قازاق كوركەم ويىنىڭ تۇتاس تاريحى, ۋاقىتقا, سۇلۋلىققا, كىسىلىككە, ىزگىلىككە كوزقاراسى اقىندار ايتىسىندا تولىق بەينەلەنگەن. ايتىس ونەرى – قاس قاعىمداعى تاپقىرلىق, ۇشقىرلىق, كورەگەندىك تانىتاتىن قاس جۇيرىكتەردىڭ باسەكەسى. راسىندا, 1980-1990 جىلداردا ايتىس الەمىنىڭ «ءاي-ءايى», تاپقىر وي-تولعانىستاردىڭ مايتالمانى, تاڭدايىنان جارىلعان ءدىلمار, اعىپ تۇرعان ايتىمپاز, ۇشقىر زەيىندى جەڭىمپاز اتانعان قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى قونىسباي ءابىلدىڭ: «توپ جاردىم تۋىن جىقپاي تۋعان ەلدىڭ» دەۋىندە شىندىق بار.
ول شىنايى حالىقتىق ونەردىڭ سۇرە ايتىس, قىز بەن جىگىت ايتىسى, ناۋرىز ايتىس, جەزدە مەن بالدىز ايتىسى تۇرلەرىن دامىتىپ, بايىتۋعا ەرەسەن ەڭبەك ءسىڭىردى. ايتىسكەر قونىسبايدىڭ وي دۇنيەسى مەن ءسوز جۇيەسى ادەمى ۇيلەسىم تاۋىپ, بۇعان قوسا ايتىستىڭ فيلوسوفيالىق-كوركەمدىك جانە ريتوريكالىق ماقساتقا پايدالاناتىن تاڭداۋلى ماقام-سارىنداردى دا تابيعيلىقپەن تۋىنداتىپ, تولقىنداتىپ, جۇتىنتىپ جەتكىزدى.
كوكىرەگىنە تەلەگەي سىر مەن لاعىل مارجان تۇنعان ايتىستىڭ قاراكوگى قونىسباي 1984 جىلى اقىن-كومپوزيتور, ءانشى كەنەن ازىرباەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان رەسپۋبليكالىق ايتىستا 34 ساڭلاقتىڭ ىشىنەن وزا شاۋىپ ەكىنشى ورىندى, 1990 جىلى تاشكەنت قالاسىندا ورتالىق ازيا مەن قازاقستان اقىندارىنىڭ ايتىسىندا باس بايگەنى قانجىعاعا بايلاعانى, 1990 جىلى وتكەن ءىىى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىندا وزات كورىنگەنى ءالى ەسىمىزدە.
«جىلىم – جىلقى, ءومىرىم – بايگە مەنىڭ» دەپ ءوزى ايتقانداي, ۇلى دۋدا, ونەر جولىندا ايتىستىڭ كوكجالى كوكەن, كوپباي, شىنبولات, قاتيموللا, ەرىك, سەرىك, امانگەلدى, اسەلحان, ءاسيا, وزبەكستاندىق مەكەمباي, موڭعوليالىق توقتامۇرات ءتارىزدى دۇلدۇلدەرمەن ونەر سالىستىردى, وي جارىستىردى, ارىستانشا ارپالىستى. وسىناۋ اقىندارمەن ايتىسىندا قونىسبايدىڭ ينتەللەكتۋالدىق دارەجەسى, تەرەڭ دۇنيەتانىمى, سويلەۋ, ايتۋ ءمادەنيەتى, كومپوزيتورلىق قابىلەتى, ءداستۇرلى ورىنداۋشىلىق مانەرى, پاراساتتى تاپقىرلىعى جارقىن كورىنىس تاپتى.
قونىسباي تۇڭعىش رەت تاۋەكەلشىل ىنتامەن 1980 جىلى تورعاي ەلى –امانكەلدى اۋدانىنىڭ اقىنى باتىربولات عازيزوۆپەن ايتىسقان ەكەن. رۋحاني-الەۋمەتتىك قۇبىلىسقا اينالعان ايتىستىڭ تۋىن جەلبىرەتۋگە باستالعان ۇلى جورىق وسىلايشا جاندانىپتى.
بۇل – 1985 جىل ەدى. ايتىس ساحناسىندا تۇلعاسى تاۋدىڭ شوقىسىنداي, داۋىسى ارىستاننىڭ كۇركىرىندەي كوكەن شاكەەۆ:
«قاراعىم, قونىسبايىم, قاتارلاسشى,
ۇزەڭگىلەس جۇرۋگە جاراسا اتىڭ», – دەپ قوراشسىنادى, سەس كورسەتەدى. سوندا قونىسباي ىزەتپەن امانداسىپ:
«...ولەڭدى مەن دە جاستان قۇراپ ەدىم,
اق باتا بۇگىن سىزدەن سۇرار ەدىم.
اقان مەن ءبىرجان شىققان كوكشەتاۋدان,
جەتتىڭ بە جەلدەي ەسىپ, قۇلاگەرىم!
كوكشەنىڭ كوركىنە كىم تالاسادى,
اتاعى الاتاۋدان ءارى اسادى.
شىڭىنا ورلەي وسكەن قالىڭ اعاش,
ىبىراي ۇكىسىندەي جاراسادى», – دەپ ءموپ-ءمولدىر ويى مەن ءسوزىن اعىتادى دا, ودان ءارى بىلايشا پىكىرىن ساباقتايدى:
«كوكشەنى مەن جاسىمنان سۇيگەن ەدىم,
كوڭىلگە قاسيەتىن تۇيگەن ەدىم.
ءتىلىمدى توپ الدىندا تيگىزۋگە,
اقاننىڭ ارۋاعىنان يمەنەمىن.
سوندا دا جالعىز عانا ايتارىم بار,
دەمەيمىن مەن كورگەن سوڭ بايقادىڭدار.
