بالىقتىڭ وسى ءتۇرىنىڭ كاسپي تەڭىزى مەن جايىقتا عانا ءوسىپ-ونەتىنىن بىلەتىن قاي قازاقتىڭ دا بۇعان ءاپ دەگەندە سەنە قويۋى ەكىتالاي. باسىندا ءبىز دە سولاي ويلاعانبىز. قارعالى سۋ قويماسى ماڭىنداعى توعاندارعا «ارداعىم» شارۋا قوجالىعى 10 مىڭ دانا بەكىرە شاباعىن اتىراۋدان اكەلىپ جىبەرگەنىنە كۋا بولعانىمىزدا دا وسى ءبىر شارۋانىڭ بولاشاعى بار دەگەنگە يلانا قويماعانىمىز راس. بىراق, ءوڭىر ءۇشىن تىڭ سالا, توسىن جاڭالىق رەتىندە بۇل جونىندە وبلىستىق گازەتكە جازعانىمىز دا ەسىمدە. دەگەنمەن, جەرى بولەك, سۋى باسقا بەكىرە بالىعى جەرسىنىپ كەتسە, قانە, دەگەن ەكىۇداي پىكىر كوكەيدە كەپتەلىپ قالعان-دى. ارادا ءبىراز ۋاقىت – تابانى كۇرەكتەي سەگىز جىل وتە شىعىپتى. بەكىرە بالىعىنىڭ تاعدىرى نە بولدى ەكەن دەگەن ويمەن «ارداعىم» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قالي يسمايىلوۆپەن كەزدەسىپ, بالىق تۋرالى بارلىق جايتتى ءوز اۋزىنان ەستۋدى ۇيعاردىق.
– ول كەزدە ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ ۋاقىتى بولاتىن. ءوز كاسىبىڭدى اشۋعا ءالى ەشكىم بەل شەشىپ كىرىسە قويماعان شاق-تى. تاۋەكەل دەپ وسى «ارداعىم» شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, بانكروتقا ۇشىراعان سۋ توعاندارىن 49 جىلعا جالعا الدىم دا جۇمىستى باستاپ كەتتىم. ارينە, شارۋانى مال وسىرۋدەن باستادىق. كەلەسى جىلى سۋ توعاندارىندا تۇقى بالىعىن ءوسىرۋدى قولعا الدىق. بۇل كەزدە تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىعى بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا جالعىز-اق ءبىز بولدىق دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس. جىل وتپەي جاتىپ-اق, توعان شارۋاشىلىعىنىڭ تۇقى بالىعىن ونەركاسىپتىك ءوندىرۋ قۋاتىنا شىقتىق. ءبىر جىلدا 400 توننا بالىق ءوندىرىپ, وتكىزدىك. مال سول كەزدەگى بالىقشىلاردى جانە شارۋا قوجالىعىنىڭ باسقا دا مۇشەلەرىنىڭ تىرشىلىگىن ايىرۋعا كادەگە استى. ءارينە, توعان شارۋاشىلىعىنىڭ جينالىپ قالعان قارىزىن وتەۋ وڭايعا سوقپادى. مال وسىردىك, ازداپ ەگىن ەكتىك, بالىق وتكىزدىك. ايتەۋىر, تىرشىلىك جالعاسىپ جاتتى. ءسويتىپ, جۇرگەندە وسى توعانداردا بەكىرە بالىعىن ءوسىرۋدى قولعا السام قايتەدى دەگەن وي كەلدى. سولاي ءوڭىر ءۇشىن توسىن شارۋانى قولعا الىپ, جاڭا كاسىپتى باستاپ كەتتىك, – دەيدى «ارداعىم» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قالي يسمايىلوۆ.
