كۇيدىڭ كۇشى

قازاقستان مەن تۇركيا ونەر شەبەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن نازارباەۆ ورتالىعىندا وتكەن مۇستافا وزتۇرىكتىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويى ەكى ەل مادەني دوستىعىنىڭ رۋحاني كوپىرى ىسپەتتى اسەر قالدىردى. شارانى ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسقان كومپوزيتور نۇرلان بەكەنوۆپەن بولعان اڭگىمەدە وسى جانە اتامەكەننەن شالعايدا تۋعان قازاق كۇيلەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى تۋرالى وي قوزعالدى. – اسپاننان توگىلگەن جارىق جۇلدىزداي تۋعان توپىراعىنا جۇرەگى الىپ-ۇشىپ جەتكەن ارىسىمىزدان الماعايىپ ۋاقىتتا ايىرىلىپ قالۋ قانداي قاسىرەت ەدى؟ مۇستافا وزتۇرىك ەسىمىن ەستى­گەندە ىشىڭدەگى الاتاۋ قوپارىلا قۇلاعانداي الابوتەن كۇي كەشەسىڭ. ول ءبىتىم-بولمىسى ەشكىمگە ۇقسا­مايتىن وتە جارقىن سيرەك تۇلعا ەدى. قازاق ەلىنە تۇڭعىش رەت تاەكۆاندو سپورتىن الىپ كەلگەن, اتى التى الاشقا ءماشھۇر قايسار ۇلدىڭ «مەن الەمدى كوردىم, ەندى ءوز ەلىمدى كوردىم. نەسىن ايتاسىز, ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. سوندىقتان, ەلىمە ءوز بىلىمىممەن, كۇشىممەن كومەكتەسۋ ءۇشىن ەلدە قالۋعا شەش­تىم» دەگەن لەبىزىن ەكراننان كورگەندەر مۇستافا ۇلدارى قايتا ءتىرىلىپ كەلگەندەي, كوزدەرىنە جاس الىپ, رۋحتاندى. – مۇستافا رۋحىنا تاعزىم ەتۋ ار­قىلى ءور تۇلعانىڭ ونەگەسى قايتا جاڭعىرتىلىپ جاتىر دەي­سىز عوي؟ – بۇل ەسىم بۇگىندە بۇكىل ءتۇبى تۇركى بالاسىنىڭ باسىن قوسىپ جاتقانداي. مۇستافا تۇرىككە دە, قازاققا دا بىردەي ىستىق تۇلعا. مىسالى, 1980-1990 جىلدارى تۇركيادا ونىڭ تاەكۆوندو جوعارى مەكتەپتەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋىن ەكى ەلدىڭ دوستىعىنا سوعىلعان ەڭسەلى ەسكەرتكىش دەپ ەسەپتەيمىن. 1990-1995 جىلدارى ءوزىنىڭ تاريحي تۋعان مەكەنى – قازاق ەلىنە تابان تىرەگەندە وسى يدەيانى جال­عاستىرىپ, تاەكۆوندو جوعارى مەك­تەبىنىڭ قازاقستاندىق جوباسىن ءدۇ­نيەگە اكەلدى. حالىقارالىق جات­تىقتىرۋشىنىڭ عالاماتى – التى تىلدە ەركىن سويلەپ, اسقان دارىن يەسى ەكەنىن داۋسىز مويىنداتۋى بۇل ەسىمدى تاريحتىڭ كومەسكى تارتپايتىن اسىل مۇراسىنا اپارىپ قوسادى. 