قاڭعىباس يتتەن قاۋىپ كوپ

قاڭعىباس يتتەر كەلتىرگەن زارداپ كۇرت ارتقان سوڭ با, الدە باسقا ءبىر سەبەبى بار ما, كىم ءبىلسىن, ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن تارازدا توبەتتەردىڭ تاع­دىرى تالقىعا تۇسكەن جيىن بول­دى. ءبىزدىڭ قوعامدا ادامدار كىسى تاعدىرىنا قاتتى الاڭداي ما؟ ءاي, قايدام. ءالى جەتكەن الدەكىم بەلگىسىز بىرەۋدى سوققىعا جىعىپ جاتقانىن كورە تۇرا ءلام-ميم دەمەي وتە شى­عاتىنداردى كوز كورىپ ءجۇر عوي. ادامداردى قايدام, يتتەر باقىتتى ەكەن. سول جيىندا توبەتتەردىڭ سو­يىلىن سوققان «ادۋىندى ادۆوكاتتاردى» كورىپ تاڭعالدىق...

سوڭعى ون جىلدا قاباعان يت­تەر­دىڭ ازۋى باتقان ءتورت ادام جۇق­پالى اۋرۋدان باقيعا اتتانىپ كەتە بارعان. بۇل تەك جامبىل وبلىسىنداعى ستا­تيستيكا. باسقا وڭىرلەردى قوسا ەسەپ­تەسەك, بۇل تسيفر ون ەسەلەنىپ شىعا كەلەتىنى ءسوزسىز. ال قاڭعىباس يت­تەردىڭ تالاۋىنا تۇسكەن ازا­مات­تاردىڭ بارلىعى بىردەي مەدي­تسي­نالىق كومەككە جۇگىنە بەرمەيتىنى تاعى بار.

«قۇتىرۋ اۋرۋىنىڭ تەز جۇعا­تى­نى بارشاعا ءمالىم. بۇل دەرت­كە شالدىققان ادامنىڭ اۋرۋدان قۇلان تازا ايىعىپ كەتۋى ەكىتالاي. ءتىپتى ادام ولىمىمەن اياقتالىپ جاتاتىن وقيعالار دا ۇشىراسادى. مۇنداي قايعىلى جاعداي وسىدان بىرەر جىل بۇرىن تىركەلگەن ەدى. وسى جىلدىڭ جەتى ايىنداعى ستاتيستيكاعا زەر سالساق, قالادا قاڭعىباس يتتەردەن زارداپ شەككەن 2 172 ادام تىركەلىپ وتىر. بۇل تەك مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنگەندەر. ال مەديتسينالىق كو­مەك­كە جۇگىنبەي جۇرەتىندەردىڭ قاراسى قانشا ەكەنىن كىم ءبىلسىن... وسى ساندى ءۇش ەسە كوبەيتكەندە ناق­­تى كورسەتكىش شىعاتىن شى­عار», دەيدى وبلىس بويىنشا ساني­تا­ريا­لىق-ەپيدەميولوگيالىق با­قىلاۋ دەپارتامەنتى اسا قاۋىپتى ينفەكتسيا­لار­دى جانە تۋبەركۋلەزدى ەپي­دە­ميو­لو­گيالىق قاداعالاۋ ءبو­لىمىنىڭ باسشىسى كۇمىسبەك راحيموۆ.

ستاتيستيكا بويىنشا يت تىستەگەن حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا مەدي­تسي­نا­لىق كومەككە جۇگىنەدى ەكەن. ءوڭىر تۇر­عىندارىنىڭ 1262-ءسىن وزدەرىنىڭ يت­تەرى تىستەگەن. 910-ىن بەلگىسىز, ياعني قاڭعىباس يتتەر قاۋىپ العان. ونىڭ 1001-ءى 14 جاسقا دەيىنگى بالالار. ء«بىر سوزبەن ايتقاندا يتتەن زارداپ شەككەندەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى جاسوسپىرىمدەر. سوڭعى 15 جىلدا وبلىستاعى 1342 جانۋارعا زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, سونىڭ 282-سىنەن قۇتىرۋ اۋرۋى انىقتالعان. ولاردان كىسى تاع­دى­رىنا كەلەتىن قاۋىپ وراسان زور», دەيدى ك.راحيموۆ.