ءبىر قاراعاندا, بەكىرەنىڭ باسقا بالىقتاردان نە ايىرماشىلىعى بار, سۋ بولسا, جەمى بولسا, بولماي ما دەۋشىلەر دە تابىلۋى مۇمكىن. ولار قاتتى قاتەلەسەدى. بەكىرە وسەتىن سۋ دا, ونىڭ قورەكتەنەتىن ازىعى دا بولەك. ونى بەكىرە وسەتىن كاسپي مەن جايىقتىڭ بويىن جايلاعاندار بىلەتىن بولار. قالي يسمايىلوۆ تا بەكىرە ءوسىرۋدىڭ قىر-سىرىنا جۇرە- بارا قانىقتى. بالىق جايلى, بالىق شارۋاشىلىعى تۋرالى وقىماعان كىتابى قالمادى, اقىل-كەڭەس الۋدان دا قاشپادى. اتىراۋ بالىق زاۋىتىنان قىزمەتىنەن قىسقارعان بەكىرە ءوسىرۋشى-بالىقشىسى ليدا كراسنوۆانى دا الىپ كەلگەن ءوزى. الماتىدا تۇراتىن, كەزىندە قازاقستان بالىق شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولعان, تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بىلگىرى بوريس چايكيننىڭ اقىل-كەڭەسىنە تالاي رەت جۇگىنگەنى بىلاي تۇرسىن, ءالى دە بايلانىسىن ۇزبەي كەلەدى. العاشقى توپپەن اكەلىپ, توعانعا جىبەرىلگەن 10 مىڭ شاباقتىڭ 10 پايىزى عانا تىرشىلىگىن جالعاستىرعاندا كوڭىلى قاياۋ تارتىپ جۇرە بەرگەنى دە راس. سويتسە, توعانعا جىبەرىلگەن شاباقتاردىڭ جاۋى كوپ بولىپ شىقتى. شاعالالار, قۇندىز, سۋ تىشقانى جانە باسقاداي زيانكەستەر شاباقتارعا قۇمار كورىنەدى. ءوزى قولعا العان شارۋانى ورتا جولدا قالدىرۋدى ار ساناپ, جىل سايىن توعاندارداعى بالىقتاردى تولىقتىرىپ وتىردى. ول ءۇشىن بانكتەن نەسيە الدى.
– قازىر ءبىزدىڭ توعاندارىمىزدا اتىراۋدان اكەلىنگەن بەكىرەلەرمەن بىرگە ءسىبىر بەكىرەسى, سۇيىرىك, قۇرتپا, امەريكالىق بەكىرە, شوقىر بالىقتارى وسىرىلەدى. ولاردى جازدا جايىلىم توعاندارىندا ۇستايمىز. ول ءۇشىن ءساۋىر ايىنىڭ اياعىنا تامان قىسقى توعاننان جازعى توعانعا اۋىستىرامىز. مۇنىڭ ءوزى اسا ۇقىپتىلىقتى قاجەت ەتەتىن شارۋا. بالىقتار مەن شاباقتاردى اۋمەن اۋلاپ, زالالسىزداندىرىلعان ىدىسقا سالىپ, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ولشەپ, ساناپ ەكىنشى ىدىسقا سالادى, سودان كەيىن مۇقيات تاسىمالداپ, جازعى توعانعا جىبەرەمىز. قىسقى توعانعا كوشىرگەندە دە وسىنداي جۇمىستار جاسالادى, – دەيدى قالي يسمايىلوۆ.
