رۋحانيات • 18 قىركۇيەك، 2022

الاش جولى – جانكەشتىلىك پەن جاسامپازدىق ۇلگىسى

1604 رەت كورسەتىلدى

الاشتانۋشى-اكادەميك مامبەت قويگەلديەۆ «ۇلتتىق ساياسي ەليتا» اتتى زەرت­تەۋ ەڭبەگىندە: «الاش يدەياسى بىرىن­شى­دەن – ۇلتتىق دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋىن، ەكىنشىدەن – جەردىڭ استىنداعى، ۇستىندەگى، كوگىندەگى بارلىق بايلىق قا­زاقتىڭ وزىنە قىزمەت ەتۋىن، ۇشىنشىدەن – قازاقتىڭ جەرىندە وندىرىلگەن ءبىر ۋىس ءجۇن سول مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ ۇستىنە توقىما بولىپ كيىلۋىن، تورتىنشىدەن – قازاق مەملەكەتىندە مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت­تىڭ ءتىلى وزگە ۇلتتارعا قاراعاندا ۇس­تەم بولۋىن، بەسىنشىدەن – ۇلتتىق داس­تۇر­گە نەگىزدەلگەن جاپونيا ۇلگىسىندەگى ۇلت­تىق دە­موكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋدى ۇس­تان­دى» دەپتى.

قازىرگى تاڭدا بىزگە قاجەتى جوعارىدا اي­تىل­عان الاش يدەياسى مەن ونى نەگىزدەۋشى قازاق زيالىلارىنىڭ الاش جولى ءۇشىن جان­كەشتى ارەكەتى، ولاردىڭ ۇلتىنا، حالقىنا، جەرىنە، ەلىنە دەگەن شەكسىز قىزمەتى، تەڭدەسسىز سۇيىس­پەنشىلىگى. ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن دۇنيە وسى.

مىسالى، الاش ارداگەرى ءاليحان بوكەي­حا­ن ەستەلىگىندە ابايدىڭ وزىق شاكىرت­تە­رى­نىڭ ءبىرى كاكىتاي ىسقاق ۇلى جايلى بىلاي دەيدى: «1906 جىلدىڭ يانۆار (قاڭتار) ايىندا كەرەكۋدەن سەمەيگە قاراي شىققان مەنى «ۇستايدى» دەگەن حابار سەمەيگە كەلەدى. وماربەك پەن كاكىتاي مەنى قاشىرتپاق بولىپ ءۇش اتپەن ءبىر ادام جىبەرىپتى. تۇزقالاعا ءبىر كوش جەتپەي ۇستالعانىمدى ەستىپ كەيىن قايتتى. بىراق مەن انا ادامعا جولىقسام دا قاش­پاق ەمەسپىن. مەن قاشسام ىزدەپ وترياد شى­عىپ قىرداعى قازاقتى قور قىلماي ما. اباق­تىدا ءبىر كىسى جاتقانى جۇرت قور بول­عان­نان ىڭعايلى ەمەس پە» دەپ، قايران الەكەڭ باسىنا ءىس تۇسكەندە قارا باسىن ەمەس جۇرتتىڭ قامىن ويلاعان عوي.

«قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلعى سا­نىندا بىلاي دەلىنىپتى: «گازەتتىڭ 80-ءشى سانىندا جاڭا زاكون جوباسى تۋرالى جازىلعان باس ماقالا ءۇشىن ورەنبۋرگ گۋبەرنياسىنىڭ باس ناچالنيگى شىعارۋشىعا مىڭ جارىم سوم شتراف تولەۋ نەمەسە ءۇش اي اباقتىعا قاماۋعا ۇكىم ەتەدى. شىعارۋشى احمەت بايتۇرسىنوۆ گازەتاعا مىڭ جارىم سوم تولەۋ اۋىر بولاتىنان ويلاپ، 3 اي وتىرۋعا ريزا بولعاننان كەيىن 20 وكتيابردە كەشكى ساعات 10-دا پوليتسيا اباقتىعا وتىرعىزدى» دەيدى. قازاقتىڭ كوزى مەن قۇلاعى بولعان گازەتىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن احاڭ ءوزى بارىپ تۇرمەگە وتىرعان ەكەن.

مىنە، بۇلار الاش جولى، الاش ۇلگىسى. قا­زاق­تىڭ كورنەكتى دەموكرات قالامگەرى، اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى: «دۋلاتوۆ، باي­تۇر­سىنوۆ، بوكەيحانوۆ، بىلەمىن بۇل ءۇش ەردىڭ ايتپاي جايىن، كەشەگى قارا كۇندە بولماپ پا ەدى، ءبىرى كۇن، ءبىرى شولپان، ءبىرى ايىم، سولاردان باسقا كەشە كىم بار ەدى، قا­زاق ءۇشىن شام قىلعان جۇرەك مايىن» دەپ بەكەر جىرلاعان جوق. ويتكەنى بۇلاردىڭ جولى، الاشتىڭ جولى – «الاش تۋى استىندا، كۇن سونگەنشە سونبەيمىز، ەندى ەشكىمنىڭ الاشتى، قورلىعىنا بەرمەيمىز!» ەدى.