كوكشەتاۆ پەن ساندىكتاۆ, ايىرتاۆقا,
ءوز اتىن قۇداي ءۇشىن قايتارىڭدار.
اسا الماي وتىرمىن مەن «اتتەگەننەن»,
اعارماس قارا تاقتا اكتەگەنمەن.
«تاۋ» دەگەن قاسيەتتى ءسوزىمىزدى,
نە پايدا تاپتىڭىزدار «تاۆ» دەگەننەن».
قونىسبايدىڭ وتتى دا ۋىتتى پىكىرى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ وزىندە كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ءبىلىمدار كوشباسشى قاسىم تاۋكەنوۆتىڭ ارقاسىندا اۋەجاي مەن شاھار «كوكشەتاۋ» دەيتىن بايىرعى اتاۋىنا يە بولدى. ايتپەسە, سوزباقتاسا وسى كۇنگە دەيىن اتالىپ جۇرەر مە ەدى. مىنەكي, ايتىستىڭ – پايداسى, ايتىسكەردىڭ – ولجاسى!
بابا قىران كوكەننىڭ جاس پەرى قونىسبايعا مەيىرى ءتۇسىپ, اعا مەن ءىنىنىڭ ارا قاتىناسى ىرزالىق پەن تاتۋلىققا اينالدى.
ەتەك-جەڭى كەڭ پىشىلگەن كوكەن ءشاكەەۆتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىندا حالىق الدىندا اتادان بالاعا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان كۇمىس بەلبەۋىن قونىسبايعا سىيلايدى. سوندا ول اعاسىن قۇشاقتاپ تۇرىپ:
«كوكەنىم بايگەدە از شاپقان جوق قوي,
بەلبەۋىن باسقا اقىنعا تاققان جوق قوي.
جولىمدى جالعايدى دەپ سەنگەن شىعار,
ىشقىرى بوس دەپ بەرىپ جاتقان جوق قوي», – دەپ تولقىپ تۇرعان اقىننىڭ كوڭىلىن قاناتتاندىرىپتى.
قونىسباي ايتىستارىنىڭ اسەرلىلىگى مەن مانەرلىلىگى, كۇيلىلىگى مەن قۋاتتىلىعى – ەل مەن جەردىڭ تاريحىن, ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ ەلشىلدىك-مەملەكەتتىك ىستەرىن جەتىك بىلەتىندىگى, ويعا دا, تىلگە دە جاتىق قىپ, كورەرمەننىڭ قابىلداۋىنا ۇعىنىقتى قىپ كەلىستى ورنەكتەيتىندىگى. ناقتىلى ايعاق-دايەكتەر شىنبولاتپەن ايتىسىندا جەتكىلىكتى. شىنبولاتتاي تەگەۋرىندى قارسىلاسىنىڭ الدىندا ەكپىندى, سەرپىندى قونىسباي بايگە اتىنداي تىزگىنىن ەركىن جىبەرىپ, جەلدەي زۋلايدى. شىنبولات:
«ءوز وبالىڭ وزىڭە,
ج ۇلىنىپ كەتسە ج ۇلىنىڭ», – دەپ, اسپانعا قارعىعاندا, قارسىلاسى قولدانعان تەرمە سازىنا ويىسىپ:
«وزەندەرىم باستاۋىن,
ۇلىتاۋدان الادى.
جىلانشىق پەن تورعايىم,
جەرىڭدى كوكتەي اعادى.
جەزقازعاننىڭ ارۋى,
شەلەگىن سۋعا سالادى.
بوزبالاسى تورعايدىڭ,
جەتەلەپ اتىن بارادى.
بايقاپ تۇرساڭ بوگەت جوق,
ءبولىپ تە جاتقان ارانى.
ءبىر وزەننەن سۋ ىشتىك,
ءسوزىمىز دە ءبىر جەردەن
شىعىپ جاتسا جارادى», – دەپ, اساۋ اقىندى اقىلعا شاقىرىپ, وراسان سۋرەتتى, ماعىنالى تۇيدەكتى تولعانىستاردى ءبىر ءداننىڭ قاۋىزىنا سيعىزادى.
ۇلت رۋحانياتى تاريحىندا 1990 جىلى الماتىدا رەسپۋبليكا سارايىندا ءىىى رەسپۋبليكالىق ايتىستىڭ شالقىعان سالتاناتتى جاعدايدا ءوتۋى ايرىقشا وقيعا ەدى. الەۋمەتتىڭ ءبىرجان مەن سارا تىرىلگەندەي كۇيگە بولەنىپ, وتتى دا ويلى جىرلاردىڭ بەسىگىندە تەربەلىپ تولقىعانى, قۇمارى قانعانى كوز الدىمىزدا.
وسى جولى قونىسباي اسەلحانمەن ونەر سىناستى. ول ەل ومىرىندەگى, ۇلت تاريحىنداعى ەڭ ءبىر كوكەيكەستى ماسەلەلەردى جىتىلىكپەن پايىمدادى. مىسالى:
«قارعالار قىران بولماس جيىلىپ قۇر,
اقىنىڭ وسى جايعا كۇيىنىپ تۇر.
ەرماكتار قانشاما جىل ەسكەرتكىش بوپ,
قىلىشىن توبەمىزدە ءۇيىرىپ تۇر.
ورالدى ياساۋيگە تايقازانىم,
ەلىمدى جارىلقايتىن باي قازانىم.
«قازاقتىڭ قۇتى قايتا ورالدى» دەپ,
ءدال بۇگىن قۋانباعان قاي قازاعىڭ.
اجەلەر شاشۋلارىن شاشىپ جاتىر,
اسەلحان اقيقاتتان قاشىپ جاتىر.
ومبىدا حان كەنەنىڭ مىلتىعى تۇر,
قور بولىپ, «ەرميتاجدا» باسى جاتىر.
ويناماس ارۋاقپەن جاقسى حالىق,
ءىس جاساپ ساۋابى مول, باق سىنالىق.
الىپ كەپ كەنەكەمنىڭ التىن باسىن,
تۋعان جەر توپىراعىنا تاپسىرالىق».
سونداي-اق, حالىقتىڭ كوكەيىندەگى ابىلاي حان, قانجىعالى قارت بوگەنباي, قاراكەرەي قابانباي, مۇستافا شوقايلاردى ءماڭگى ەستە قالدىرۋ جونىندەگى ويىن جالعاستىرادى.
ناۋرىز ايتىستا قونىسباي موڭعوليالىق توقتامۇراتقا «ساعىنعان قارا ورمانىن قاسقىرىم-اي!» دەپ ءۇن قاتۋىنىڭ ءوزى قاسقالداقتىڭ قانىنداي قىمبات لەبىز. قوعامداعى جاريالىلىقتىڭ ارقاسىندا ايتىسكەر قازاق تاعدىرىنداعى قيامەت-قايىمدى:
«قايتەيىن-اي, قايتەيىن...
قايسى ءبىرىن ايتايىن,
ىشىمدەگى سىرىمدى,
شىعارىپ سىرتقا بايقايىن.
باۋىرىن جازعان تۇلپارداي,
كوسىلىپ ءبىراز قايتايىن.
ايىپ ەتپە, اعاسى,
اششى بوپ كەتسە ايقايىم.
ايىرىلىپ ادەت-ىرىمنان,
تاعدىرى قىرىن بۇرىلعان.
ەڭبەگى ەش, تۇزى سور,
بەينەتى باسىم بۇرىننان.
32-دەگى اشتىقتا,
ماساداي بولىپ قىرىلعان.
37-دەگى ناۋبەتتە,
جاۋ بولىپ تاعى ۇرىلعان.
جاقسى مەنەن جايساڭدى,
ءتىزىپ تە بەرگەن مۇرىننان,
جۋاس ەلمىز-اۋ, اعاسى.
توڭكەرىستە قۋانعان,
قولعا قىزىل تۋدى العان.
مەزى بولعان بۇل كۇندە,
ماعىناسىز دۋماننان.
جازىعى جوق جايلاۋى,
سوقالارمەن تۋرالعان.
تۋلاپ اققان ارالدان,
توستاعانداي سۋ قالعان.
ەسىنە السا بالقاشىن,
جانارلارى سۋلانعان.
ابايدى بەرگەن ۇلى جەر,
اتوممەنەن ۋلانعان.
كونبىس ەلمىز عوي, اعاسى», – دەپ اعىل-تەگىل تىزبەلەيدى.
تەگىندە ايتىسقا وتكىرلىك ءتان. زاماننىڭ, قوعامنىڭ شىندىعىن كوربىلتەلەمەي ايتۋ ءلازىم. ايتىسۋ دەگەنىمىز, جالپاقشەشەيلىك تە, بەت جىرتىسۋ دا, ءتىل بۇزارلىق تا ەمەس. انا ءتىلىمىزدىڭ لەكسيكالىق, ستيليستيكالىق, فونەتيكالىق بايلىعىن, گارمونيالىق زاڭدىلىقتارىن ساقتاۋ, بايىتۋ پارىز. بۇل رەتتە قونىسبايدىڭ يمپروۆيزاتورلىق تۇلعاسى, كوركەمدىك ويلاۋ, ءسوز ساپتاۋ مادەنيەتى جوعارى. اقىندىق, جىرشىلىق, انشىلىك, كۇيشىلىك داستۇرلەرى باي توپىراقتان تۇلەپ ۇشقاندىعى بىردەن بايقالادى. بۇعان ايعاق: احمەتقان, مۇحامەديا, جۇسىپبەك, ساردان, ناعاشىبايلار مەكتەبى. تۇلپارداي جاراعان قونىسبايدىڭ شىنبولاتپەن ايتىسىندا:
«تۇياعى ەدىم تۇلپاردىڭ,
توپشىسى بەرىك سۇڭقارمىن.
كەۋدەگە جىرىم كەپتەلىپ,
بوراسىن بولىپ بۇرقارمىن.
تايسالتىپ تالاي اقىندى,
تۇندىگىن جەل بوپ جۇلقارمىن.
تورعايدان شىققان ءبىر تايمىن,
جالعاعان جىرىن نۇرحاننىڭ», – دەيتىن تاپ-تازا, ۋىزداي ۋىلجىعان ار-نامىستىڭ تىرەگىندەي تىلەگى ايعاق.
ەكىنشىدەن, اتاسى ءابىل وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى ايتقىش ەكەن. ۇشىنشىدەن, ءوزىنىڭ ونەرگە دەگەن كوزقاراسىن, قازاق قاعيداتىن بولمىسىنا تەرەڭ ءسىڭىرۋى, زەردەلىلىكپەن قابىلداۋىن ايتساڭىزشى!
قونىسباي ءوزىنىڭ يمپروۆيزاتورلىق ونەرى, ونەگەلى جولدا ۇستانعان باعىت-باعدارى تۋرالى بىلايشا سىر بولىسەدى: «مادەنيەتتىلىك – جىر سايىسى كەزىندە قارسىلاسىن ءجونسىز ىسىراپ قىلماۋ. مەنىڭ كەرەكۋدە: «جازىقسىز بىرەۋگە ءتىل تيگىزگەننەن, ءوزىم ءسوز ەستىگەندى ارتىق كورەم», – دەگەنىم بار. بۇل مەنىڭ يمانداي شىنىم. اقىندىق بەرىك پوزيتسيام. مەنىڭ ءبىر قۋاناتىنىم, وسى اقىندار الدىندا دا, ولاردىڭ ەل-جۇرتى الدىندا دا قاشاندا بەتىم اشىق. ويتكەنى, نە وزدەرىنە, نە توپىراققا نەگىزسىز ءتىل تيگىزگەنىم جوق. كەيبىرەۋلەر مەن اسەلحانمەن ايتىسقاندا دەنەسىنە, ەرىكپەن قاعىسقاندا دومبىراسىنا تيىسەدى دەپ كۇتتى. ال مەن ول جاققا بارعانىم جوق. قارسىلاستىڭ قاباعىن قاناتىپ, ۇرىستان شىعارىپ جىبەرىپ, قولىن كوگەرتكەن بوكسشىنى تازا جەڭىسكە جەتتى دەپ ەسەپتەمەيمىن. ايتىستا دا سول سەكىلدى».
