ال «ريۆەرا قاسقاسۋ» دەمالىس ورنىندا ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي-كونفەرەنتسيادا بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ «زيكزال» ەڭبەگىنە, عىلىمي مالىمەتتەر مەن ءدىنتانۋ تۋرالى وي-تۇجىرىمدارىنا تالداۋ جاسالدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان قۇتتىقتاۋىن پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى مالىك وتارباەۆ وقىپ بەردى. «دارحان دالامىزدا وسيەت ءسوز, وشپەس ءىز قالدىرعان تۇعىرلى تۇلعالار از ەمەس. سول تاريحي تۇلعالاردىڭ ءبىرى – «ساحارا عۇلاماسى» اتانعان بەكاسىل بيبولات ۇلى. قاسيەتتى تۇركىستان توپىراعىندا دۇنيەگە كەلىپ, ۇلت رۋحانياتىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان عۇلامانىڭ «زيكزال» اتتى ەڭبەگى حالقىمىز ءۇشىن اسىل مۇرا. بەكاسىل بيبولات ۇلى – عاسىرلار بويى حالقىمىزدىڭ بويىندا جيناقتالعان ومىرلىك تاجىريبەنى, سالت-ءداستۇردى, دالا دانالىعىن جەتكىزگەن اعزام جانداردىڭ ءبىرى. ول ءومىر بويى ادالدىق پەن تازالىققا, ەڭبەكقورلىق پەن وتانسۇيگىشتىككە ۇندەگەن. بىرلىك پەن ىنتىماقتى تۋ ەتىپ, حالىقتى تاتۋلىق پەن باۋىرمالدىقتى ساقتاۋعا شاقىرعان. وزىنەن بۇرىنعى ويشىلداردىڭ شىعىستىق تاعىلىمىن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ ءۇشىن مەدرەسە-مەكتەپ اشىپ, ءبىلىم مەن مادەنيەتتى دامىتقان. قازاق رۋحانياتىنداعى الىپ تۇلعالاردىڭ ءبىرى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى عۇلاما بەكاسىل بيبولات ۇلىن اسا قۇرمەتپەن ۇستاز دەپ مويىنداپ, ونىڭ «زيكزال» اتتى ەڭبەگىن باعا جەتپەس قۇندى عىلىمي تۋىندى دەپ باعالاعان. عۇلاما بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويى حالىقارالىق فورۋمنىڭ اياسىندا اتاپ وتىلۋدە. مەن بارشاڭىزدى قاسيەتتى تۇلعانىڭ سالتاناتتى شاراسىنىڭ باستالۋىمەن قۇتتىقتايمىن. بۇل توي – قازاق رۋحانياتىنىڭ, تۇركى ويىنىڭ تويى!» دەلىنگەن پرەزيدەنت جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتتا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتى اۋليە-بابانىڭ ۇرپاعى – بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ەرجان يساقۇلوۆقا تابىس ەتىلدى.
كونفەرەنتسيادا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق اقىنى قوجاگەلدى كۇلتەگىن مەن جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكس-سپيكەرى زاينيدين قۇرمانوۆ, تۇركىستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ساكەن قالقامانوۆ, پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زۇلپىقار عايپوۆ بەكاسىل بيبولات ۇلى ەڭبەكتەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن قۇندىلىعى تۋرالى باياندادى. ەل ىنتىماعى مەن بىرلىگىنىڭ ماڭىزدىلىعى ايتىلدى. سونداي-اق كونفەرەنتسيا بارىسىندا ءسوز العان بايانداماشىلار ونىڭ سايرام, قارناق, تاشكەنت, سامارقاند, بۇحارا, شام (سيريا) ەلىندەگى ءبىلىم وردالارىن تۇگەل مەڭگەرگەن دانىشپان, تەولوگ, استرولوگ, استرونوم, ماتەماتيك, فيلوسوف, شيپاگەر, كيە دارىعان كىسى بولعانىن, يسلام قاعيداتتارىن, ءومىر سالتىن تەرەڭ مەڭگەرگەن دانالىعىن ايتتى. بەكاسىل بيبولات ۇلى