ءبىر قىزىعى, قىستا بەكىرە توعاننىڭ تابانىندا جاتىپ, جازداي جيناعان ءوزىنىڭ مايىمەن قورەكتەنەتىن كورىنەدى, جازعا شىققاندا 10 پايىز سالماعىن جوعالاتاتىنى دا سوندىقتان ەكەن. قالي يسمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسپي جانە ءسىبىر بەكىرەلەرى 8-10 جىلدا, قورىتپا 15 جىلدان كەيىن ۋىلدىرىق شاشادى. تاۋارلى اسحانالىق بەكىرەنىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتىنا سايكەس سالماعى 1,2 كەلى قۇراۋى ءتيىس. ال, بەكىرە بالىعى 100 جىل ءومىر سۇرەدى جانە باياۋ وسەدى. بەكىرە جىلىنا 100-200 گرامم عانا سالماق قوسادى. قازىر توعاندارداعى بالىقتاردى جازعى جايىلىم توعاندارىنا جىبەرۋ باستالعان. مۇندا ۋىلدىرىقتاردى ۇرىقتاندىرۋ ءۇشىن «ۆەيسا» اپپاراتى پايدالانىلادى. تۇمەن قالاسىنان بالىقتاردىڭ ءارى قاراي وسىرۋگە جارامدىلىعىن انىقتاۋ ءۇشىن انىقتايتىن «ۋزي» اپپاراتىمەن مامان شاقىرتىلىپتى. ولار بالىقتاردى جىنىسىنا قاراي انىقتاپ, دەنساۋلىعىنا تەكسەرۋ جۇرگىزەدى. توعاندارداعى بالىقتارعا كۇنىنە 500 كەلىگە دەيىن جەم بەرىلەدى.
– شىنى كەرەك, بالىقتىڭ جەمى وتە قىمبات. باسىندا فينليانديادان 1 كەلىسىن 3,5 ەۋروعا ساتىپ الىپ ءجۇردىك. كەيىن رەسەيدەن, استانادا بالىقتىڭ جەمىن وندىرەتىن زاۋىت اشىلعان سوڭ سول زاۋىتتان, بالقاشتان بالىق مايىن جەتكىزۋدى جولعا قويدىق. جەمنىڭ كەيبىر تۇرلەرىن ءوزىمىز دە دايىنداۋعا قول جەتكىزدىك. اقتوبەدەگى «رامازان» جشس-نان ساتىپ الامىز. وسىنىڭ بارلىعى قارجى سالۋعا يتەرمەلەيدى. سوندىقتان جىل سايىن بانكتەردەن نەسيە الامىز. ازىرگە قايتارىم بولا قويعان جوق. الداعى كۇننەن ءۇمىتىمىز مول, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى.
شارۋا قوجالىعىنىڭ توعاندارىندا وسىرىلگەن بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار تاپسىرىس بەرۋشىلەرگە وتكىزىلە باستاپتى. «ارداعىمنىڭ» بەكىرەلەرىن تۇراقتى تۇردە ساتىپ الاتىن مەيرامحانالار دا بار ەكەن. مىسالى, «چينداي» مەيرامحاناسى ەكى جىلدان بەرى وسى شارۋاشىلىقپەن ارىپتەستىك بايلانىس جاساپ, بەكىرە بالىعىن ساتىپ الادى ەكەن. سونداي-اق, «ارداعىم» شارۋا قوجالىعىنىڭ توعاندارىندا اقىلى بالىق اۋلاۋ دا ۇيىمداستىرىلادى. ارينە, وسىندا كەلىپ, بالىق اۋلاپ, تىنىعىپ قايتۋعا ىنتالىلار بارشىلىق. ونىڭ ۇستىنە شارۋا قوجالىعى وسى جەردەن شايحانا جانە پانتامەن ەمدەۋ ورنىن اشىپ قويعان, بالىق اۋلاپ, ساۋناعا ءتۇسىپ, پانتاعا بۋلانىپ, ەمدەلۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعاندار قاتارى جىل سايىن كوبەيىپ كەلە جاتقان كورىنەدى. راس, باعاسى دا قىمباتتاۋ. بىراق, تۇتىنۋشىلارعا كورسەتىلەتىن قىزمەت تە سوعان تۇرادى. مارالدىڭ پانتاسى شىعىس قازاقستان وبلىسى قاتونقاراعاي اۋدانىنان جەتكىزىلەدى ەكەن.