سىنشىلدىعىنا شىنشىلدىعى ۇشتاسقان, شىنشىلدىعىنا سىرشىلدىعى ۇلاسقان تارلانبوز قونىسباي 1990 جىلى ەرىكپەن ايتىسىندا وزەكتى ورتەگەن وكىنىشتەرىن جاقسى ايتقان.
قونىسبايدىڭ 1989 جىلى ءجانيبامەن ايتىسىندا:
«ءجۇرسىڭ عوي جىرعا قوسىپ گۋرەۆىڭدى,
ايتايىن كوڭىلگە مەن تۇيگەنىمدى», – دەي كەلىپ,
«ەسكى اتى – ۇيشىك دەگەن جاقپادى دا,
باسشىلار باس قاتىرىپ جاتپادى ما.
كوپەستىڭ اتى ەكەن گۋرەۆ دەگەن,
باسقا ءبىر دۇرىس ەسىم تاپپادى ما», – دەگەنى;
1995 جىلى ومبى شاھارىندا امانگەلدى جۇسىپوۆپەن ونەر سىناسقاندا:
«زەينەتكە شىعۋ ەندى ارمان شىعار,
ۇكىمەت تىزەگە دە سالعان شىعار.
كەمىندە الپىس ءۇش جىل جاسايتۇعىن,
مالشىنى پايعامبار دەپ قالعان شىعار», – دەگەن كورىكسىز كورىنىستەرگە جانى كۇيىپ, كۇڭىرەنىپ.
راسىندا, ايتىس – زامان ايناسى, ايتقىش اقىننىڭ اتالى تولعامدارى قوعامدىق پىكىر تۋعىزارى حاق.
قونىسبايدىڭ ەرىكپەن ايتىسىندا:
«وسىناۋ ءومىرىمدى قىزىق ەتكەن,
ونەردى بيىك قويام قىزمەتتەن.
اقىن دەپ سىيلايدى ەلى قونىسبايدى,
ءجۇزى كەپ رەداكتوردىڭ ءجۇزى كەتكەن», – دەۋىندە ەلدىڭ ءسوزىن سويلەۋ, اقيقاتتى قۋاتتاۋ, ادىلەتتى جاقتاۋ باستى نىساناعا اينالعان.
تابان استىندا تاپقىرلىق تانىتۋ, ويىن تۇرلەندىرىپ, كەستەلەپ, تامساندىرىپ ايتۋ – قونىسبايدىڭ تابيعي داعدى-ماشىعى. بۇعان ءبىر مىسال: تاۋەلسىزدىك تاڭى اتار الدىندا كەيبىرەۋلەر جاريالىلىقتى بىرەۋگە كۇيە جاعۋ, وتكەنگە تاس لاقتىرۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىپ جاتقاندا, قونىسباي:
«كەزىندە لەنينگە جان تەڭگەرمەدىك,
سىيىنىپ, پايعامباردان كەم كورمەدىك.
ال, بۇگىن ماۆزولەيدەن الۋ كەرەك,
حالىقتىڭ قارعىسىنان ولگەن دەدىك.
جانگەلدين قازاققا تۇك جاساعان جوق,
سوڭىنان سول لەنيننىڭ ەرگەن دەدىك.
شوقاندى اق پاتشانىڭ جانسىزى ەكەن,
كارتاسىن جاۋعا سىزىپ بەرگەن دەدىك.
ىبىراي بالالاردى شوقىندىردى,
سول ءۇشىن العان مەدال, وردەن دەدىك.
ساكەندى قىزىلداردىڭ «قول شوقپارى»,
سۋرەتىن الۋ كەرەك توردەن دەدىك.
ءبىز ءالى مۇنىمەنەن توقتامايمىز,
تالايدى تۇرعىزامىز كوردەن دەدىك.
كەشەگى اسىلداردان تۇك قالمادى,
قازاعىم, نەتكەن مۇنشا «كورگەندى» ەدىك, – دەپ اشىنا ايتقان.
قونىسبايدىڭ شىعارماشىلىق ونەرىندە مۇنداي تەرەڭ ويلار, توسىن تاپقىرلىقتار ۇشان-تەڭىز.
ۇلتتىق ونەردى ۇلىقتاپ, ۇكىدەي ءۇلپىلدەتىپ ۇستاپ, تەرەڭنەن تولعاپ, شامىرقانىپ-شىرقاپ, ۇلت, ەل, زامان, قوعام اتىنان:
«جىر ەتۋگە ەلىمنىڭ جارقىن ءىسىن,
ارنالادى ونەرىم, تالپىنىسىم.
ءال كەتكەنشە قولىمنان دومبىرا ۇستاپ,
ءان سالۋمەن وتەمىن حالقىم ءۇشىن!» – دەپ, قىرانشا ساڭقىلداۋى – ار-نامىستى, عيبراتتى, وت جىگەرلى ازامات اقىننىڭ لاعىل ارمانى!
سەرىك نەگيموۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
استانا.
