيدە قۇراستىرىلاتىن «دەۋ» اۆتوبۋستارىمەن بىرگە «دەت-250م» شىنجىرتابان تراكتورى ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. بۇل – كەڭەستىك زاماندا چەليابى زاۋىتى شىعارعان اۋىر ونەركاسىپ تەحنيكاسى. بۇگىنگى وندىرىستە جوق تراكتوردى «ك ءمادي» جشس ماماندارى ءوز كۇشتەرىمەن جاساعان بولشەكتەرىمەن قايتا جاڭعىرتىپ ۇسىنىپ وتىر. اتالعان تراكتور شەتەلدىك تەحنيكالاردان قۋاتى جاعىنان جوعارى, باعاسى جاعىنان تومەن ەكەن. قىس قاتتى بولاتىن شىعىس وڭىرىندە بۇل تەحنيكانى جولداردى تازالاۋعا, كەن قازۋعا كەڭىنەن پايدالانۋ جوسپارلانىپ وتىر.
وسكەمەندەگى «كەمونت» اق ءوندىرەتىن ەلەكتر رەتتەۋشى پانەل, جارما اۋدانىنان اكەلىنگەن كۇن مەن جەلدەن قۋات الاتىن ۆاگون, بەسقاراعايدان جەتكىزىلگەن قورشاعان ورتاعا زيانسىز ەكووتىن جوبالارى مارتەبەلى مەيمانداردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ءوڭىردەگى ونەرتاپقىشتاردىڭ ۇسىنعان جوبالارى دا نازار اۋداردى. ماسەلەن, كۇرشىمدىك مەيىرجان سەرىكباەۆ مال تەزەگىن ەنەرگيالىق قۋات پەن قورەك كوزى جانە تىڭايتقىش رەتىندە پايدالاناتىن جىلىجاي جوباسىن تانىستىردى.
تەحنوپارك اۋلاسىندا, ءدالىز بەن زالدا قويىلعان كوپتەگەن جوبالاردىڭ سوڭىندا «بولاشاقتىڭ قۋاتى» بايقاۋىندا جەڭىمپاز بولعان جۇمىستار تانىستىرىلدى. ولاردىڭ اراسىندا استانا, الماتى قالالارى مەن قاراعاندى, شىعىس قازاقستان وبلىستارى جانە رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنان ءتۇسكەن 21 يننوۆاتسيالىق جوبا بار. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, «وسكەمەن ەكسپو-2014» كورمەسى وندىرىسكە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, جاڭا يدەيالاردىڭ كوممەرتسيالانۋىنا تىڭ مۇمكىندىكتەر بەرمەك. ياعني, مەملەكەت, عىلىم جانە بيزنەس وكىلدەرىنە ءوزارا ءتيىمدى بايلانىس ورناتۋعا جان-جاقتى مۇمكىندىكتەر جاساۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
بۇدان كەيىن «وسكەمەن ەكسپو-2014» كورمە جۇمىسى پلەنارلىق وتىرىسپەن جالعاستى. ايماق باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆ ەلدەگى يننوۆاتسيالىق ءونىمنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن وندىرەتىن ءوڭىردىڭ الەۋەتى تۋرالى اڭگىمەلەدى.
– ەنەرگەتيكا – ونەركاسىپتىڭ نەگىزگى سالالارىنىڭ ءبىرى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا 9 نەگىزگى ەنەرگيا كوزى, ونىڭ ىشىندە جالپى قۋاتى 2076 مۆت قۇرايتىن 5 سۋ ەلەكتر ستانساسى, 4 ءىرى جىلۋ ستانساسى ورنالاسقان. وبلىس ەكونوميكاسى ەنەرگيانى تۇتىنۋشى ءوندىرىستىڭ ۇلكەن ۇلەسىمەن ەرەكشەلەنەدى. ايتالىق, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70 پايىزعا جۋىعىن ونەركاسىپ كاسىپورىندارى پايدالانادى. ەكونوميكانىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋعا بەت العانىن ەسەپتەسەك, ەنەرگيانىڭ بالامالى تۇرلەرىن دامىتۋ, ەنەرگيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى, – دەدى ءوڭىر باسشىسى.
وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, شىعىس قازاقستان – جاھاندىق ەنەرگيا ماسەلەسىن شەشۋ جولىندا بىرقاتار يننوۆاتسيالىق جوبالاردى قولعا الىپ وتىرعان ءوڭىر. ماسەلەن, وتكەن جىلى وسكەمەندە جىلىنا 50 مۆت قۋاتقا جەتەتىن كۇن باتارەيالارىنا ارنالعان كرەمني پلاستينكالارى ءوندىرىسى ىسكە قوسىلدى. بالامالى ەنەرگيا كوزىنىڭ ءبىرى – سۋ. شىعىستا ەلدەگى سۋ قورىنىڭ 60 پايىزى شوعىرلانعان. باسىم بولىگى تاۋ وزەندەرى بولعاندىقتان, ونى قۋات كوزى رەتىندە پايدالانۋ ويلاستىرىلۋدا. ياعني, وڭىردە جالپى سوماسى 200 ميلليون دوللارعا جەتەعابىل شاعىن سۋ جانە جەل ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. قازىرگى ۋاقىتتا 13 جوبا بويىنشا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بيىل ومەش جەل جانە تۇرعىسىن سۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلمەك.
– اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ماسەلەسى دە ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ باستى سالالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونسىز ەنەرگيا ءوندىرىسىن ءارتاراپتاندىرۋ مۇمكىن ەمەس. اتوم ەنەرگەتيكاسى چەرنوبىل مەن فۋكۋسيما اپاتىن قايتالامايتىنداي, قاۋىپسىزدىكتىڭ جوعارى شەگىندە ءداستۇرلى تۇردە دە, بالامالى تۇردە دە دامۋى ءتيىس, – دەدى ب.ساپارباەۆ. بۇل ءۇشىن كۋرچاتوۆ قالاسىندا يادرولىق فيزيكانى دامىتۋعا قاجەت ينفراقۇرىلىم دا, ماماندار دا, عىلىمي بازا دا جەتكىلىكتى. ءاسىرەسە, توري ەنەرگەتيكاسىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت.
قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىمەن بىرگە قازاقستاندا دا جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن ىزدەۋگە كوڭىل بولىنگەنىن, بۇل رەتتە مينيسترلىك تاراپىنان تابيعي رەسۋرستاردى ۇنەمدەپ پايدالانۋعا نازار اۋدارىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. سونداي-اق, اتالعان كورمەنىڭ استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 كورمەسىنە دايىندىق ىسپەتتى بولعانىن جانە استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ كوشپەلى وتىرىستار كەزەگىن باستاپ بەرگەنىن اتاپ ءوتتى.
شىعىس وڭىرىنە العاش رەت تابان تيگىزىپ وتىرعان نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى بۇگىندە جاسىل ەكونوميكا مەن جاسىل ەنەرگەتيكانىڭ العا شىققانى جونىندەگى تۇششىمدى ويلارىمەن ءبولىستى. حيميا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىن العان كۋرت ۆيۋتريح شىعىس قازاقستان ءوڭىرىن ءتۇستى مەتاللۋرگيا ولكەسى رەتىندە بۇرىننان بىلەتىنىن, ال كورمە بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارنالعان جاڭاشا كوزقاراستى بايقاعانىن اتاپ ءوتتى.
– اسىرەسە, مەنى مالدىڭ تەزەگىن قاجەتكە جاراتۋ يدەيالارىنىڭ سان الۋاندىعى تاڭعالدىردى. ەلدىڭ تابيعي جاعدايى بالامالى قۋات كوزدەرىن الۋعا وتە قولايلى, – دەدى ك.ۆيۋتريح.
كەلەسى كەزەكتە ءسوز العان نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى سۆياتوسلاۆ تيماشەۆ استاناداعى ەكونوميكالىق فورۋم اياسىندا پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋ بارىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىرنەشە ماسەلەنى كوتەرگەنىن جەتكىزدى.