قالي يسمايىلوۆ اتىراۋ بالىق زاۋىتىنان اكەلىنگەن العاشقى توپتاعى بەكىرە شاباقتارىنىڭ ەندى بىرەر جىلدا ۋىلدىرىق شاشاتىنىن كوڭىلگە مەدەۋ تۇتادى. قازىردىڭ وزىندە 5-6 كەلى سالماق تارتاتىندارى بار ەكەنىن داتكە قۋات ەتەدى. ياعني قولعا العان ءىستىڭ قايتارىمى بولار كەز دە جاقىن. كوكەيىندە جۇرگەن ارماننىڭ ورىندالاتىنىنا سەنىمدى. سوندىقتان بولسا كەرەك, نەمەرەلەرى جاسۇلان مەن مومىنجاندى ماسكەۋدەگى بالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا وقىتىپ جاتقانى. «وسىنىڭ بارلىعىن نەمەرەلەرىم ءۇشىن ىستەپ جاتىرمىن. سولار ءوز ءىسىمدى جالعاستىرادى دەپ ويلايمىن», دەيدى قالي اعا.
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.
– ول كەزدە ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ ۋاقىتى بولاتىن. ءوز كاسىبىڭدى اشۋعا ءالى ەشكىم بەل شەشىپ كىرىسە قويماعان شاق-تى. تاۋەكەل دەپ وسى «ارداعىم» شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, بانكروتقا ۇشىراعان سۋ توعاندارىن 49 جىلعا جالعا الدىم دا جۇمىستى باستاپ كەتتىم. ارينە, شارۋانى مال وسىرۋدەن باستادىق. كەلەسى جىلى سۋ توعاندارىندا تۇقى بالىعىن ءوسىرۋدى قولعا الدىق. بۇل كەزدە تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىعى بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا جالعىز-اق ءبىز بولدىق دەسەم ارتىق ايتقاندىق بولماس. جىل وتپەي جاتىپ-اق, توعان شارۋاشىلىعىنىڭ تۇقى بالىعىن ونەركاسىپتىك ءوندىرۋ قۋاتىنا شىقتىق. ءبىر جىلدا 400 توننا بالىق ءوندىرىپ, وتكىزدىك. مال سول كەزدەگى بالىقشىلاردى جانە شارۋا قوجالىعىنىڭ باسقا دا مۇشەلەرىنىڭ تىرشىلىگىن ايىرۋعا كادەگە استى. ءارينە, توعان شارۋاشىلىعىنىڭ جينالىپ قالعان قارىزىن وتەۋ وڭايعا سوقپادى. مال وسىردىك, ازداپ ەگىن ەكتىك, بالىق وتكىزدىك. ايتەۋىر, تىرشىلىك جالعاسىپ جاتتى. ءسويتىپ, جۇرگەندە وسى توعانداردا بەكىرە بالىعىن ءوسىرۋدى قولعا السام قايتەدى دەگەن وي كەلدى. سولاي ءوڭىر ءۇشىن توسىن شارۋانى قولعا الىپ, جاڭا كاسىپتى باستاپ كەتتىك, – دەيدى «ارداعىم» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قالي يسمايىلوۆ.