قازاق كوركەم ويىنىڭ تۇتاس تاريحى, ۋاقىتقا, سۇلۋلىققا, كىسىلىككە, ىزگىلىككە كوزقاراسى اقىندار ايتىسىندا تولىق بەينەلەنگەن. ايتىس ونەرى – قاس قاعىمداعى تاپقىرلىق, ۇشقىرلىق, كورەگەندىك تانىتاتىن قاس جۇيرىكتەردىڭ باسەكەسى. راسىندا, 1980-1990 جىلداردا ايتىس الەمىنىڭ «ءاي-ءايى», تاپقىر وي-تولعانىستاردىڭ مايتالمانى, تاڭدايىنان جارىلعان ءدىلمار, اعىپ تۇرعان ايتىمپاز, ۇشقىر زەيىندى جەڭىمپاز اتانعان قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى قونىسباي ءابىلدىڭ: «توپ جاردىم تۋىن جىقپاي تۋعان ەلدىڭ» دەۋىندە شىندىق بار.
ول شىنايى حالىقتىق ونەردىڭ سۇرە ايتىس, قىز بەن جىگىت ايتىسى, ناۋرىز ايتىس, جەزدە مەن بالدىز ايتىسى تۇرلەرىن دامىتىپ, بايىتۋعا ەرەسەن ەڭبەك ءسىڭىردى. ايتىسكەر قونىسبايدىڭ وي دۇنيەسى مەن ءسوز جۇيەسى ادەمى ۇيلەسىم تاۋىپ, بۇعان قوسا ايتىستىڭ فيلوسوفيالىق-كوركەمدىك جانە ريتوريكالىق ماقساتقا پايدالاناتىن تاڭداۋلى ماقام-سارىنداردى دا تابيعيلىقپەن تۋىنداتىپ, تولقىنداتىپ, جۇتىنتىپ جەتكىزدى.
كوكىرەگىنە تەلەگەي سىر مەن لاعىل مارجان تۇنعان ايتىستىڭ قاراكوگى قونىسباي 1984 جىلى اقىن-كومپوزيتور, ءانشى كەنەن ازىرباەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان رەسپۋبليكالىق ايتىستا 34 ساڭلاقتىڭ ىشىنەن وزا شاۋىپ ەكىنشى ورىندى, 1990 جىلى تاشكەنت قالاسىندا ورتالىق ازيا مەن قازاقستان اقىندارىنىڭ ايتىسىندا باس بايگەنى قانجىعاعا بايلاعانى, 1990 جىلى وتكەن ءىىى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىندا وزات كورىنگەنى ءالى ەسىمىزدە.
«جىلىم – جىلقى, ءومىرىم – بايگە مەنىڭ» دەپ ءوزى ايتقانداي, ۇلى دۋدا, ونەر جولىندا ايتىستىڭ كوكجالى كوكەن, كوپباي, شىنبولات, قاتيموللا, ەرىك, سەرىك, امانگەلدى, اسەلحان, ءاسيا, وزبەكستاندىق مەكەمباي, موڭعوليالىق توقتامۇرات ءتارىزدى دۇلدۇلدەرمەن ونەر سالىستىردى, وي جارىستىردى, ارىستانشا ارپالىستى. وسىناۋ اقىندارمەن ايتىسىندا قونىسبايدىڭ ينتەللەكتۋالدىق دارەجەسى, تەرەڭ دۇنيەتانىمى, سويلەۋ, ايتۋ ءمادەنيەتى, كومپوزيتورلىق قابىلەتى, ءداستۇرلى ورىنداۋشىلىق مانەرى, پاراساتتى تاپقىرلىعى جارقىن كورىنىس تاپتى.
قونىسباي تۇڭعىش رەت تاۋەكەلشىل ىنتامەن 1980 جىلى تورعاي ەلى –امانكەلدى اۋدانىنىڭ اقىنى باتىربولات عازيزوۆپەن ايتىسقان ەكەن. رۋحاني-الەۋمەتتىك قۇبىلىسقا اينالعان ايتىستىڭ تۋىن جەلبىرەتۋگە باستالعان ۇلى جورىق وسىلايشا جاندانىپتى.
بۇل – 1985 جىل ەدى. ايتىس ساحناسىندا تۇلعاسى تاۋدىڭ شوقىسىنداي, داۋىسى ارىستاننىڭ كۇركىرىندەي كوكەن شاكەەۆ:
«قاراعىم, قونىسبايىم, قاتارلاسشى,
ۇزەڭگىلەس جۇرۋگە جاراسا اتىڭ», – دەپ قوراشسىنادى, سەس كورسەتەدى. سوندا قونىسباي ىزەتپەن امانداسىپ:
«...ولەڭدى مەن دە جاستان قۇراپ ەدىم,
اق باتا بۇگىن سىزدەن سۇرار ەدىم.
اقان مەن ءبىرجان شىققان كوكشەتاۋدان,
جەتتىڭ بە جەلدەي ەسىپ, قۇلاگەرىم!
كوكشەنىڭ كوركىنە كىم تالاسادى,
اتاعى الاتاۋدان ءارى اسادى.
شىڭىنا ورلەي وسكەن قالىڭ اعاش,
ىبىراي ۇكىسىندەي جاراسادى», – دەپ ءموپ-ءمولدىر ويى مەن ءسوزىن اعىتادى دا, ودان ءارى بىلايشا پىكىرىن ساباقتايدى:
«كوكشەنى مەن جاسىمنان سۇيگەن ەدىم,
كوڭىلگە قاسيەتىن تۇيگەن ەدىم.
ءتىلىمدى توپ الدىندا تيگىزۋگە,
اقاننىڭ ارۋاعىنان يمەنەمىن.
سوندا دا جالعىز عانا ايتارىم بار,
دەمەيمىن مەن كورگەن سوڭ بايقادىڭدار.
كوكشەتاۆ پەن ساندىكتاۆ, ايىرتاۆقا,
ءوز اتىن قۇداي ءۇشىن قايتارىڭدار.
اسا الماي وتىرمىن مەن «اتتەگەننەن»,
اعارماس قارا تاقتا اكتەگەنمەن.