تۋعان جەرىندە مەدرەسە اشىپ, سول ايماقتىڭ بالالارىن وقىتقان, شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ, كوپتەگەن كىتاپ جازعان. كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق اۋليە اتانعان بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ يسلامنىڭ اسىل قاسيەتتەرى, سالت-ءداستۇرى, عىلىمنىڭ سان-سالاسى قامتىلعان, قازاق توپىراعىندا بۇرىن كەزدەسپەگەن, ءومىر تىلسىمدارىنىڭ سىرلارى مەن قۇپيالارىن اشاتىن, ادامنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە كەرەكتى پايدالى كەڭەستەر, عىلىمي مالىمەتتەر مەن باسقا دا تۇجىرىمدار بار «زيكزال» اتتى عيبرات كىتابى – حالقىمىزدىڭ تəۋەلسىزدىك جىلدارىندا تاپقان اسىل قازىنالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانۋدا. ونىڭ ءبىر دالەلى بۇگىندە «زيكزال» قازاق وقىرماندارىنىڭ تاراپىنان زور سۇرانىس تۋدىرىپ وتىر. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, «زيكزال» – كەز كەلگەن قازاقتىڭ تورىندە تۇراتىن قاسيەتتى كىتاپ. ال قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارما-سى عۇلامالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, بەلگىلى ءدىنتانۋشى, اراب, پارسى جانە شاعاتاي تىلدەرىندە جازىلعان «زيكزالدى» قازاق تىلىنە اۋدارعان ءزارىپباي ورازباي بۇل ەڭبەكتى الەمدىك دەڭگەيدەگى حانافي مازھابىن دارىپتەيتىن بىردەن ءبىر عىلىمي كىتاپتاردىڭ قاتارىنا جاتقىزادى. «بەكاسىل بيبولات ۇلى قۇراننىڭ ءتاپسىر ءىلىمىن, حاديس ءىلىمىن, پايعامبارلار تاريحىن وتە جوعارى دەڭگەيدە بىلگەن. شاريعات عىلىمدارىن وتە جاقسى مەڭگەرگەن. جانە سونى وتە شەبەر تىلمەن بايانداپ بەرە العان. كىتابىنىڭ «زيكزال» دەپ اتالۋىنىڭ سەبەبى ءبىر ەڭبەكتە بىرنەشە كىتاپتى جيناقتاپ, قۇراستىرىپ جازۋىندا. مۇنداي وتە كۇردەلى تاسىلمەن كىتاپ جازعان عۇلامالار سيرەك. بىرنەشە كىتاپتى ءبىر-بىرىمەن عاجاپ بايلانىستىرا قۇراستىرادى. ءبىر تاقىرىپ رەتىندە قارايسىز, ال ونىڭ ىشىندە بىرنەشە كىتاپ بار. سونىڭ ەڭ العاشقىسى «پالناما» دەپ اتالادى. بۇل – دۇنيەجۇزىندەگى «پالناما» اتالاتىن كىتاپتاردىڭ توعىزىنشىسى. ياعني «پالناما» تۋرالى قالام تارتقان الەمنىڭ توعىز عۇلاماسىنىڭ ءبىرى – بەكاسىل بابا دەگەن ءسوز. بۇل كىتاپقا دەيىن بۇرىن دۇنيە ءجۇزى بويىنشا «پالناما» دەپ اتالاتىن كىتاپتاردىڭ سەگىزى ءمالىم ەكەن. ونى امەريكالىق عالىمدار دالەلدەگەن. ياعني بۇل دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى ەڭبەك. سوعان سۇيەنە وتىرىپ تا ول كىسىنى دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى عۇلاما دەپ تۇجىرىم جاساۋىمىزعا بولادى. «زيكزال» تاعىلىمى مول, كوپ قىرلى: پايعامبارلار تاريحى, يسلامي اقيقات ءىلىمى, سوپىلىق ساناتى, جۇلدىزنامالىق ءىلىم, جورامال جاساۋ, دۇعالارمەن ەمدەلۋ, بۇرجىلىق ءىلىم نەگىزدەرى, ومىردەگى ءتۇرلى قۇبىلىستار بايانى, جىلدار سيپاتتاماسى قامتىلعان جان-جاقتى تەرەڭ ءىلىمدى قاسيەتتى كىتاپ. مەن «زيكزالدى» وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن قاراپايىم تىلدە اۋداردىم, كوپتەگەن تۇسىنىكتەمەلەر بەردىم», دەيدى بەلگىلى شىعىستانۋشى ءزارىپباي ورازباي.