ءبىر قاراعاندا, بەكىرەنىڭ باسقا بالىقتاردان نە ايىرماشىلىعى بار, سۋ بولسا, جەمى بولسا, بولماي ما دەۋشىلەر دە تابىلۋى مۇمكىن. ولار قاتتى قاتەلەسەدى. بەكىرە وسەتىن سۋ دا, ونىڭ قورەكتەنەتىن ازىعى دا بولەك. ونى بەكىرە وسەتىن كاسپي مەن جايىقتىڭ بويىن جايلاعاندار بىلەتىن بولار. قالي يسمايىلوۆ تا بەكىرە ءوسىرۋدىڭ قىر-سىرىنا جۇرە- بارا قانىقتى. بالىق جايلى, بالىق شارۋاشىلىعى تۋرالى وقىماعان كىتابى قالمادى, اقىل-كەڭەس الۋدان دا قاشپادى. اتىراۋ بالىق زاۋىتىنان قىزمەتىنەن قىسقارعان بەكىرە ءوسىرۋشى-بالىقشىسى ليدا كراسنوۆانى دا الىپ كەلگەن ءوزى. الماتىدا تۇراتىن, كەزىندە قازاقستان بالىق شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولعان, تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بىلگىرى بوريس چايكيننىڭ اقىل-كەڭەسىنە تالاي رەت جۇگىنگەنى بىلاي تۇرسىن, ءالى دە بايلانىسىن ۇزبەي كەلەدى. العاشقى توپپەن اكەلىپ, توعانعا جىبەرىلگەن 10 مىڭ شاباقتىڭ 10 پايىزى عانا تىرشىلىگىن جالعاستىرعاندا كوڭىلى قاياۋ تارتىپ جۇرە بەرگەنى دە راس. سويتسە, توعانعا جىبەرىلگەن شاباقتاردىڭ جاۋى كوپ بولىپ شىقتى. شاعالالار, قۇندىز, سۋ تىشقانى جانە باسقاداي زيانكەستەر شاباقتارعا قۇمار كورىنەدى. ءوزى قولعا العان شارۋانى ورتا جولدا قالدىرۋدى ار ساناپ, جىل سايىن توعاندارداعى بالىقتاردى تولىقتىرىپ وتىردى. ول ءۇشىن بانكتەن نەسيە الدى.
– قازىر ءبىزدىڭ توعاندارىمىزدا اتىراۋدان اكەلىنگەن بەكىرەلەرمەن بىرگە ءسىبىر بەكىرەسى, سۇيىرىك, قۇرتپا, امەريكالىق بەكىرە, شوقىر بالىقتارى وسىرىلەدى. ولاردى جازدا جايىلىم توعاندارىندا ۇستايمىز. ول ءۇشىن ءساۋىر ايىنىڭ اياعىنا تامان قىسقى توعاننان جازعى توعانعا اۋىستىرامىز. مۇنىڭ ءوزى اسا ۇقىپتىلىقتى قاجەت ەتەتىن شارۋا. بالىقتار مەن شاباقتاردى اۋمەن اۋلاپ, زالالسىزداندىرىلعان ىدىسقا سالىپ, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ولشەپ, ساناپ ەكىنشى ىدىسقا سالادى, سودان كەيىن مۇقيات تاسىمالداپ, جازعى توعانعا جىبەرەمىز. قىسقى توعانعا كوشىرگەندە دە وسىنداي جۇمىستار جاسالادى, – دەيدى قالي يسمايىلوۆ.
ءبىر قىزىعى, قىستا بەكىرە توعاننىڭ تابانىندا جاتىپ, جازداي جيناعان ءوزىنىڭ مايىمەن قورەكتەنەتىن كورىنەدى, جازعا شىققاندا 10 پايىز سالماعىن جوعالاتاتىنى دا سوندىقتان ەكەن. قالي يسمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسپي جانە ءسىبىر بەكىرەلەرى 8-10 جىلدا, قورىتپا 15 جىلدان كەيىن ۋىلدىرىق شاشادى. تاۋارلى اسحانالىق بەكىرەنىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتىنا سايكەس سالماعى 1,2 كەلى قۇراۋى ءتيىس. ال, بەكىرە بالىعى 100 جىل ءومىر سۇرەدى جانە باياۋ وسەدى. بەكىرە جىلىنا 100-200 گرامم عانا سالماق قوسادى. قازىر توعاندارداعى بالىقتاردى جازعى جايىلىم توعاندارىنا جىبەرۋ باستالعان. مۇندا ۋىلدىرىقتاردى ۇرىقتاندىرۋ ءۇشىن «ۆەيسا» اپپاراتى پايدالانىلادى. تۇمەن قالاسىنان بالىقتاردىڭ ءارى قاراي وسىرۋگە جارامدىلىعىن انىقتاۋ ءۇشىن انىقتايتىن «ۋزي» اپپاراتىمەن مامان شاقىرتىلىپتى. ولار بالىقتاردى جىنىسىنا قاراي انىقتاپ, دەنساۋلىعىنا تەكسەرۋ جۇرگىزەدى. توعاندارداعى بالىقتارعا كۇنىنە 500 كەلىگە دەيىن جەم بەرىلەدى.