1995 جىلى قايتىس بولعان بوزداقتىڭ سۇيەگى ىستامبۇلداعى اكەسى جەرلەنگەن بەيىتتە دامىل تاۋىپ جاتىر. قىرىق جاستا سونگەن وتتى قازاق قىرشىن جاستا قيىلدى دەپ ازا تۇتادى. وسى ءبىر تىم قىسقا جولدا قاراپ تۇرساڭىز, ەرلىككە تولى بەتتەر كوپ ەكەن. الەم مۇستافا عۇمىرىنىڭ قاۋىزىنا سىيىپ كەتكەندەي. الدىمەن قۇشاعىن اشقان ايالى الماتىسى وعان قۇرمەتتەپ كوشە بەردى, بەساعاش اۋىلىندا شاكىرتتەرىنىڭ كۇشىمەن ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. – تۇلعانى ەسكە الۋ كەشى نەسى­مەن ەرەكشەلەندى؟ – تۇركيا-قازاقستان دوس­تىق كەشىنە كوركەمونەر ۋنيۆەر­سيتە­تىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى ءابدى­ۋا­قاپ قارا شاقىرىلدى. مارتەبەلى مەي­­مانداردىڭ ءبارىن اتاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. وتە كوپ. استانا اكىمدىگى مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ قازاق حا­لىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ سۇيەمەل­دەۋىمەن ابزال ازاماتتىڭ رۋحىنا باعىشتالىپ ءبىرتالاي شىعارمالار ورىندالدى. وركەستردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور ايت­قالي جايىموۆتىڭ ديري­جەرلىگىمەن توگىلگەن ءىنجۋ-مارجان­نان ابزال ازاماتقا تۋعان حالقىنىڭ تەلەگەي تەڭىز سۇيىسپەنشىلىگى اڭ­عارىلدى. – استانا تورىندە العاش رەت ورىندالعان وسى كۇيلەر تۋرالى كەڭىرەك اڭگىمەلەپ بەرىڭىزشى. – مۇنداعى الەۋمەت العاش ەستىگەن كۇيلەردىڭ تاريحى ءبىزدى تىم تەرەڭ باستاۋداعى ارناعا الىپ بارادى. تۇركيا قازاقتارىنىڭ كۇيلەرى دەپ اتالىپ كەتكەن بۇل شىعارمالار التاي, تارباعاتاي وڭىرىنەن تارايدى. سارموللا مەن ونىڭ شاكىرتى جارمۇحامەت كۇيشىلەردى تۇركيا جەرىنە قونىس اۋدارعاندار اراسىنان العاش رەت كەزىكتىرىپ وتىرمىز. بويلارىنا ونەر قونعان قوس كۇيشىنىڭ ارقاسىندا انادولى توپىراعىنداعى قانداستارىمىز دومبىرانىڭ ءۇنىن ۇمىتپاي, كە­رىسىنشە, ءداستۇرلى ونەردى كوز قارا­شىعىنداي ساقتاي ءبىلدى. تۇركيا قازاقتارى اراسىندا سارموللا مەن جارمۇحامەتتىڭ ەسىمىن بىلمەيتىن جان نەكەن-ساياق. اسىرەسە, ولارعا اعا بۋىن ۇرپاقتىڭ قۇرمەتى الابوتەن. سەبەبى, اتامەكەندى اڭساعان حالىق وسى ەكى كۇيشىنىڭ تاماشا سارىنىمەن ساعىنىش ماۋقىن باسىپ وتىرعان. جۇرەكتەرگە جول تاپقان سول كۇيلەردىڭ ارادا قانشاما جىلدار وتكەندە, وسىلايشا اتامەكەنمەن قاۋىشۋى قانداي عانيبەت! قازاقتىڭ ءداستۇرلى كۇيلەرىن ءدارىپ­تەگەن مۇنداي قانشاما دارىندارىمىز بەن تۇلعالارىمىز شەت ەلدەردە زەرتتەۋسىز, ىزدەۋسىز قالعانىن ەسكەرسەك, ءالى ءبىز قالىڭ مۇزتاۋدىڭ تەك بەرگى بەتىن شولىپ جۇرگەندەي بولامىز. سول