بەكاسىل بيبولات ۇلى فيلوسوف, استرولوگ, تەولوگ, شيپاگەر, قالامگەر سياقتى قاسيەتتەردىڭ بارلىعىن ءبىر بويىنا توعىستىرعان ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءماجىلىس دەپۋتاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ تا اتاپ ءوتتى. «جاڭا بيلبوردتا بەكاسىل بابامىزدىڭ سان قىرلى قاسيەتى ايتىلدى. سونىڭ ىشىندە ءبىر قاسيەتى كورسەتىلمەگەنىن مەن ىشتەي دۇرىس دەپ وتىرمىن. ول – كورىپكەل دەگەن ءسوز. ءبىراز كىتاپتاردا, ءبىراز ماقالالاردا سول كورىپكەل دەگەن ءسوز ايتىلادى. جالپى, كورىپكەلدىك, ارينە ادامزات بالاسىنىڭ تاريحىندا تالاي كورىنگەن قاسيەت. سوناۋ نوسترادامۋستان كەشەگى ۆانگاعا دەيىن, ءبىزدىڭ وزىمىزدە دە موڭكە بيدەن تارتىپ كوپتەگەن كورىپكەلدەر وتكەن. بەكاسىل بابامىز دا ومىردەن وتەرىندە «...وسىنداي كۇندەر كەلەدى قۇل-قۇتان كوتەرىلىپ, ىلعي جالاڭاياقتار ەل باسقارادى. «جىلان تاقىر» بولاسىڭدار. كولىك ءتورت دوڭگەلەكتى تەمىر بولادى. اسپان جول بولادى. قاتىن ەل بيلەيدى», دەگەن سياقتى كوپ اڭگىمەلەردى ايتىپ كەتكەن. بىراق مۇنىڭ جاعدايى ءسال باسقاشالاۋ. مەن 1986 جىلى بولگارياعا جۋرناليستىك ساپارمەن باردىم. سوندا ءبىزدى ۆانگامەن جولىقتىردى. كەيىن ءبىراز كىتاپتاردى قاراپ, وقىپ جازدىم دا. ول شىنىندا دا زاعيپ ادام, عىلىمي دۇنيەلەردى وقۋى مۇمكىن ەمەس, ياعني ونىڭ كورىپكەلدىك قاسيەتى بار. ال بەكاسىل بابامىزدىڭ الداعىنى بولجاۋى ول اسا تەرەڭ ءبىلىمنىڭ ناتيجەسى. عۇلامالىقتىڭ ارقاسى, ارعى-بەرگىنىڭ ءبارىن كوكىرەگىنە تۇيگەننىڭ ارقاسى. وسى جايدى عانا ايتقىم كەلەدى. تاعى ءبىر ايتاتىن دۇنيە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋىندا ايتىلعان «ادالدىق پەن تازالىققا ۇندەگەن» دەگەن سوزگە نازار اۋدارعىم كەلەدى. قازىرگى كەزدە زامان وزگەرىپ, قوعام وزگەرىپ, ادام وزگەرىپ تاريحىمىزدا جاڭا ءداۋىر باستالادى دەپ وتىرعان كەزدە بەكاسىل بابامىزدىڭ ءسوزى بىزگە بۇرىنعىدان دا كەرەك. ويتكەنى قازىر ءبىز ادالدىققا, تازالىققا شاقىراتىن سوزگە دە, سونداي ونەگەگە دە ءزارۋ جاعدايدا تۇرمىز. ونىڭ ءبارىن وزدەرىڭىز كورىپ-ءبىلىپ وتىرسىزدار. سول كۇندەرىمىز كەلسىن, سول كۇندەرگە جەتۋگە بەكاسىل بابامىزدىڭ رۋحى دەم بەرسىن!» دەدى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