قاڭعىباس يتتەردەن ادام تۇگىلى مالدار دا زارداپ شەگىپ جاتىر دەسەك, تاڭداي قاعاتىندار تابىلۋى مۇمكىن. ايتىپ وتىرعانىمىز اڭىز ەمەس, اقيقات. جىل باسىندا قوراداعى قويىن ءتۇز تاعىسى جارىپ كەتپەسىن دەپ كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ جۇرەتىن تۇرعىنداردىڭ قاڭعىباس يتتەردەن زارداپ شەككەنى تۋرالى اقپارات تاراپ كەتتى. ءيا, قىستىڭ كوزى قىراۋدا قالا ما­ڭىن­داعى «پري­گورودنىي» ەلدى مە­كەنىنىڭ تۇر­عىندارى باس كوتەرگەن بولاتىن. جان باعىپ وتىرعان ءتورت ت ۇلىگىن توبەتتەر قىل موينىنان باۋىزداپ جاتسا, باس كوتەرمەي قايت­سىن؟

اۋىل تۇرعىنى ساۋلە تاجمەتوۆا قوراسىنا ەكى رەت تۇسكەن توبەتتەر العا­شىندا ون قويىن جارىپ كەت­كەنىن, كەيىننەن ەكى قوي مەن بەس قوزىسىنان ايىرىلعانىن ايتىپ دابىل قاققان ەدى. تۇرعىندار اۋەلدە قوراعا ءتۇز تاعىسى ءتۇستى دەپ ويلا­عا­نىمەن, ءتورت ت ۇلىككە شابۋىل جا­سا­عان توبەتتەر ەكەنىن ۋاقىت وتە كەلە بىلگەن ەكەن. مىنە, قۇتىرعان يتتەر ادامدارمەن بىرگە مالعا دا شاۋىپ جاتىر. راسىندا دا, مۇنداي احۋال ادام بالاسىن الاڭداتپاي قويمايتىنى اقيقات.

دەرەككە كوز جۇگىرتسەك, سوڭعى جەتى ايدىڭ بەدەرىندە 109 قىزمەتىنە ءوڭىر تۇرعىندارىنان 1733 ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. ولاردىڭ بارلىعى دا قاڭعىباس يتتەردەن زارداپ شەككەن كورىنەدى. ايتىپ ايتپاي نە كەرەك, وڭىردە باسقا ماسەلە ازداي, اۋليەاتالىق الەۋمەت بۇگىندە قاڭعىباس يتتەردىڭ ماسەلەسىنە قاتتى باس اۋىرتىپ وتىر.

تارازدا «سەرى» توبەتتەردىڭ تاع­دىرى تالقىلانعان جيىندا «جان­ۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭداعى ماسەلەلەر جان-جاق­تى زەردەلەندى. جيىنعا ارنا­يى قاتىسقان ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ باس ساراپشىسى تالعات ەردەشوۆ اتال­عان زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەۋدە جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ ارىپتەستىك باي­لانىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توق­تالدى.

سونىمەن قاتار قازىرگى تاڭدا قالاداعى يەسىز يتتەردى قامايتىن ارنايى ورىن جوق بولعانىمەن, قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇربول قالدىباەۆ ۇستالعان يتتەر جالعا الىنعان, ۋاقىتشا قاماپ ۇستايتىن ورىنداردا بولاتىنىن, الداعى ۋاقىتتا ناقتى وسى باعىتتاعى نى­سان­نىڭ قۇرىلىسى اياقتالاتىنىن جەتكىزگەن ەدى. ال وبلىس اكىمدىگى ۆەتەريناريا باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرجاس قۇرمانتاەۆ ماسەلەگە وراي جەرگىلىكتى نورماتيۆتىك-قۇ­قىقتىق اك­تىلەر تاياۋ ارادا ءماس­لي­حاتتا قارا­لىپ, بەكىتىلەتىنىن جەت­كىزدى.