وسى ورايدا، تاعى ءبىر وقيعا – الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان 1917 جىلى 21-26 شىلدەدە وتكەن ءبىرىنشى جالپىقازاق سەزىنەن كەيىن ەل­دەگى ساياسي كۇشتەردىڭ ارا سالماعىن پايىمداي كەلە، وسى جىلدىڭ 5 قازانىندا توم قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان ءسىبىر وبلىسشىلارىنىڭ سەزىنە قاتىسىپ، بىردەن ورىن­بورعا قايتپاي قازاننىڭ 21 كۇنى سەمەيگە كەلەدى.

وسى وقيعانىڭ باسى-قاسىندا بولعان اقىن سۇلتانماحمۇت «سارىارقا» گازە­تى­نىڭ 1917 جىلدىڭ 30 قازان كۇنگى №18 سانىندا ء«اليحاننىڭ سەمەيگە كەلۋى» اتتى جازباسىن جاريالاعان. وسى ماقالادا: «سەمەيدە، 21 وكتيابردە، بۇرىنعى جاندارال مەكەمەسى، «بوستاندىق ۇيىنە» قاراي توپ-توبىمەن اعىل­عان قازاق ەدى. «سەگىزدەگى بالا، سەكسەندەگى شال دا قالماي» دەگەندەي، تويعا بارا جاتقانداي ءبارى­نىڭ دە مەرەيلەرى ۇستەم، ەڭسەلەرى كوتەرىڭكى، جۇزدەرى جارىق، كوزدەرىنەن، قوزعالىستارىنان قۋانعاندىقتارى كورىنىپ تۇردى... بۇل قازاقتار بۇرىنعىداي ەرىكسىز «قانىن سورعان ءبيتىن» توسىپ جيىلعان قازاقتار ەمەس، ەرىكتى قازاقتار، ەلگە ەڭبەگىن سىڭىرگەن ەرىن توسىپ جيىلعان قا­زاقتار ەدى. ول ەرى كىم ەدى؟ ول ەرى: ەلى ءۇشىن قۇرباندىققا جانىن بەرگەن، بيت، بۇرگە، قان­دا­لاعا قانىن بەرگەن، كوردەي ساسىق اۋا، تەمىرلى ۇيدە الاش ءۇشىن زارىعىپ بەينەت ەتكەن بولسا دا قالىڭ تۇمان، جارقىلداعان تۇي­مە­گە ال­دان­باعان، باسقاداي ءبىر باسى ءۇشىن جال­دان­باعان، قايتكەندە الاش كوركەيەر دەگەن ويدان باسقا ويدى ومىرىندە مالدانباعان ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانوۆ ەدى» دەپ جازىپ، الەكەڭدى قۇتتىقتاۋشىلار قاتارىندا ءوزى دە بولىپ، جاستار اتىنان:

«كوش باستاعان ەرىمىز،

قۋانىشتا ەلىڭىز،

كوكىرەكتەن بۇگىن كەتكەندەي،

ءسىزدى كورىپ شەرىمىز...

الاش تۋىن قولعا العان،

قاراڭعىدا جول سالعان،

ارىستانىم، كەلىڭىز!» دەپ جىر تولعاعانى بەلگىلى. مىنە، ءبىز جوعارىدا اتاپ وتكەن الاش­تىق­تار ارەكەتىنەن تەك جانكەشتىلىك پەن جا­سام­­­پاز­دىقتى كورەمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

ءمانى ەرەكشە سەمينار

ساياسات • بۇگىن، 08:28

قاراۋسىز بالا قايدان شىعادى؟

ساياسات • بۇگىن، 08:26

قوعامدىق باقىلاۋ كۇشەيەدى

ساياسات • بۇگىن، 08:24

Fitch راستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:22

جەكە تۇلعا بانكروتتىعى

قوعام • بۇگىن، 08:14

بارلىق ۇيگە جىلۋ بەرىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

جىلىتۋ قۇرالدارى جونەلتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:10

ەڭبەك پەن تاربيە – ەگىز ۇعىم

ايماقتار • بۇگىن، 08:06

قايتا كۇشەيگەن كوروناۆيرۋس

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:04

وقۋ ورداسىنىڭ بەلەسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:02

تاريحى تەرەڭ، ءبىلىمى بەرەن

ءبىلىم • بۇگىن، 08:00

سىرباز سۋرەتكەر

ادەبيەت • بۇگىن، 07:59

قاجىمۇقان مەن كارل

ادەبيەت • بۇگىن، 07:56

اڭىزعا بەرگىسىز عۇمىر

قوعام • بۇگىن، 07:54

قۇندىزعا قۇرىلعان فوتوتۇزاق

ايماقتار • بۇگىن، 07:48

تاۋ-تاۋ قوقىس كادەگە جاراسا...

ەكولوگيا • بۇگىن، 07:46

مادەني دەمالىس

قوعام • بۇگىن، 07:44

سۋرەتتەگى وي ساۋلەسى

ونەر • بۇگىن، 07:40

جۇلدەگەر اتاندى

سپورت • بۇگىن، 07:38

كىشى «كۇمىسكە» يە بولدى

سپورت • بۇگىن، 07:36

جەڭىس جالعاسىن تاپتى

سپورت • بۇگىن، 07:34

تارتىسقا تولى تۋرنير

سپورت • بۇگىن، 07:30

ۇلت ۇستازى ۇلىقتالدى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

الماتىنىڭ اۋاسى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار