دۇبىرگە تولى دۇنيە
سەيسەنبى كۇنى تايلاند قارۋلى كۇشتەرى قۇرعاقتاعى اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى پرويۋت چان-وچا ەلدە اسكەري جاعداي ەنگىزىلگەنىن مالىمدەدى.
مۇنىڭ دا ءجونى بار. بۇل ەلدە مەملەكەتتىك توڭكەرىستەر تاڭسىق ەمەس. سوڭعى 80 جىلدا ءاربىر ءتورت جىلدا ءبىر توڭكەرىس بولىپ وتىرعان, ونىڭ 11-ءى – اسكەري ءتوڭكەرىس. اسكەريلەر حالىقتى ۇرەيلەنبەۋگە شاقىردى. ماقسات – زاڭدىلىق پەن تارتىپتىلىكتى ساقتاۋ عانا. اسكەريلەر وزدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن عانا پايدالانعان.
اسكەريلەر بارلىق تەلەارنالاردى باقىلاۋعا العان, كوشەدە شەرۋلەر, ميتينگىلەر وتكىزۋگە تىيىم سالىنعان, سونداي-اق, كومەندانتتىق ساعات ەنگىزىلگەن. سوعان وراي اسكەريلەر تالاپتى بۇزعانداردى تۇتقىنداۋعا دا, كۇش قولدانۋعا دا قۇقىلى. اسكەري جاعدايدى تەك تايلاند كورولى پۋميپون ادۋليادەت قانا ءوز جارلىعىمەن توقتاتادى.
ەلدەگى شيەلەنىس, بيلىك پەن وپپوزيتسيا اراسىنداعى بىتىسپەس كۇرەس وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىنان بەرى جالعاسىپ, قازىر شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى. بيلىكتە, ۇكىمەت باسىندا «تايلاند ءۇشىن» پارتياسىنىڭ كوسەمى ينگلاك چيناۆات بولسا, وپپوزيتسيانى دەموكراتيالىق پارتيانىڭ كوسەمدەرى بۇرىنعى پرەمەر ابحيسيت ۆەتچاچيۆا مەن قازىر كوشە وپپوزيتسياسىنىڭ كوسەمى سانالاتىن سۋتەپ تاۋگسۋبان باسقارادى. بۇلاردىڭ كەلىسىمگە جەتۋى قيىن.
وسى جارتى جىلدا تايلاندتىڭ زاڭدى ۇكىمەتىن باسقارۋشى ينگلاك چيناۆاتتىڭ ىمىراعا بارىپ, وپپوزيتسيانى تالاي رەت كەلىسىمگە شاقىرعانىن دا ايتقان ءجون. ءبىرشاما تالاپتارىنا قۇلاق تا استى. ءتىپتى, پارلامەنت سايلاۋىن وتكىزۋگە دە باردى. سول سايلاۋدا جەڭىلەتىندەرىنە كوزدەرى جەتكەن سوڭ, وپپوزيتسيا ءبىراز سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە داۋىس بەرۋدى بۇزدى دا. ءسويتىپ, سايلاۋدى نەگىزسىز دەپ ەسەپتەۋگە جەتتى.
سايلاۋ جولىمەن, زاڭدى جولمەن ۇكىمەتتى كەتىرە المايتىن بولعان سوڭ, ولار باسقا ىلىك ىزدەدى. جانە تاپتى دا. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن, 2011 جىلى پرەمەر-مينيستر چيناۆات ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ باسشىسى تاۆيل پليەنسريدى قىزمەتىنەن بوساتقان ەدى. مىنە, ەندى ەلدىڭ جوعارعى سوتى ونى زاڭسىز دەپ تاۋىپ, ورنىنا قايتا قويعاندا, وپپوزيتسيا مۇنى چيناۆاتتىڭ قىزمەتىن تەرىس پايدالانعانى دەپ تۇجىرىمدادى. اقىرى بۇل پرەمەردىڭ قىزمەتىنەن كەتۋىنە سوقتىردى.
بۇل ەلدىڭ زاڭى بويىنشا, ۇكىمەتتى بيلىكتەگى پارتيانىڭ وكىلى باسقارادى. سوعان سايكەس جاڭا پارلامەنت سايلاۋىنا دەيىن ەندى ساۋدا ءمينيسترى نيۆاتحامرونت بۋنسونگپايسان پرەمەر-مينيسترلىككە تاعايىندالدى. وپپوزيتسيا مۇنى ازىرقانىپ وتىر, ۇكىمەت ءبىرجولا سايلاۋعا دەيىن-اق كەتسىن دەيدى. ارينە, بۇعان قازىرگى ۇكىمەت كەلىسپەيدى. ولار, ەگەر بيلىك سايلاۋسىز وپپوزيتسياعا بەرىلەر بولسا, مۇنىڭ ازامات سوعىسىنا ۇلاساتىنىن ەسكەرتتى. جانە ءوز جاقتاستارىن دا كوشەگە شىعارعان. اسكەريلەر جاعدايعا وسى كەزدە ارالاستى.
بيلىك پەن وپپوزيتسيا اراسىنداعى قايشىلىق جەكە تۇلعالار ەمەس, قاۋىمدىق توپتاردىڭ اراسىندا ەكەنى اڭعارىلادى. اتاپ ايتقاندا, ساراپشىلار ونى بۋرجۋازيا مەن اريستوكراتيا اراسىنداعى كۇرەسكە اپارىپ تىرەيدى. بۋرجۋازيا چيناۆاتتار اۋلەتى توڭىرەگىنە توپتاسسا, اريستوكراتيا ماڭىنا كورولدىڭ اينالاسى, ءىرى كوممەرسانتتار, جەر يەلەرى, اسكەر باسشىلىعى توپتاسقان. قازىرگى بيلىك توبىن نەگىزىنەن اۋىلداعىلار قولداسا, ولارعا قارسىلار جاعىندا – نەگىزىنەن قالالىقتار. بىرىنەن ءبىرىنىڭ كۇشى باسىم دەۋ قيىن. سودان دا وسىناۋ وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى ەرەكشە ەلدەگى ساياسي جاعدايدىڭ قالىپقا كەلۋى بىرازعا سوزىلاتىن سىڭايلى.
كۇشتىلەر سوتتى دا بۇزىپ شىعادى
قىرعىز اعايىندار ەلىندەگى جاڭالىقتارعا قۇلاعىمىزدى ءتۇرىپ وتىرامىز. جاعىمدىسىنا قۋانامىز, وكىنىشكە قاراي, جاڭالىقتاردىڭ جاعىمسىزى دا بولادى. ەلدىڭ جوعارعى سوت القاسى «الەم تانىعان» قىلمىسكەر قامشىبەك كولباەۆتى اقتاعان كورىنەدى. نەگە بۇلاي بولدى دەلىك.
وندا تۇرعان نە بار, ءبىر قىلمىسكەر اقتالسا, ونىڭ دا ءبىر سەبەبى بار شىعار دەۋگە دە بولار. بىراق مۇنىڭ ۇلكەن استارى بار. قالايشا ولاي بولدى دەپ قىرعىزداردىڭ وزدەرى عانا ەمەس, سىرتقى جۇرتتىڭ دا قۇلاقتارى ەلەڭ ەتكەنى انىق. ول – الەمگە تانىمال, ەلدىڭ ىشكى ساياسي ومىرىنە ىقپال ەتەتىن بەلگىلى دە بەدەلدى تۇلعا.
ونىڭ بەدەلىن اڭعارتاتىن ءبىر عانا مىسالدى ايتايىقشى. 2010 جىلى ەلدە پارلامەنت سايلاۋى ءوتىپ, سونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا احماتبەك كەلدىبەكوۆ سپيكەر بولىپ سايلانعان. بىراق ول بۇل قىزمەتتىڭ قىزىعىن كورە المادى. سول قىزمەتىن ىستىقكولدىڭ جاعاسىندا «كاپريز» پانسيوناتىندا سول قامشىبەك كولباەۆپەن بىرگە «جۋعانى», 2011 جىلدى بىرگە قارسى العانى ءۇشىن «ءوز ەركىمەن» قىزمەتىنەن كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. قىلمىستىق الەمدە «كوليا», «قامشى», «كوليا كيرگيز-تيانشيانسكي» دەگەن لاقاپ اتتارى بار اداممەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولۋ ەل پارلامەنتى توراعاسىنا جاراسپايدى, دەدى دەپۋتاتتار.
كەزىندە كولباەۆقا تاعىلعان ايىپتار كوپ بولدى: قىلمىستىق قاۋىم قۇرۋ, ەسىرتكىنى جانە قارۋدى زاڭسىز ساقتاۋ, ۇكىمەت وكىلىنە قارسى كۇش قولدانۋ, ادام ۇرلاۋ, قاراقشىلىق, ادامدى ەركىنەن زاڭسىز ايىرۋ – جاي پەندەگە ءومىرىن تۇرمەدە وتكىزۋ ءۇشىن وسىنىڭ بىرەۋى دە جەتكىلىكتى. قامشىبەك سونىڭ بارىنەن قۇتىلىپ, ەندى تۇرمەدەن شىعادى. بىشكەك قالالىق سوتى ونى ءۇش جىلعا سوتتاسا, ونى ەلدىڭ جوعارعى سوتى بەكىتىپ وتىر. ال زاڭ بويىنشا تەرگەۋ وقشاۋلاعىشىندا وتىرعان ءار كۇن ەكى كۇنگە بالانادى. ءسويتىپ, 2012 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا سوندا قامالعان كولباەۆتىڭ بوستاندىققا شىعاتىن ۋاقىتى دا جەتىپ قالدى.
اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلارىنا قاراعاندا, كولباەۆتىڭ سول وقشاۋلاعىشتاعى جاعدايى دا جامان بولماعانداي. ونىڭ قاۋىپسىزدىگى قاتاڭ قورعالعان. ەلدەگى ساياسي ومىرگە دە ارالاسقان. كەيبىر پارتيالار ءوز تىزىمدەرىن جاساۋدا ونىمەن پىكىرلەسكەن. ءتىپتى, ونىڭ پىكىرى مەملەكەتتىك تەندەردە دە ەسكەرىلگەن دەيدى. كەزىندە ونى ايىپتاۋعا كۋالىككە جۇرگەندەردىڭ بارلىعى ءوز رايلارىنان قايتقان. بۇدان كەيىن پروكۋراتۋرانىڭ ونى 14 جىلعا سوتتاۋ جونىندەگى ۇسىنىسى دالادا قالعان. ەندى بىرەۋلەر ونىڭ ادۆوكاتى سەرگەي مانۋكيان تالاپ ەتكەندەي, ءبىرجولا اقتاپ جىبەرمەي, ءۇش جىلعا بولسا دا سوتتاعانىنا دا شۇكىرشىلىك دەپ ازىلدەيتىن كورىنەدى.
ادىلەتتى قوعامدا قىلمىس جازالانادى. جازالانباسا, قوعامدا كىنارات بار دەگەن ءسوز. جۇرت سونى ايتادى. قىلمىسكەردىڭ جازالانباعانى جالپى حالىققا دا قيىن. ونداي جاعدايدا قىلمىسكەرلەر ەركىنسيدى. جۇرتتى ۇرەي بيلەيدى. تەك قامشىبەك كولباەۆ قانا ەمەس, وسى جەردە تاعى دا ءبىر ۇلكەن قىلمىسكەر ازيز بارۋكاەۆتىڭ دا بوساپ كەتكەنى ويعا ورالادى.
قىرعىز اعايىندار جاقتا ادىلدىك ۇستەمدىك قۇرسا, قىلمىسكەرلەر جازالانىپ جاتسا, جۇرتتى ۇرەي بيلەمەسە دەگەن تىلەك قانا عوي بىزدىكى.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