«تاۋ» دەگەن قاسيەتتى ءسوزىمىزدى,
نە پايدا تاپتىڭىزدار «تاۆ» دەگەننەن».
قونىسبايدىڭ وتتى دا ۋىتتى پىكىرى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ وزىندە كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ءبىلىمدار كوشباسشى قاسىم تاۋكەنوۆتىڭ ارقاسىندا اۋەجاي مەن شاھار «كوكشەتاۋ» دەيتىن بايىرعى اتاۋىنا يە بولدى. ايتپەسە, سوزباقتاسا وسى كۇنگە دەيىن اتالىپ جۇرەر مە ەدى. مىنەكي, ايتىستىڭ – پايداسى, ايتىسكەردىڭ – ولجاسى!
بابا قىران كوكەننىڭ جاس پەرى قونىسبايعا مەيىرى ءتۇسىپ, اعا مەن ءىنىنىڭ ارا قاتىناسى ىرزالىق پەن تاتۋلىققا اينالدى.
ەتەك-جەڭى كەڭ پىشىلگەن كوكەن ءشاكەەۆتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىندا حالىق الدىندا اتادان بالاعا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان كۇمىس بەلبەۋىن قونىسبايعا سىيلايدى. سوندا ول اعاسىن قۇشاقتاپ تۇرىپ:
«كوكەنىم بايگەدە از شاپقان جوق قوي,
بەلبەۋىن باسقا اقىنعا تاققان جوق قوي.
جولىمدى جالعايدى دەپ سەنگەن شىعار,
ىشقىرى بوس دەپ بەرىپ جاتقان جوق قوي», – دەپ تولقىپ تۇرعان اقىننىڭ كوڭىلىن قاناتتاندىرىپتى.
قونىسباي ايتىستارىنىڭ اسەرلىلىگى مەن مانەرلىلىگى, كۇيلىلىگى مەن قۋاتتىلىعى – ەل مەن جەردىڭ تاريحىن, ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ ەلشىلدىك-مەملەكەتتىك ىستەرىن جەتىك بىلەتىندىگى, ويعا دا, تىلگە دە جاتىق قىپ, كورەرمەننىڭ قابىلداۋىنا ۇعىنىقتى قىپ كەلىستى ورنەكتەيتىندىگى. ناقتىلى ايعاق-دايەكتەر شىنبولاتپەن ايتىسىندا جەتكىلىكتى. شىنبولاتتاي تەگەۋرىندى قارسىلاسىنىڭ الدىندا ەكپىندى, سەرپىندى قونىسباي بايگە اتىنداي تىزگىنىن ەركىن جىبەرىپ, جەلدەي زۋلايدى. شىنبولات:
«ءوز وبالىڭ وزىڭە,
ج ۇلىنىپ كەتسە ج ۇلىنىڭ», – دەپ, اسپانعا قارعىعاندا, قارسىلاسى قولدانعان تەرمە سازىنا ويىسىپ:
«وزەندەرىم باستاۋىن,
ۇلىتاۋدان الادى.
جىلانشىق پەن تورعايىم,
جەرىڭدى كوكتەي اعادى.
جەزقازعاننىڭ ارۋى,
شەلەگىن سۋعا سالادى.
بوزبالاسى تورعايدىڭ,
جەتەلەپ اتىن بارادى.
بايقاپ تۇرساڭ بوگەت جوق,
ءبولىپ تە جاتقان ارانى.
ءبىر وزەننەن سۋ ىشتىك,
ءسوزىمىز دە ءبىر جەردەن
شىعىپ جاتسا جارادى», – دەپ, اساۋ اقىندى اقىلعا شاقىرىپ, وراسان سۋرەتتى, ماعىنالى تۇيدەكتى تولعانىستاردى ءبىر ءداننىڭ قاۋىزىنا سيعىزادى.
ۇلت رۋحانياتى تاريحىندا 1990 جىلى الماتىدا رەسپۋبليكا سارايىندا ءىىى رەسپۋبليكالىق ايتىستىڭ شالقىعان سالتاناتتى جاعدايدا ءوتۋى ايرىقشا وقيعا ەدى. الەۋمەتتىڭ ءبىرجان مەن سارا تىرىلگەندەي كۇيگە بولەنىپ, وتتى دا ويلى جىرلاردىڭ بەسىگىندە تەربەلىپ تولقىعانى, قۇمارى قانعانى كوز الدىمىزدا.
وسى جولى قونىسباي اسەلحانمەن ونەر سىناستى. ول ەل ومىرىندەگى, ۇلت تاريحىنداعى ەڭ ءبىر كوكەيكەستى ماسەلەلەردى جىتىلىكپەن پايىمدادى. مىسالى:
«قارعالار قىران بولماس جيىلىپ قۇر,
اقىنىڭ وسى جايعا كۇيىنىپ تۇر.
ەرماكتار قانشاما جىل ەسكەرتكىش بوپ,
قىلىشىن توبەمىزدە ءۇيىرىپ تۇر.
ورالدى ياساۋيگە تايقازانىم,
ەلىمدى جارىلقايتىن باي قازانىم.
«قازاقتىڭ قۇتى قايتا ورالدى» دەپ,
ءدال بۇگىن قۋانباعان قاي قازاعىڭ.
اجەلەر شاشۋلارىن شاشىپ جاتىر,
اسەلحان اقيقاتتان قاشىپ جاتىر.
ومبىدا حان كەنەنىڭ مىلتىعى تۇر,
قور بولىپ, «ەرميتاجدا» باسى جاتىر.
ويناماس ارۋاقپەن جاقسى حالىق,
ءىس جاساپ ساۋابى مول, باق سىنالىق.
الىپ كەپ كەنەكەمنىڭ التىن باسىن,
تۋعان جەر توپىراعىنا تاپسىرالىق».