ال اكادەميك, جازۋشى عاريفوللا ەسىم بەكاسىل اۋليە – اللا تاعالا ءسوزىن جۇرتشىلىققا تەرەڭدەپ جەتكىزۋشى تۇلعا ەكەنىن ايتا كەلە, «زيكزال» ءسوزىنىڭ ءمان-ماعىناسى تۋرالى ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىردى. «بەكاسىل اۋليەنىڭ نەگىزگى شىعارماسىنىڭ اتى – زيكزال. ول ونى تولىق تۇسىندىرمەگەنىمەن ولەڭىندە بار. اۋدارماشى زيكزال, ءسىرا, قيسىندى دەگەن ماعىنانى بىلدىرسە كەرەك. «قولىما قالام الىپ جازدىم زيكزال, باسقانىڭ ءبىر ولىمنەن ەرتەسى ابزال. جاقسىلار, وقىپ كورسەڭ, مىنە, كىتاپ, ىشىندە ءاربىر ءتۇرلى نۇسقالار بار», دەيدى بەكاسىل اۋليە. ال حاكىم اباي: «اۋەلى ايات حاديس – ءسوزدىڭ باسى, قوسارلى ءبايىتمىسال كەلدى اراسى, قيسىنىمەن قىزىقتى بولماسا ءسوز, نەگە ايتسىن پايعامبار مەن ونى اللاسى», دەيدى. زيكزالدى ناسيحات ءسوز, قيسىندى ءسوز نە ۇلگىلى ءسوز دەپ تۇسىنۋگە بولار. سوندا نە قىزىقتى؟ ءومىر – قىزىقتى. ءومىر سۇرە ءبىلۋ– قىزىقتى. ەكى دۇنيە مارحاباتىنا بولەنۋ – قىزىقتى. حاكىم اباي «قيسىنىمەن قىزىقتى بولماسا ءسوز» دەپ وتىر. سوندا قيسىندى ءسوز – اللانىڭ ءسوزى. اللانىڭ ءسوزىن سويلەۋشى, زيكزال ايتۋشى – بەكاسىل اۋليە. حاكىم اباي ايتقان, تولىق ادام – تازا مۇسىلمان ادام. بەكاسىل اۋليە – تازا مۇسىلمان, ياعني ول زامانىنىڭ تولىق ادامى. كەمەل تۇلعا. جول باستاۋشى. ءجون كورسەتۋشى. تۋرا جولعا سالۋشى. اللا تاعالانىڭ قيسىندى ءسوزىن ايتۋشى. زيكزال ەڭبەگىنىڭ اۆتورى», دەدى اكادەميك. بەكاسىل بيبولات ۇلى – ءوز داۋىرىندە «قۇتب زامان» دارەجەسىنە جەتكەن اۋليە, مەدرەسە ۇستاعان ۇستاز. قۇران ءىلىمىن جەتىك بىلگەن ادام. ء«وزىنىڭ وتانىنا, ءوز ورتاسىنا ىزگىلىك ءدانىن سەبۋشى. جەتى ۇلتتىڭ ءتىلىن بىلگەن. ءوزىنىڭ شىعارماسىن جەتى ۇلتتىڭ تىلىمەن ورنەكتەگەن, جەتكىزگەن عاجايىپ ءبىر ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىم يەسى. بەكاسىل اۋليەنىڭ «زيكزال» كىتابىندا مىناداي كەرەمەت ۇلى تىلەك بار: «باق, داۋلەت, ىرىزدىق, نەسىبە اسپانداي كۇركىرەپ كەلسىن, بۇلتتاي قاپتاپ كەلسىن, كۇندەي جارقىراپ كەلسىن, سۋداي سارقىراپ كەلسىن, قازداي قالىقتاپ كەلسىن, نۇرىن شاشا بەرسىن!». مىنە, قانداي ء ۇلى تىلەك, ۇلى ءسوز. بەكاسىل اۋليەنىڭ ەڭبەگى ۇلى دالامىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ رۋحاني ورلەۋىنە تولىق ۇلەس قوساتىن رۋحاني بايلىعىمىز, قازىنامىز. ول مىڭجىلدىق تۇلعاسى. سوندىقتان دا بەكاسىل اۋليەنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ءوزىمىزدىڭ ومىرىمىزدە قولدانا بىلسەك, ونىڭ شىعارمالارىندا مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە كەرەك اقىل-كەڭەستەر, تاربيە مول. دانالىق تاجىريبەسى ومىرىمىزگە قاجەت», دەيدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ.