«كوبىنەسە بىزگە كولىك قاققان, كارى نەمەسە اگرەسسياسى باسىم يتتەر ءتۇسىپ جاتادى. قوعام بەلسەندىلەرى تاراپىنان ءبىزدىڭ جۇمىستارعا ايتىلاتىن سىن دا از ەمەس. سەبەبى زاڭدا جانۋارلاردى تاسىمالدايتىن كولىكتەرگە ارنايى تالاپتار قويىلعانى ءمالىم. ال قازىرگى تاڭداعى ءبىزدىڭ اۆتوكولىكتەر بۇل تالاپتارعا ساي ەمەس. سونىمەن قاتار قاڭعىباس يتتەردى اۋلاپ ۇس­تاي­تىن قۇرال-سايماندارىمىز دا ابدەن توزىعى جەتكەن. بۇلاردىڭ بارلىعىن جاڭارتۋعا مۇمكىندىگىمىز جوق. سە­بەبى بۇل باعىتتا بىزگە ارنايى قا­را­جات بولىنبەيدى. ال قاڭعىباس يتتەردەن زارداپ شەگىپ جاتقاندار كوپ. ادامنىڭ وزىنە بولماسا دا مالعا زاردابى ءتيىپ جاتىر», دەيدى تاراز قالالىق ۆەتەريناريالىق ستان­­ساسىنىڭ ديرەكتورى قاناتبەك قارتاباەۆ.

«جالپى, قاڭعىباس يتتەر كوپ­تەگەن جۇقپالى اۋرۋلاردى تاسى­مال­دايتىنىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. ونىڭ ىشىندە, اسا قاۋىپتىسى – قۇ­تىرۋ, ەحينوكوككوز, قىشىما, قو­­تىر اۋرۋلارى. وكىنىشكە قاراي, كوپ يتتەردىڭ يەلەرى زاڭداعى تا­لاپ­تاردى ساقتاۋعا كەلگەندە قۇ­لىقسىز بولىپ شىعادى. قوراداعى يتتەرىن كوشەگە شىعارىپ جىبەرەدى. سالدارىنان بالالار مەن تۇر­عىندار زارداپ شەگىپ جاتىر. قا­لاداعى يتتەرگە ارنايى مونيتورينگ جۇرگىزىپ تۇرامىز.

يتتەر قالا ىشىندە ءبىر كۇندە قىرىق شاقىرىمداي ءجۇرىپ وتەدى. ياعني كەي جاعدايدا قالانىڭ انا باسىنان مىنا باسىنا دەيىن جۇرە بەرەدى. جۇقپالى اۋرۋى بار بولسا, بۇل جاعى وتە قيىنعا سوعاتىنى بەلگىلى. نەگىزى قالا بويىنشا 26 مىڭ يت بار. بۇلاردىڭ بارلىعىنا ءبىز ۆاكتسيناتسيا جۇرگىزىپ, باقىلاۋدا ۇستايمىز. ەندى جاڭا زاڭ بويىنشا ءاربىر ءيتتىڭ ۆەتەرينارلىق پاس­پورتتارىن جاساقتايمىز. سونداي-اق بارلىعى چيپتەندىرىلەدى, ارنايى بازاعا ءيتتىڭ ءوزى جانە يەسى تۋ­رالى ماعلۇماتتار تىركەلىپ, اقپا­راتتار قولجەتىمدى بولادى», دەيدى ق.قارتاباەۆ.

قوعام قاڭعىباس يتتەردەن زارداپ شەگىپ جاتىر. ال يت تالاعان با­لا­لاردىڭ سانى مىڭنان اسقانىن ەس­كەرسەك, جاعداي ءتىپتى ۋشىعا تۇس­كەنىن باعامداۋ قيىن ەمەس. الاي­دا جو­عارىدا ايتقان جيىندا يتتەردى كاستراتسيالاۋ, بىردەيلەندىرۋ, سىر­عا­لاۋ, ۆاكتسيناتسيالاۋ ءۇشىن 52 ميلليون قاراجات سۇرالعان.

قاڭعىباس يتتەردى اۋلاۋ قازىر ءتىپتى وڭاي ەمەس. ويتكەنى زاڭعا سايكەس بۇ­رىن­عى­داي ءبىر وقپەن اتىپ الۋعا بولمايتىنىن جوعارىدا ايتتىق. سو­دان دا بولار, جاعداي ۋشىعىپ با­را­دى. باسقانى قايدام, قوعامدا بەل­سەندى بولىپ جۇرگەن تالايلار تالانعان بالالاردىڭ تاعدىرىنا الاڭداعاننان گورى, قاڭعىباس يت­تەردىڭ ومىرىنە باس اۋىرتاتىنداي كورى­نەدى. ونى الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالاردان دا, جيىندارداعى ايقاي-شۋدان دا اڭعاردىق.

جامبىل وبلىسى