– ءبىزدىڭ قولىمىزدا پرەزيدەنت كوتەرگەن كەيبىر ماسەلەلەردىڭ عانا شەشىمى بار ەكەن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – ۇلتتىق شەڭبەردەن تىس ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن نۇسقاۋعا قابىلەتتى تۇلعا. 2007 جىلى جاھاندىق ەكولوگيا جايى الەمدىك ساياساتتىڭ باستى نىساناسىنا اينالۋ كەرەكتىگى قازاقستان پرەزيدەنتى تاراپىنان ايتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا عالامدىق جىلىنۋدىڭ زاردابىن جويۋ جانە ونىڭ جاعىمدى تۇستارىن كادەگە اسىرۋ جوبالارىنا سۇرانىس كوپ. وندىرىستىك قالدىقتاردى شىعارۋدى مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە رەتتەۋ بارىسىنداعى يدەيالار دا ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابادى. ادامزاتتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇزارتۋ تۋرالى دا ويعا قونىمدى ۇسىنىستارىڭىز بار. سوندىقتان جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ تۇرعىسىندا قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى كوزقاراسقا قۇرىلعان بايىپتى قادامىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. قازاقستاندا ەنەرگيانىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ بولعانىنا قاراماستان, جەل, سۋ, ۋران جانە تاعى باسقا قۋات كوزدەرى ماڭگىلىك ەمەس. مۇناي مەن گاز سارقىلاتىن كەلەشەكتەگى قۋات كوزى تۋرالى قازىردەن باستاپ ويلانۋ قاجەت. وسى باعىتتاعى زەرتتەۋلەر جالعاسۋى, كەڭەيۋى جانە دامۋى ءتيىس. بۇگىنگى كورمەدەن مەن كوپتەگەن يدەيالاردى كوردىم. بۇل يدەيالار جاقىن ارادا قازاقستان مەن الەمنىڭ ەنەرگياسىنا قوماقتى تابىس اكەلۋگە ۇلەس قوسادى دەپ سانايمىن, – دەدى س.تيماشەۆ.
ال كۇن ەنەرگياسىن پايدالانۋدىڭ بىرنەشە جولى تۋرالى ايتقان الەمدىك تانىمال ساراپشى كلاۋس تيسسەن بۇگىندە عالىمدار ونىڭ ءتۇرلى مودۋلدەرىن, جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن قۇرىلعىلارى ءتوڭىرەگىندە ويلاسىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
– وسى ەلگە كەلە جاتقانىمدا, جاسىل ەكونوميكا تۋرالى قازاقستاننىڭ ۇستانىمى مەن مەنىڭ پىكىرىم قابىساتىنىن الدىن-الا سەزدىم. قازاق ەلى كۇن ەنەرگياسىنىڭ قۋاتىن وتە ەرتەدە بايقاعان. ءتىپتى, شىعىس قازاقستاندا كۇن ەنەرگياسىنا ارنالعان زاۋىت بار ەكەنىنەن دە حاباردارمىن. قازاقستاننىڭ ناعىز پاتريوتى كۇن ەنەرگەتيكاسىن يگەرۋمەن شۇعىلدانۋ كەرەك. جارىعى وتە مول كۇن ەنەرگياسىن نەگە پايدالانباسقا؟! – دەدى ك.تيسسەن.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, «وسكەمەن ەكسپو-2014» كورمەسى قۋات كوزدەرىنىڭ كوپتەگەن تۇرلەرىن جاڭعىرتۋ يدەيالارىن كورسەتە ءبىلدى.
– وسىدان 20 جىل بۇرىن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە پرەزيدەنتتەرىڭىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دارىسىنە قاتىسقان ەدىم. مەن – اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تۇلەگىمىن. سول كەزدە قازاقستان پرەزيدەنتى العاش رەت ەۋرازيالىق دامۋ جولى تۋرالى ايتتى. قازىرگى كەزدە ءوز يدەياسىن حالقىمەن بىرگە ىسكە اسىرۋدا. اتالعان يدەيا جونىندە شارل دە گولل: «ەۋرازيالىق ايماق ليسسابوننان قيىر شىعىسقا دەيىن سوزىلىپ جاتىر» دەگەن ەدى. ەۋرازيالىق تۇتاستىق وتە ماڭىزدى باستاما. بۇل يدەيا ىسكە اسسا, قازىرگىدەي ايماقارالىق قاقتىعىستار ورىن المايدى, – دەدى ك.تيسسەن.
