مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگىنىڭ بولاشاعى

جۋىردا ەلىمىزدەگى مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگى (مجس) سەكتورىن دامىتۋ ماسەلەسى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا اتالعان باعىتتى دامىتۋ بويىنشا كوپتەگەن ينستيتۋتتار بار. سونىڭ ىشىندە مجس كەلىسىمشارتى تۇجىرىمداماسى دا جۇمىس جاسايدى. الايدا, حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەحانيزمدەر مەملەكەتتىڭ دامۋىنا جانە جاڭا سىزباسىنا ساي جۇمىس جاساۋى ءتيىس. قازاقستاننىڭ باستى سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى – ازيا دامۋ بانكى (ادب). استانا قالاسىندا وتكەن بانك باسشىلارىنىڭ 47-ءشى القالى جيىنىندا مەملەكەت جانە جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن دامىتۋ جايى جان-جاقتى تالقىلانعان بولاتىن. وسى ورايدا, بۇل سالادا  قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى ۇلگى بولارلىق دەپ اتاپ كورسەتىلدى.  دەي تۇرعانمەن, شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن العا تارتا وتىرىپ, ول جاقتا بۇل نارىقتىڭ ايتارلىقتاي تابىسقا جەتكەنىن كورۋگە بولادى. ماسەلەن, مجس-نى مىق­تاپ دامىتقان مەملە­كەت­تىڭ ءبىرى – ءۇندىستان ەلى. اتالمىش ەلدىڭ ەكونوميكا جانە قارجى مينيسترلىگى دەپارتامەنتىنىڭ حاتشىسى ارۆيندا مايا­رامانىڭ سوزىنە قاراعاندا, مەم­­لە­كەت-جەكەمەنشىك   سە­­رىك- ­تەستىگىن دامىتۋ تابىسقا جول اشقان. وسىنىڭ ارقاسىندا ەلدەگى ءاربىر جوبا سۇزگىدەن ءوتىپ, جان-جاقتى تالقىعا تۇسكەن. بۇل جوبالاردى ۇزاق مەرزىمدى قارجىلاندىرۋ, جوبالاردىڭ قابىلەتىن ارتتىرۋ, ولاردىڭ مىقتى بازاسىن قۇرۋ, بانكتەردى قارجىلاندىرۋى جانە تاعى دا باسقا قولداۋلاردىڭ ار­قاسىندا ىسكە اسىرىلعان. بىراق, مەم­لە­كەت-جەكەمەنشىك سەرىك­تەستىگىن دا­مى­تۋ جوبالارى بارىسىندا تاۋەكەلدەر بولاتىنىن جاسى­رۋعا بولمايدى. الايدا, ءۇندىستان بۇل ماسەلەنى بىلاي شەشكەن ەكەن. «ۇكىمەت ءوزىن تولىققاندى قور­عاي ءبىلۋى شارت. سوندىقتان, تاۋەكەلدىلىكتى تومەندەتۋگە ىقپال ەتۋى ءتيىس نەمەسە ونىڭ باسىم بولىگىن جەكەمەنشىك سەكتوردىڭ مويىنىنا ارتۋى قاجەت. ەكىجاقتى كەلىسىم­­شارت جاسالعاندا تاۋەكەل­دىلىكتىڭ قانداي تۇرلەرى بولاتىنى تۇجىرىمدامادا انىق كورسەتىلەدى. وندا كوم­مەرتسيالىق تاۋەكەلدىك, باسىم قاۋىپتىلىك جەكەمەنشىك سەكتوردىڭ موينىنان ارتىلسا, بەلگىلى ءبىر بولىگى عانا مەملەكەتتىك سەكتورعا جۇك­تەلەدى. سول سەبەپتى, بۇل مودەلدىڭ ءساتتى جۇزەگە اسقا­نىن ايتا الامىز». قازىرگى تاڭدا قازاق­ستانداعى مەملەكەت-جەكەمەن­شىك سەكتورلارىن دامىتۋ ينستيتۋىنىڭ الدىندا تاۋە­كەلد­ىكتى وڭتايلى شەشۋ ماسەلەسى تۇر. سونىمەن قاتار, مۇنداي مۇمكىندىگى بار جوبانى ەنگىزۋ بارىسىندا ونىڭ الەۋمەتتىك بولىگى دە نازارعا الىنادى. ماسەلەن, مجس مەحانيزمىن ەنگىزۋ كەزىندە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋاشىلىق سالاسىنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىگىن ايتۋعا بولادى (مۇنى الەمدىك ءتا­جىر­يبە كورسەتىپ وتىر). ەڭ ءبى­رىنشى تۇتىنۋشىلاردى باعا تۇراقسىزدىعىنان ساق­تاۋ ءۇشىن باعا ساياساتىن رەتتەپ العان ابزال. سونىڭ ارقا­سىندا قوعامنىڭ ءالجۋاز توپتارىنا ايتارلىقتاي كومەك بولماق. ءدال وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ادب-نىڭ قول­داۋىمەن شەتەلدىك ساراپشىلار كومەك قولىن سوزاتىن بولادى. قازاقستان ۇكىمەتى ادب-مەن بىرلەسە وتىرىپ, قالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن قارجىلاندىرۋدىڭ بالامالى كوزدەرىن تاباتىن بولادى. وسى جوبانىڭ اياسىندا جەكەمەنشىك سەكتورلاردىڭ جۇمىسىنا وڭتايلى جاعداي جاساي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ورتا دەڭگەيدەگى قالالارىنىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن ءجون­دەۋگە جول اشىلادى دەپ كۇتىلۋدە. ۇكىمەت اتالمىش جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ بالامالى كوزدەرىن تاۋىپ, تاۋكەلدىلىكتى تومەندەتە وتىرىپ, قالالىق ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋدى جوسپارلايدى. دامىتۋدىڭ جاڭا بالامالى مەحانيزمدەرى بىرنەشە كاسىپورىندا جۇرگىزىلەتىن بولادى. العاشقى قوماقتى جوبا رەتىندە مىناداي كوممۋنالدىق مەكەمەلەر تاڭداپ الىندى: «قاراعاندى سۋ», «قاراعاندى جىلۋترانزيت», «جەتىسۋ سۋ ارناسى» جانە «تالدىقورعان جىلۋسەرۆيس». ساراپشىلار توبى ءساۋىر ايىنان باستاپ, اتالعان كاسىپورىنداردا تەح­نيكالىق-ەكونوميكالىق نە­گىزدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە وتىرىپ, تاڭداپ الىنعان مەكەمەلەردىڭ ۇتىمدى جانە ءالسىز تۇستارىن ەلەكتەپ وتكىزىپ, ولاردىڭ بيىك بەلەسكە شىعا الاتىنىن انىقتايدى. قارجىلىق ماسەلەسىن جاڭا قوزعالىسقا كەلتىرۋ, باسقارۋشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق ءىس-شارالار ىسكە اسىرۋ جانە تاۋەكەل ماسەلەسىن جويا وتىرىپ, ساپالى قىزمەت كورسەتۋدى كوزدەيدى. اتالعان جوبا اياسىندا شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن, تاڭداپ الىنعان 4 كاسىپورىنعا جەكە ينۆەستيتسيا تارتىپ, جوبانىڭ جۇمىسىن العا ىلگەرىلەتۋگە جاعداي جاساۋىنا, سونىمەن قاتار, جوباعا ينۆەستور بولعان ازاماتتاردىڭ سالىمدارىن ۇستەمەمەن كەرى قايتارۋعا كەپىلدىك بەرىپ وتىر. ادب-نىڭ باستى ساياساتى كەدەيشىلىكپەن كۇرەسۋ جانە قوعامداعى كەدەيشى­لىك­تى جويۋ بولىپ تابىلادى. سوعان بايلانىستى قاراپا­يىم  ادامداردى كوممۋنال­دىق تولەمدەردەگى باعا ساياساتى قاتتى الاڭداتاتىنى داۋسىز. ءدال وسى ماسەلەنى ساراپشى­لار نازارعا الاتىن بولادى. وسى باستامانىڭ  ناتيجەسىندە قا­زاقستاندا ناعىز مىقتى نا­رىق­قا ينۆەستورلار تارتىپ, قا­لالىق ينفراقۇرىلىمداردى زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋ جۇمىسى بەلەڭ الماق. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».