قازىرگى تاڭدا بىزگە قاجەتى جوعارىدا ايتىلعان الاش يدەياسى مەن ونى نەگىزدەۋشى قازاق زيالىلارىنىڭ الاش جولى ءۇشىن جانكەشتى ارەكەتى, ولاردىڭ ۇلتىنا, حالقىنا, جەرىنە, ەلىنە دەگەن شەكسىز قىزمەتى, تەڭدەسسىز سۇيىسپەنشىلىگى. ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن دۇنيە وسى.
مىسالى, الاش ارداگەرى ءاليحان بوكەيحان ەستەلىگىندە ابايدىڭ وزىق شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى كاكىتاي ىسقاق ۇلى جايلى بىلاي دەيدى: «1906 جىلدىڭ يانۆار (قاڭتار) ايىندا كەرەكۋدەن سەمەيگە قاراي شىققان مەنى «ۇستايدى» دەگەن حابار سەمەيگە كەلەدى. وماربەك پەن كاكىتاي مەنى قاشىرتپاق بولىپ ءۇش اتپەن ءبىر ادام جىبەرىپتى. تۇزقالاعا ءبىر كوش جەتپەي ۇستالعانىمدى ەستىپ كەيىن قايتتى. بىراق مەن انا ادامعا جولىقسام دا قاشپاق ەمەسپىن. مەن قاشسام ىزدەپ وترياد شىعىپ قىرداعى قازاقتى قور قىلماي ما. اباقتىدا ءبىر كىسى جاتقانى جۇرت قور بولعاننان ىڭعايلى ەمەس پە» دەپ, قايران الەكەڭ باسىنا ءىس تۇسكەندە قارا باسىن ەمەس جۇرتتىڭ قامىن ويلاعان عوي.
«قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلعى سانىندا بىلاي دەلىنىپتى: «گازەتتىڭ 80-ءشى سانىندا جاڭا زاكون جوباسى تۋرالى جازىلعان باس ماقالا ءۇشىن ورەنبۋرگ گۋبەرنياسىنىڭ باس ناچالنيگى شىعارۋشىعا مىڭ جارىم سوم شتراف تولەۋ نەمەسە ءۇش اي اباقتىعا قاماۋعا ۇكىم ەتەدى. شىعارۋشى احمەت بايتۇرسىنوۆ گازەتاعا مىڭ جارىم سوم تولەۋ اۋىر بولاتىنان ويلاپ, 3 اي وتىرۋعا ريزا بولعاننان كەيىن 20 وكتيابردە كەشكى ساعات 10-دا پوليتسيا اباقتىعا وتىرعىزدى» دەيدى. قازاقتىڭ كوزى مەن قۇلاعى بولعان گازەتىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن احاڭ ءوزى بارىپ تۇرمەگە وتىرعان ەكەن.
مىنە, بۇلار الاش جولى, الاش ۇلگىسى. قازاقتىڭ كورنەكتى دەموكرات قالامگەرى, اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى: «دۋلاتوۆ, بايتۇرسىنوۆ, بوكەيحانوۆ, بىلەمىن بۇل ءۇش ەردىڭ ايتپاي جايىن, كەشەگى قارا كۇندە بولماپ پا ەدى, ءبىرى كۇن, ءبىرى شولپان, ءبىرى ايىم, سولاردان باسقا كەشە كىم بار ەدى, قازاق ءۇشىن شام قىلعان جۇرەك مايىن» دەپ بەكەر جىرلاعان جوق. ويتكەنى بۇلاردىڭ جولى, الاشتىڭ جولى – «الاش تۋى استىندا, كۇن سونگەنشە سونبەيمىز, ەندى ەشكىمنىڭ الاشتى, قورلىعىنا بەرمەيمىز!» ەدى.
وسى ورايدا, تاعى ءبىر وقيعا – الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان 1917 جىلى 21-26 شىلدەدە وتكەن ءبىرىنشى جالپىقازاق سەزىنەن كەيىن ەلدەگى ساياسي كۇشتەردىڭ ارا سالماعىن پايىمداي كەلە, وسى جىلدىڭ 5 قازانىندا توم قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان ءسىبىر وبلىسشىلارىنىڭ سەزىنە قاتىسىپ, بىردەن ورىنبورعا قايتپاي قازاننىڭ 21 كۇنى سەمەيگە كەلەدى.
وسى وقيعانىڭ باسى-قاسىندا بولعان اقىن سۇلتانماحمۇت «سارىارقا» گازەتىنىڭ 1917 جىلدىڭ 30 قازان كۇنگى №18 سانىندا ء«اليحاننىڭ سەمەيگە كەلۋى» اتتى جازباسىن جاريالاعان. وسى ماقالادا: «سەمەيدە, 21 وكتيابردە, بۇرىنعى جاندارال مەكەمەسى, «بوستاندىق ۇيىنە» قاراي توپ-توبىمەن اعىلعان قازاق ەدى. «سەگىزدەگى بالا, سەكسەندەگى شال دا قالماي» دەگەندەي, تويعا بارا جاتقانداي ءبارىنىڭ دە مەرەيلەرى ۇستەم, ەڭسەلەرى كوتەرىڭكى, جۇزدەرى جارىق, كوزدەرىنەن, قوزعالىستارىنان قۋانعاندىقتارى كورىنىپ تۇردى... بۇل قازاقتار بۇرىنعىداي ەرىكسىز «قانىن سورعان ءبيتىن» توسىپ جيىلعان قازاقتار ەمەس, ەرىكتى قازاقتار, ەلگە ەڭبەگىن سىڭىرگەن ەرىن توسىپ جيىلعان قازاقتار ەدى. ول ەرى كىم ەدى؟ ول ەرى: ەلى ءۇشىن قۇرباندىققا جانىن بەرگەن, بيت, بۇرگە, قاندالاعا قانىن بەرگەن, كوردەي ساسىق اۋا, تەمىرلى ۇيدە الاش ءۇشىن زارىعىپ بەينەت ەتكەن بولسا دا قالىڭ تۇمان, جارقىلداعان تۇيمەگە الدانباعان, باسقاداي ءبىر باسى ءۇشىن جالدانباعان, قايتكەندە الاش كوركەيەر دەگەن ويدان باسقا ويدى ومىرىندە مالدانباعان ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانوۆ ەدى» دەپ جازىپ, الەكەڭدى قۇتتىقتاۋشىلار قاتارىندا ءوزى دە بولىپ, جاستار اتىنان:
«كوش باستاعان ەرىمىز,
قۋانىشتا ەلىڭىز,
كوكىرەكتەن بۇگىن كەتكەندەي,
ءسىزدى كورىپ شەرىمىز...
الاش تۋىن قولعا العان,
قاراڭعىدا جول سالعان,
ارىستانىم, كەلىڭىز!» دەپ جىر تولعاعانى بەلگىلى. مىنە, ءبىز جوعارىدا اتاپ وتكەن الاشتىقتار ارەكەتىنەن تەك جانكەشتىلىك پەن جاسامپازدىقتى كورەمىز.