ەلىمىزدەگى «جاسىل ەكونوميكا» ءۇشىن جانە G-GLOBAL دامىتۋ كواليتسياسى بىرلەستىگى» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ءتورايىمى سالتانات راقىمبەكوۆا الداعى ۋاقىتتا شىعىستاعى بىرقاتار كاسىپورىندار جاسىل كومپانيالار توبىنا ەنەتىنىن جەتكىزدى.
– ءداستۇرلى ۋران رەاكتورىن الماستىرۋعا ارنالعان توري ەنەرگەتيكاسى جوباسى جانە باسقا دا جۇمىستار ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ اسا قىزىقتى جوبالارىنىڭ ءبىرى بولادى دەپ ويلايمىز. بۇل ەكسپو-2017 كورمەسىنە الدىن الا جاسالعان دايىندىق كورمەسى دەپ ويلايمىن, – دەدى ول.
توري ەنەرگەتيكاسىنىڭ ارتىقشىلىقتارىنا جاپوندىق «كيوتو نەيترونيكس» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى تاكاشا كامەي دە توقتالىپ, اتالعان ەلەمەنتتىڭ قورى جونىنەن قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى ورىنعا يە بولۋى توري ەنەرگەتيكاسى سالاسىن وركەندەتۋگە نەگىز بولاتىنىن جەتكىزدى.
تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىندەگى نانوتەحنولوگيالار ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انۆار زاحيدوۆ ايماق باسشىسىنىڭ بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىن ىزدەۋشى جەرگىلىكتى عالىمداردىڭ بارلىعىن تۇستەپ تانيتىنىنا ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, تەحاس كوۆبويىنىڭ سيمۆولى بولىپ تابىلاتىن توسبەلگى تارتۋ ەتتى.
وتىرىس سوڭىندا بىرقاتار مەموراندۋمدارعا قول قويىلىپ, بايقاۋعا قاتىسۋشى ۇزدىك جوبا اۆتورلارى ماراپاتتالدى.
كورمە كۇنىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى كۋرت ۆيۋتريح پەن سۆياتوسلاۆ تيماشەۆ, سونداي-اق شەتەلدىك عالىمدار, كۇن ەنەرگياسىن زەرتتەۋشى كلاۋس تيسسەن, انگلياداعى ساۋتگەمپتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نانوفيزيكا جانە فوتونيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى الەكسەي كاۆوكين مەن جەرورتا تەڭىزى ىرگەلى فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى دجۋزەپپە ەرامو شىعىسقازاقستاندىق ستۋدەنتتەرمەن كەزدەستى. د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانە شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا جاستار بالامالى ەنەرگيا, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا, فيزيكا مەن حيمياعا قاتىستى كوكەيدەگى ساۋالدارىن قويدى. تانىمال عالىمدار جاستارمەن اشىق سۇحبات بارىسىندا جەتىستىككە جەتۋ جولىنداعى سىرلارىن اقتاردى.
«قازىر عىلىمعا اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ مىندەتتى. عىلىمنىڭ ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى» دەدى ك.ۆيۋتريح. ال س.تيماشەۆ ادام بويىندا قۇشتارلىق بولسا, كەز كەلگەن كوزدەگەن ماقساتقا جەتۋگە بولاتىنىن جەتكىزدى.
مارتەبەلى مەيماندار كەزدەسۋدەن سوڭ ەلىمىزدەگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما اياسىندا سالىنعان فوتوەلەكترلى پلاستينالار شىعاراتىن «قازاقستان سولار سيليكون» زاۋىتىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. زاۋىتتا عالىمدارعا كۇن باتارەيالارىنا قاجەتتى كۇن ساۋلەسىن ەنەرگياعا اينالدىراتىن فوتوەلەكترلى ۇياشىقتار جاساۋ بارىسى كورسەتىلدى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
وسكەمەن.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەسىمحان ورىنباەۆ.