سونداي-اق, حالىقتىڭ كوكەيىندەگى ابىلاي حان, قانجىعالى قارت بوگەنباي, قاراكەرەي قابانباي, مۇستافا شوقايلاردى ءماڭگى ەستە قالدىرۋ جونىندەگى ويىن جالعاستىرادى.
ناۋرىز ايتىستا قونىسباي موڭعوليالىق توقتامۇراتقا «ساعىنعان قارا ورمانىن قاسقىرىم-اي!» دەپ ءۇن قاتۋىنىڭ ءوزى قاسقالداقتىڭ قانىنداي قىمبات لەبىز. قوعامداعى جاريالىلىقتىڭ ارقاسىندا ايتىسكەر قازاق تاعدىرىنداعى قيامەت-قايىمدى:
«قايتەيىن-اي, قايتەيىن...
قايسى ءبىرىن ايتايىن,
ىشىمدەگى سىرىمدى,
شىعارىپ سىرتقا بايقايىن.
باۋىرىن جازعان تۇلپارداي,
كوسىلىپ ءبىراز قايتايىن.
ايىپ ەتپە, اعاسى,
اششى بوپ كەتسە ايقايىم.
ايىرىلىپ ادەت-ىرىمنان,
تاعدىرى قىرىن بۇرىلعان.
ەڭبەگى ەش, تۇزى سور,
بەينەتى باسىم بۇرىننان.
32-دەگى اشتىقتا,
ماساداي بولىپ قىرىلعان.
37-دەگى ناۋبەتتە,
جاۋ بولىپ تاعى ۇرىلعان.
جاقسى مەنەن جايساڭدى,
ءتىزىپ تە بەرگەن مۇرىننان,
جۋاس ەلمىز-اۋ, اعاسى.
توڭكەرىستە قۋانعان,
قولعا قىزىل تۋدى العان.
مەزى بولعان بۇل كۇندە,
ماعىناسىز دۋماننان.
جازىعى جوق جايلاۋى,
سوقالارمەن تۋرالعان.
تۋلاپ اققان ارالدان,
توستاعانداي سۋ قالعان.
ەسىنە السا بالقاشىن,
جانارلارى سۋلانعان.
ابايدى بەرگەن ۇلى جەر,
اتوممەنەن ۋلانعان.
كونبىس ەلمىز عوي, اعاسى», – دەپ اعىل-تەگىل تىزبەلەيدى.
تەگىندە ايتىسقا وتكىرلىك ءتان. زاماننىڭ, قوعامنىڭ شىندىعىن كوربىلتەلەمەي ايتۋ ءلازىم. ايتىسۋ دەگەنىمىز, جالپاقشەشەيلىك تە, بەت جىرتىسۋ دا, ءتىل بۇزارلىق تا ەمەس. انا ءتىلىمىزدىڭ لەكسيكالىق, ستيليستيكالىق, فونەتيكالىق بايلىعىن, گارمونيالىق زاڭدىلىقتارىن ساقتاۋ, بايىتۋ پارىز. بۇل رەتتە قونىسبايدىڭ يمپروۆيزاتورلىق تۇلعاسى, كوركەمدىك ويلاۋ, ءسوز ساپتاۋ مادەنيەتى جوعارى. اقىندىق, جىرشىلىق, انشىلىك, كۇيشىلىك داستۇرلەرى باي توپىراقتان تۇلەپ ۇشقاندىعى بىردەن بايقالادى. بۇعان ايعاق: احمەتقان, مۇحامەديا, جۇسىپبەك, ساردان, ناعاشىبايلار مەكتەبى. تۇلپارداي جاراعان قونىسبايدىڭ شىنبولاتپەن ايتىسىندا:
«تۇياعى ەدىم تۇلپاردىڭ,
توپشىسى بەرىك سۇڭقارمىن.
كەۋدەگە جىرىم كەپتەلىپ,
بوراسىن بولىپ بۇرقارمىن.
تايسالتىپ تالاي اقىندى,
تۇندىگىن جەل بوپ جۇلقارمىن.
تورعايدان شىققان ءبىر تايمىن,
جالعاعان جىرىن نۇرحاننىڭ», – دەيتىن تاپ-تازا, ۋىزداي ۋىلجىعان ار-نامىستىڭ تىرەگىندەي تىلەگى ايعاق.
ەكىنشىدەن, اتاسى ءابىل وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى ايتقىش ەكەن. ۇشىنشىدەن, ءوزىنىڭ ونەرگە دەگەن كوزقاراسىن, قازاق قاعيداتىن بولمىسىنا تەرەڭ ءسىڭىرۋى, زەردەلىلىكپەن قابىلداۋىن ايتساڭىزشى!
قونىسباي ءوزىنىڭ يمپروۆيزاتورلىق ونەرى, ونەگەلى جولدا ۇستانعان باعىت-باعدارى تۋرالى بىلايشا سىر بولىسەدى: «مادەنيەتتىلىك – جىر سايىسى كەزىندە قارسىلاسىن ءجونسىز ىسىراپ قىلماۋ. مەنىڭ كەرەكۋدە: «جازىقسىز بىرەۋگە ءتىل تيگىزگەننەن, ءوزىم ءسوز ەستىگەندى ارتىق كورەم», – دەگەنىم بار. بۇل مەنىڭ يمانداي شىنىم. اقىندىق بەرىك پوزيتسيام. مەنىڭ ءبىر قۋاناتىنىم, وسى اقىندار الدىندا دا, ولاردىڭ ەل-جۇرتى الدىندا دا قاشاندا بەتىم اشىق. ويتكەنى, نە وزدەرىنە, نە توپىراققا نەگىزسىز ءتىل تيگىزگەنىم جوق. كەيبىرەۋلەر مەن اسەلحانمەن ايتىسقاندا دەنەسىنە, ەرىكپەن قاعىسقاندا دومبىراسىنا تيىسەدى دەپ كۇتتى. ال مەن ول جاققا بارعانىم جوق. قارسىلاستىڭ قاباعىن قاناتىپ, ۇرىستان شىعارىپ جىبەرىپ, قولىن كوگەرتكەن بوكسشىنى تازا جەڭىسكە جەتتى دەپ ەسەپتەمەيمىن. ايتىستا دا سول سەكىلدى».