– شىنى كەرەك, بالىقتىڭ جەمى وتە قىمبات. باسىندا فينليانديادان 1 كەلىسىن 3,5 ەۋروعا ساتىپ الىپ ءجۇردىك. كەيىن رەسەيدەن, استانادا بالىقتىڭ جەمىن وندىرەتىن زاۋىت اشىلعان سوڭ سول زاۋىتتان, بالقاشتان بالىق مايىن جەتكىزۋدى جولعا قويدىق. جەمنىڭ كەيبىر تۇرلەرىن ءوزىمىز دە دايىنداۋعا قول جەتكىزدىك. اقتوبەدەگى «رامازان» جشس-نان ساتىپ الامىز. وسىنىڭ بارلىعى قارجى سالۋعا يتەرمەلەيدى. سوندىقتان جىل سايىن بانكتەردەن نەسيە الامىز. ازىرگە قايتارىم بولا قويعان جوق. الداعى كۇننەن ءۇمىتىمىز مول, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى.
شارۋا قوجالىعىنىڭ توعاندارىندا وسىرىلگەن بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار تاپسىرىس بەرۋشىلەرگە وتكىزىلە باستاپتى. «ارداعىمنىڭ» بەكىرەلەرىن تۇراقتى تۇردە ساتىپ الاتىن مەيرامحانالار دا بار ەكەن. مىسالى, «چينداي» مەيرامحاناسى ەكى جىلدان بەرى وسى شارۋاشىلىقپەن ارىپتەستىك بايلانىس جاساپ, بەكىرە بالىعىن ساتىپ الادى ەكەن. سونداي-اق, «ارداعىم» شارۋا قوجالىعىنىڭ توعاندارىندا اقىلى بالىق اۋلاۋ دا ۇيىمداستىرىلادى. ارينە, وسىندا كەلىپ, بالىق اۋلاپ, تىنىعىپ قايتۋعا ىنتالىلار بارشىلىق. ونىڭ ۇستىنە شارۋا قوجالىعى وسى جەردەن شايحانا جانە پانتامەن ەمدەۋ ورنىن اشىپ قويعان, بالىق اۋلاپ, ساۋناعا ءتۇسىپ, پانتاعا بۋلانىپ, ەمدەلۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعاندار قاتارى جىل سايىن كوبەيىپ كەلە جاتقان كورىنەدى. راس, باعاسى دا قىمباتتاۋ. بىراق, تۇتىنۋشىلارعا كورسەتىلەتىن قىزمەت تە سوعان تۇرادى. مارالدىڭ پانتاسى شىعىس قازاقستان وبلىسى قاتونقاراعاي اۋدانىنان جەتكىزىلەدى ەكەن.
قالي يسمايىلوۆ اتىراۋ بالىق زاۋىتىنان اكەلىنگەن العاشقى توپتاعى بەكىرە شاباقتارىنىڭ ەندى بىرەر جىلدا ۋىلدىرىق شاشاتىنىن كوڭىلگە مەدەۋ تۇتادى. قازىردىڭ وزىندە 5-6 كەلى سالماق تارتاتىندارى بار ەكەنىن داتكە قۋات ەتەدى. ياعني قولعا العان ءىستىڭ قايتارىمى بولار كەز دە جاقىن. كوكەيىندە جۇرگەن ارماننىڭ ورىندالاتىنىنا سەنىمدى. سوندىقتان بولسا كەرەك, نەمەرەلەرى جاسۇلان مەن مومىنجاندى ماسكەۋدەگى بالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا وقىتىپ جاتقانى. «وسىنىڭ بارلىعىن نەمەرەلەرىم ءۇشىن ىستەپ جاتىرمىن. سولار ءوز ءىسىمدى جالعاستىرادى دەپ ويلايمىن», دەيدى قالي اعا.
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتوبە وبلىسى.