ال فورۋمعا ارنايى كەلگەن باياناۋىلدىق ولكەتانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆ ءماشھۇر ءجۇسىپ پەن بەكاسىل بيبولات ۇلى اراسىنداعى بايلانىس, قارىم-قاتىناس تۋرالى دەرەكتەردىڭ بۇگىنگە قالاي جەتكەنى جونىندە اڭگىمەلەدى. ايتا كەتەلىك, ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تۇراقتى وقىرماندارىنىڭ ەسىندە بولار, باسىلىمنىڭ 2013 جىلدىڭ 27 قاراشاسىنداعى سانىندا قازاق رۋحانياتىنداعى الىپ تۇلعالاردىڭ ءبىرى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ وڭتۇستىككە ساپارىن باياندايتىن «قازاق بالاسى وقىدىم, توقىدىم دەسە دە, بەكاسىل حازىرەت بولا ما؟!» دەگەن قولجازباسىنىڭ ءماتىنى جاريالانعان بولاتىن. باياناۋىلدىق ءماشھۇرتانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆتىڭ ۇسىنۋىمەن. اتالعان قولجازبادا ءماشھۇر ءجۇسىپ بەكاسىل بيبولات ۇلىن اسا قۇرمەتپەن حازىرەت, ۇستاز دەپ اتايدى جانە ءپىر تۇتادى, عۇلامانىڭ قادىر-قاسيەتىن ايشىقتى اشا تۇسەدى, ونىڭ «زيكزال» اتتى ەڭبەگىن اسا قۇندى تۋىندى دەپ باعالايدى. ال بيىل گازەتىمىزدىڭ 28 شىلدەدەگى نومىرىندە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ بەكاسىل بيبولات ۇلى تۋرالى «سايرامسۋدا مىڭ شەيىت, قاسقاسۋدا كىم جاتىر؟» دەپ اتالاتىن تاعى ءبىر ەستەلىگى جاريالاندى. ونى دا يمانعالي مانەن ۇلى دەگەن اتاسىنان قالعان ارحيۆتەن تاپقان التىنبەك قۇرمانوۆ رەداكتسياعا جولداعان-دى. ەستەلىكتە بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ دەنە تۇرقى, اتا شەجىرەسى, قاسيەتى, ۇستانىمى, ۇلگىلى ىستەرى مەن قازاق پەن قىرعىز اراسىنداعى تۋىنداعان داۋعا بىتىمگەرشىلىك جاساعانى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر كەلتىرىلگەن.
فورۋم اياسىندا بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىن ناسيحاتتاۋ, ەسىمىن ۇلىقتاۋ سىندى يگى ىستەردى ۇيىمداستىرىپ, باستاماشى بولىپ جۇرگەن گەنەرال, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور ەرجان يساقۇلوۆقا اۋىلداستارى سىي-قۇرمەت كورسەتىپ, ات مىنگىزدى. ون توعىزىنشى عاسىردا قاعازعا تۇسكەن قۇندى قولجازبا 2003 جىلى بەكاسىل əۋليە ۇرپاعىنىڭ قولىنا تيگەلى بەرى عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىپ, بىرنەشە كونفەرەنتسيانىڭ ارقاۋى ەتىلگەنىن ايتا كەتەلىك. كونفەرەنتسيانىڭ مودەراتورى قازاقستان جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اقبەرەن ەلگەزەك «زيكزالدىڭ» قۇندىلىعى مەن ءمان-ماعىناسىنا ءوز كوزقاراسىن بىلدىرە كەلە, ەرجان يساقۇلوۆتىڭ جازۋشىلار وداعى مۇشەلىگىنە قابىلدانعانىن حابارلاپ, ارنايى كۋالىكتى تابىس ەتتى. ءوز كەزەگىندە گەنەرال عالىم حالىقارالىق فورۋمنىڭ تۇركىستان نەمەسە شىمكەنتتە ەمەس تۋعان جەرىندە ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ سەبەبىن ايتا كەلە, ءىس-شارانى وتكىزۋگە اتسالىسقاندارعا جانە الىستان ارنايى كەلگەن قوناقتارعا العىسىن جەتكىزدى.
فورۋم قاتىسۋشىلارى مەن قوناقتارى قىرعىز ەلىنىڭ ماناسشىلارى مەن تولەبي اۋدانىنىڭ تۋماسى, بەلگىلى ءانشى نۇرلان ونەرباەۆتىڭ ونەرىن تاماشالادى. جيىن سوڭىندا بەكاسىل بيبولات ۇلى مەن ونىڭ اتا-بابالارىنا ارنالىپ اس بەرىلدى.
تۇركىستان وبلىسى