سىنشىلدىعىنا شىنشىلدىعى ۇشتاسقان, شىنشىلدىعىنا سىرشىلدىعى ۇلاسقان تارلانبوز قونىسباي 1990 جىلى ەرىكپەن ايتىسىندا وزەكتى ورتەگەن وكىنىشتەرىن جاقسى ايتقان.
قونىسبايدىڭ 1989 جىلى ءجانيبامەن ايتىسىندا:
«ءجۇرسىڭ عوي جىرعا قوسىپ گۋرەۆىڭدى,
ايتايىن كوڭىلگە مەن تۇيگەنىمدى», – دەي كەلىپ,
«ەسكى اتى – ۇيشىك دەگەن جاقپادى دا,
باسشىلار باس قاتىرىپ جاتپادى ما.
كوپەستىڭ اتى ەكەن گۋرەۆ دەگەن,
باسقا ءبىر دۇرىس ەسىم تاپپادى ما», – دەگەنى;
1995 جىلى ومبى شاھارىندا امانگەلدى جۇسىپوۆپەن ونەر سىناسقاندا:
«زەينەتكە شىعۋ ەندى ارمان شىعار,
ۇكىمەت تىزەگە دە سالعان شىعار.
كەمىندە الپىس ءۇش جىل جاسايتۇعىن,
مالشىنى پايعامبار دەپ قالعان شىعار», – دەگەن كورىكسىز كورىنىستەرگە جانى كۇيىپ, كۇڭىرەنىپ.
راسىندا, ايتىس – زامان ايناسى, ايتقىش اقىننىڭ اتالى تولعامدارى قوعامدىق پىكىر تۋعىزارى حاق.
قونىسبايدىڭ ەرىكپەن ايتىسىندا:
«وسىناۋ ءومىرىمدى قىزىق ەتكەن,
ونەردى بيىك قويام قىزمەتتەن.
اقىن دەپ سىيلايدى ەلى قونىسبايدى,
ءجۇزى كەپ رەداكتوردىڭ ءجۇزى كەتكەن», – دەۋىندە ەلدىڭ ءسوزىن سويلەۋ, اقيقاتتى قۋاتتاۋ, ادىلەتتى جاقتاۋ باستى نىساناعا اينالعان.
تابان استىندا تاپقىرلىق تانىتۋ, ويىن تۇرلەندىرىپ, كەستەلەپ, تامساندىرىپ ايتۋ – قونىسبايدىڭ تابيعي داعدى-ماشىعى. بۇعان ءبىر مىسال: تاۋەلسىزدىك تاڭى اتار الدىندا كەيبىرەۋلەر جاريالىلىقتى بىرەۋگە كۇيە جاعۋ, وتكەنگە تاس لاقتىرۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىپ جاتقاندا, قونىسباي:
«كەزىندە لەنينگە جان تەڭگەرمەدىك,
سىيىنىپ, پايعامباردان كەم كورمەدىك.
ال, بۇگىن ماۆزولەيدەن الۋ كەرەك,
حالىقتىڭ قارعىسىنان ولگەن دەدىك.
جانگەلدين قازاققا تۇك جاساعان جوق,
سوڭىنان سول لەنيننىڭ ەرگەن دەدىك.
شوقاندى اق پاتشانىڭ جانسىزى ەكەن,
كارتاسىن جاۋعا سىزىپ بەرگەن دەدىك.
ىبىراي بالالاردى شوقىندىردى,
سول ءۇشىن العان مەدال, وردەن دەدىك.
ساكەندى قىزىلداردىڭ «قول شوقپارى»,
سۋرەتىن الۋ كەرەك توردەن دەدىك.
ءبىز ءالى مۇنىمەنەن توقتامايمىز,
تالايدى تۇرعىزامىز كوردەن دەدىك.
كەشەگى اسىلداردان تۇك قالمادى,
قازاعىم, نەتكەن مۇنشا «كورگەندى» ەدىك, – دەپ اشىنا ايتقان.
قونىسبايدىڭ شىعارماشىلىق ونەرىندە مۇنداي تەرەڭ ويلار, توسىن تاپقىرلىقتار ۇشان-تەڭىز.
ۇلتتىق ونەردى ۇلىقتاپ, ۇكىدەي ءۇلپىلدەتىپ ۇستاپ, تەرەڭنەن تولعاپ, شامىرقانىپ-شىرقاپ, ۇلت, ەل, زامان, قوعام اتىنان:
«جىر ەتۋگە ەلىمنىڭ جارقىن ءىسىن,
ارنالادى ونەرىم, تالپىنىسىم.
ءال كەتكەنشە قولىمنان دومبىرا ۇستاپ,
ءان سالۋمەن وتەمىن حالقىم ءۇشىن!» – دەپ, قىرانشا ساڭقىلداۋى – ار-نامىستى, عيبراتتى, وت جىگەرلى ازامات اقىننىڭ لاعىل ارمانى!
سەرىك نەگيموۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
استانا.
سوڭعى جاڭالىقتار
تۇلعا • كەشە
اۋا رايى • كەشە
يران ورمۇز بۇعازىن قايتا جاپتى
الەم • كەشە
يران اۋە كەڭىستىگىن ءىشىنارا اشتى
الەم • كەشە
ءال-فارابي داڭعىلىندا جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزعاندار ۇستالدى
ايماقتار • كەشە
جەردە ماگنيتتىك داۋىل باستالدى
وقيعا • كەشە