سەبەپتى ايتپاعىمىز, سارموللا مەن جارمۇحامەتتى ناعىز مادەنيەت قايراتكەرلەرى دەپ تانيتىن ۋاقىت جەتتى. ولاردىڭ سوڭىنداعى اسىل مۇرالاردى بۇگىنگى زامانعا ساي قايتا ءتىرىلتىپ اكەلۋ كەيىنگىلەردىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى پارىزى دەپ سانايمىز. –  وسى كۇيلەردى ەلگە الىپ كە­لۋدە, نوتاعا تۇسىرۋدە ءوزىڭىز كوپ تەر توگىپ ءجۇر ەكەنسىز؟ – كەشتە مىسالى, سارموللانىڭ شاكىرتى, ەل اراسىنا جارموللا اتىمەن تانىلعان, جارمۇحامەت كۇيشىنىڭ «سولدات» كۇيى وركەستر سۇيەمەلدەۋىمەن ورىندالدى. ءتۇر­كيا قازاقتارىنىڭ مۇنان باسقا دا ءبىرتالاي كۇيلەرىن نوتاعا ءتۇسىرىپ, حالىقتىق قازىناعا قۇيىلۋىنا ۇلەس قوسقانىم راس. «تەلقىزىل ات­تىڭ ءجۇرىسى», «اقساق قاز» اتتى حا­لىق كۇيلەرىن جۇرت وتە ءسۇيىپ تىڭدادى. «الىستان الاش كورسەم, اتتانامىن, قازاقتى قازاق دەسە, ماقتانامىن, بولعاندا اكەم قازاق, شەشەم قازاق, مەن نەگە قازاقتىقتان ساقتانامىن» دەپ مىرجاقىپ دۋلاتوۆ جىرلاعانداي, اتا-بابا ءداستۇرىن شالعايدا ءجۇرىپ جوعالتپاعان قانداس باۋىرلاردىڭ ءوزى وسى شاراعا ارنايى ءان مەن كۇيدەن شاشۋ شاشتى. سونىڭ ءبىرى, ىستامبۇل قالاسىنان كەلگەن ەرجان تۇنجەردىڭ تۇركيا قازاقتارى اراسىندا كەڭ تاراعان ءاندى جۇرەكپەن ورىنداۋى ءبارىمىزدى تولقىتتى. سون­داي-اق, ءسوزىن گۇلتيگين چە­كي, ءانىن حايري مۇجى جازعان, ابدىۋاقاپ قارا قازاقشالاۋىمەن وڭدەلگەن «ەسكى دوستار» ءانى رەس­پۋب­ليكالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋ­رەا­تى زاعيپا يمانعازىنىڭ ورىنداۋىندا ەستە قالدى. ەرتەدە ءبىر جولاۋشى بۇقتىرما وزەنىنىڭ قاسىنا كەلىپ, شوناي دەگەن قۋرايدى ج ۇلىپ الىپ, وزەننىڭ اققانىن سۋرەتتەگەن ەكەن. كەيىن مۇنى دومبىرا ۇنىمەن كۇيگە اي­نالدىرعان. سارموللانىڭ ورىنداۋىندا جاتتالىپ, بىزگە جەتكەن حالىق كۇيى «بۇقتىرمانى» قا­زاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­راتكەرى, پروفەسسور دۇيسەن ورىن­باي شاشاۋسىز تارتتى. سار­موللا كۇيشىگە قاتىستى اڭىز اڭگىمەنى تارقاتا وتىرىپ تارتىلعان كۇي­لەردىڭ ءبىرى – «جورعا ايۋ» ارىس دوم­بىراشىلار ءانسامبلىنىڭ ورىنداۋىندا جاڭاشا تۇرلەندى. بۇل ارقىلى ءبىز سارموللا مەن جارمۇحامەت كۇيلەرىنىڭ ءالى دە تالاي جاۋھارلى تۋىندىلارمەن تولىعىپ, كۇي مۇراسى مۇراتقا اينالاتىن كەز الدا ەكەنىن ۇقتىق. – مۇستافا وزتۇرىك مەرەيتويى مەن كۇي ونەرىنىڭ قانداي ساباقتاستىعى بار؟ اڭگىمەلەسكەن جەتىقارا قوڭىر.