نيكولاي پاۆلوۆيچ اشتەمانىڭ شەبەرحاناسىندا وتكەن جازدا بولعان ەدىم. ساقال-شاشى كۇمىستەي, سيدام سۋرەتشىمەن تانىسۋىم وزىمە ولجا بولدى. وبلىستىق مۇراعات باسشىسى الديار اۋباكىروۆ ەرتىپ بارعان. كولىمادان ءىسساپاردان كەلگەن بەتى. سىبىردە ستاليندىك سۇرگىندە بولعان ءبىر قايمانا قازاقتىڭ كەنەپكە سالىنعان سۋرەتىن تاۋىپ قايتىپتى. البا-جۇلباسى شىققان بەلگىسىز قانداسىمىزدىڭ بەينەسىن اكەسىنىڭ الپەتىندەي الپەشتەپ, وڭدەۋگە بەرگەن ەكەن. سول سۋرەتتى كورمەككە بارىپ, كوز قيىعىمىزبەن شەبەرحانا ءىشىن تىنتكىلەگەنبىز. تابانىمىز ءتيىپ تۇرعان تار قۋىسقا تامىرلى تاريحىمىز ءتۇپ قوپارىلا كوشىپ كەلگەندەي اسەر العان ەدىك.
باس رەداكتور سۋرەتشى نيكولاي پاۆلوۆيچ تۋرالى سۋرەتتەمە جازۋعا تاپسىرما جۇكتەگەندە, سول كورىنىس جادىمىزعا ورالا كەتتى. ءبىر كورسەم دە بۇرىننان بەرگى ادامىم سياقتى. ويتكەنى ول قازاقتى بىلەدى. شەبەرحاناسىندا بولعان جاننىڭ وعان كۇمانى بولمايدى. قازاقتىڭ جان دۇنيەسىنىڭ قىلىن شەرتە بىلگەن شىعارماشىلىق وكىلىن وقىرمان دا بىلۋگە ءتيىس. وسى ويىمىزدى بەكىتە ءتۇسىپ, نيكولاي اشتەمانىڭ شەبەرحاناسىنا تاعى دا شيرىعا قادام باستىق.
الدىمىزدان ابايدىڭ, وي الىبىنىڭ الىپ كارتيناسى قارسى الدى. اياقتالماعان پولوتنو ەكەن. ءبىر تاقىرىپقا بىرنەشە جۇمىس ارنالعان. اباي تۇلعاسىن اشۋ وڭاي ەمەس. ۇلى حاكىمنىڭ بەينەسىن سالىپ سۋرەتشى كەنەبى مەن بوياۋلارىن ىسىرىپ قويىپ, كوفە قايناتتى. بوياۋ مەن كوفە ءيىسى اڭقىعان الا كولەڭكە شەبەرحانادا شەرتىلگەن اڭگىمە ۇلىستى بىرىكتىرەتىن ءبىر دۇنيەنىڭ رياسىز ونەر ەكەنىن بايقاتتى.
بەينەلەۋ ونەرىنە كەش كەلگەن نيكولاي اشتەما 1942 جىلى ۋكراينانىڭ كيروۆوگراد وبلىسىندا تۋعان. ول ايتادى, ءوڭتۇستىگىندەگى ودەسساعا جاقىن باۋ-باقشالى سادوۆايا حۋتورىندا كوكتەمدە جەلەك گۇلدەپ, ۇيلەردى جاۋىپ قالادى ەكەن. الايدا, اپپاق گۇلدەرگە مالىنعان ەلدى مەكەن بۇگىندە جوق.
– 2011 جىلى تۋعان جەرىمە باردىم. ءۇيىمنىڭ ءۇيىندىسى عانا قالىپتى. كەڭەس وداعى تاراعان سوڭ كوپتەگەن ەلدى مەكەندەر جويىلىپ كەتتى عوي. الەۋمەتتىك جاعىنان ءومىر سۇرۋگە ءتيىمسىز بولىپ, قاڭىراعان كۇيدى مەنىڭ حۋتورىم دا كەشىپتى. 30 جىلدان كەيىن بارعان ەدىم, تانىماي قالدىم, قازاقستانداعىداي ەمەس, وندا جاڭا قۇرىلىس مۇلدە جوق, – دەدى نيكولاي پاۆلوۆيچ.
سۋرەتشىنىڭ ءومىرىن بىرنەشە كەزەڭدە قاراۋعا بولادى. سوعىس جىلدارى مەن ودان كەيىنگى اۋىر تۇرمىس بالا كوڭىلىندە جاتتالىپ قالعان.
– تانكتەردىڭ قاڭقاسى, جارىلماعان سناريادتار ءار جەردە جاتاتىن. كوپتەگەن جىگىتتەردىڭ كەمباعال جۇرگەنىن كورىپ وستىك. سوعىستان كەيىنگى جىلداردا گراناتا جارىپ وينايتىنبىز, – دەپ ساباقتادى ءسوزىن سۋرەتشى.
ءۇش جىل كۋبا ەلىندە اۋە كۇشتەرىنە قارسى قورعانىس شەبىندە اسكەري قىزمەتىن وتەگەن سوڭ نيكولاي ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا كىرىسىپ, ءبىراز ۋاقىت قۇرىلىس جوسپارلاۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى بولادى. گيدرومەليوراتيۆتىك تەحنيكۋمدا القاپتى سۋارۋ-قۇرعاتۋ ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العان بوزبالا اسكەردەن كەلگەن سوڭ وزبەكستانداعى ءشول دالاعا سۇرانادى. سول جىلدارى تابيعاتى قاتاڭ ولكەدە جۇمىس ىستەۋشىلەردىڭ ەڭبەكاقىسىنا 60 پايىز ۇستەمە قوسىلاتىن. سىرداريا وبلىسىنىڭ يانگيەر قالاسىندا كانال قۇرىلىسىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, تاشكەنتتەگى قارجى ينستيتۋتىندا سىرتتاي وقيدى. الايدا ءتورتىنشى كۋرستا وقۋدى تاستاپ كەتەدى. ءتاۋىر قىزمەت, جوعارى ەڭبەكاقى, اياقتالۋعا جاقىن ينستيتۋتتىڭ بارلىعىنا قولدى ءبىر سىلتەتكەن سەبەپ – سۋرەت سالۋعا دەگەن ىنتىقتىق ەكەن.
– يۋري لەبەدەۆ ەسىمدى كاسىبي سۋرەتشىمەن تانىسقان سوڭ بار ىنتام بەينەلەۋ ونەرىنە اۋدى. يۋرا ورتالىقتا ءوتىپ جاتقان پلەنۋمدار مەن سەزدەردىڭ تاپسىرماسىنا بايلانىستى وزبەكستانعا ەڭبەك ەتۋگە كەلگەن سۋرەتشىلەردىڭ ءبىرى-ءتىن. بىردە: «ەگەر شىنىمەن كوڭىلىڭ قالاسا, جۇمىسىڭدى تاستا دا, سۋرەت سالۋدى دۇرىستاپ ۇيرەن», دەپ سۋرەتشىگە قاجەتتى اساي-مۇسەيلەرىن بەردى. جاس مامان بولعاندىقتان باسشىلارىم جۇمىستان جىبەرمەۋگە تىرىسىپ باقتى. بىراق كونبەدىم. وسىلايشا, جوعارى ءبىلىمسىز, ديپلومسىز سۋرەتشى-بەزەندىرۋشى بولىپ جۇمىس ىستەي باستادىم, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
نيكولاي 1975 جىلى الماتىعا كەلىپ, كوركەمسۋرەت ستۋدياسىندا بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنە باستايدى. گوگول اتىنداعى الماتى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنە وقۋعا تۇسەدى. وقۋدى ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ, ونىڭ الدىندا تاڭداۋ تۇرعان ەدى. قولعا تيگەن تىلدەي جولدامامەن جىبەرگەن جاعىنا جونەپ بەرەتىن جوسىعى بار زاماندا مۇنىڭ ءوزى كەزدەسە بەرمەيتىن مۇمكىندىك. «سۇراي-سۇراي مەككەگە دە باراسىڭ» دەگەندەي, جەردىڭ جايلىسى, اسىرەسە سۋرەتشىلەر ءۇشىن سۇبەدەي. كۋرستاستاردىڭ ءبىرى شىعىس قازاقستاننىڭ تابيعاتىن ايتىپ تامسانتقان سوڭ, تاماشانى كورمەككە تارتىپ كەتەدى. شامادانىن ارقالاعان جاس شىعارماشىلىق ادامىن شىعىستىڭ شىرايلى كەلبەتى بىردەن باۋراسا كەرەك. وسىلايشا ونىڭ وسكەمەندەگى ءومىرى باستالدى. وسىندا كەلىپ, شىعارماشىلىعىن دامىتا باستاعان جاس سۋرەتشى عيماراتتاردى بەزەندىرۋ جۇمىستارىنان بولەك, ءتۇرلى جانردا كارتينالار سالىپ, كورمەلەرگە قاتىسا باستايدى. الماتىدا, ماسكەۋدە, شەتەلدەردە جەكە كورمەلەرىن وتكىزەدى. جەتى جىل ءوتكەن سوڭ, ياعني 1987 جىلى كسرو سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى اتانادى. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىلدانادى. بۇل – ونىڭ ريزاشىلىقپەن ەسكە الاتىن ساۋلەلى شاقتارىنىڭ ءبىرى.
جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەتپەن بىرگە قوعام دا اۋناپ ءتۇسىپ, نارىق قيىندىقتارى تۋادى. اسىرەسە, شىعارماشىلىق وكىلدەرىنە تيگەن اۋىر سوققى سۋرەتشىلەردى دە اينالىپ وتپەدى. دەسە دە, نيكولاي پاۆلوۆيچ بۇل جولى كاسىبىنەن باس تارتپاي, بوياۋ قاپشىعىن ارقالاپ, سۋرەتشىلىككە باسىبايلى كىرىسەدى. قازاق تاريحىن زەرتتەۋگە دەن قويىپ, وقىپ-تۇيگەندەرىن بەينەلەۋ ونەرىنە ارقاۋ ەتە باستايدى. اشتەمانى وزگەلەردەن وزگەشەلەندىرىپ تۇرعانى دا وسى – قازاققا جاقىن, جاقىن ەمەس-اۋ, قازاقتىڭ ءوز قازانىندا قايناعان تۋىندىلارى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قايتا جاڭعىرعان تاريحي تۇلعالار سۋرەتشىنىڭ قىلقالامىنان كەسەك-كەسەك تۋىندى ءبولىپ توگىلەدى. بارلىعىن تىزبەلەمەسەك تە, ونىڭ قىلقالامىنان شىققان «اتتيلا», «اتتيلانىڭ ءولىمى», «تۇمار پاتشايىم», «شىڭعىس حان», «قابانباي باتىر» سىندى ايگىلى تۇلعالاردىڭ مايلى بوياۋمەن سالىنعان بەينەلەرى بەيجاي قالدىرماسى انىق.
– قازاق يننوۆاتسيا-گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وسكەمەندەگى فيليالىندا ساباق بەرەمىن. بىردە ستۋدەنتىمنىڭ قولىنان تۇمار پاتشايىم تۋرالى رەفەراتتى كوزىم شالىپ قالدى. وقىپ شىعىپ, ساق تاريحىنداعى باتىر قىزدىڭ باتىل وبرازىنا بىردەن قىزىقتىم. العاشقى ەسكيزدەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ قويدىم. سونان سوڭ ساق تايپاسى تۋرالى ەڭبەكتەردى ىزدەستىردىم. ءبىر تاۋلىك ىشىندە كىتاپتى وقىپ شىعىپ, تۇمار پاتشايىمدى بەينەلەدىم. بۇل كارتينانى الماتىداعى تۇڭعىش پرەزيدەنتى قورىنا سىيعا تارتتىم, – دەدى نيكولاي اشتەما.
ونىڭ قىلقالامىنان وتاندىق سۋرەتشىلەر قالام تارتا قويماعان «حان سايلاۋ», «جورىق» سىندى كەڭ تىنىستى كارتينالار تۋدى. سوڭعى تۋىندى الماتى مەن ءماسكەۋدەگى مارتەبەلى كورمەلەردە ونەرسۇيەر جۇرت نازارىنا ۇسىنىلىپ, جوعارى باعاسىن الدى. اللەگوريالىق تاسىلمەن سالىنعان جازبا قاھارماندىعىمەن دە, قاتىگەزدىگىمەن دە ءتۇرلى ويعا جەتەلەيدى, جەڭىس سالتاناتى جىگەرىڭدى جانىپ, رۋحىڭدى قايرايدى.
اشتەما – التاي جىرشىسى. جاۋىنگەرلىك ءور رۋحتى ءاسپەتتەگەن سۋرەتشى جانى ەندى تاكاپپار تابيعاتپەن ۇيلەسىم تاپقاندا تاڭعالماسقا تاعى ءاددىڭ جوق. «مارقاكول», «تۇماندى ءۇلبى», «مۇزتاۋ», «ەرتىس», «التاي شىڭدارى», «ايىرتاۋ», «مارقاكول جاعاسىنداعى ۇرانقاي اۋىلى», «بۇقتىرما» سىندى پەيزاجدار تۋعان ولكەنىڭ تاۋى مەن تاسىن سويلەتەدى, قويناۋىنا بۇككەن سىرىن سۋىرتپاقتاپ, جەر ءجانناتىنىڭ سۇلۋ كەيپىن پاش ەتەدى.
– ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەنىن بىلمەگەن ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا باعدار جاساي المايتىنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. مەنى تاريحقا قالام تەربەۋ قىزىقتىرادى. اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ىشكەن سوڭ وسى ەل مەن جەرگە قىزمەت ەتۋ كەرەك. قازاقستاننان باسقا جاققا قونىس اۋدارۋدى ويلاعان ەمەسپىن. وعان قۇلقىم دا جوق. مەنىڭ تامىرىم – وسىندا. قازاقستاندا تۇرىپ, ەۋروپانى سالا المايمىن. ماعان قازاق ۇلتىنىڭ سالت-ءداستۇرى, تەرەڭ تاريحى ۇنايدى, – دەدى اعىنان جارىلعان اشتەما.
سوڭعى ءتورت جىل بويى وڭىردەگى مۇراجايدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «مەنىڭ قازاقستانىم» سۋرەتشىلەر بايقاۋى ءوتىپ كەلەدى. ءار جىلى ءبىر تاقىرىپتى قاۋزايتىن بايقاۋ وتكەن جىلى جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالدى. قالامگەردىڭ تۋعان اۋىلى شىڭعىستايعا بارىپ, بىرنەشە جۇمىستارىن ورالحانعا ارناعان سۋرەتشى بايقاۋدىڭ گران-پري جۇلدەسىن جەڭىپ العان بولاتىن. بىلتىر استانادا وتكەن قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ 80 جىلدىق مەرەكەسىندە «ۇزدىك شىعارماشىلىعى ءۇشىن» مەرەيتويلىق مەدالىمەن ماراپاتتالدى.
وتىز جىلدىق شىعارماشىلىق جولىندا مىڭنان استام كارتينا سالعان, ۇنەمى شەبەرحاناسىنان تابىلاتىن, سۋرەت سالۋدان ءلاززات الاتىن نيكولاي ءپاۆلوۆيچتىڭ شاكىرتتەرى سان قيىردا ءوز قولتاڭبالارىن قالدىرىپ, ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.
بۇگىنگى باسەكەلەستىك رايىندا سۋرەتشىلەردىڭ مارتەبەسى سۇرانىسپەن دە ولشەنەتىنى جاسىرىن ەمەس. جاقىندا قىتايدىڭ شاۋەشەك قالاسىندا وتكەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مادەني كۇندەرىندە نيكولاي اشتەما الىپ بارعان 18 كارتينا دەمدە ءوتىپ كەتىپتى. قىتايداعى ونەرسۇيەر قاۋىم سۋرەتشى شىعارمالارىن تاعى دا الۋعا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ, عالامتور ارقىلى سۇراستىرىپ جاتقانىن ەستىدىك.
سۋرەت – تالعامعا تارازى, ەلدىڭ ورەسىن بىلدىرەتىن ونەر.
ۇلتتى ۇلىقتاعان ۇلىق ونەردىڭ باعاسى ءار كەز بيىك!
كورمەلەردەن نيكولاي پاۆلوۆيچ اشتەمانىڭ كارتيناسىن كورسەڭىز, ءبىر ءۇڭىلمەي وتپەڭىز!
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
وسكەمەن.
