قوعام • 15 تامىز، 2022

اۋتيزم سىرقاتى بار بالالارعا ەرەكشە كۇتىم قاجەت

45 رەت كورسەتىلدى

اقتوبە وبلىسىندا ەرەكشە قا­جەت­تىلىگى بار كامەلەت جاسىنا جەت­پەگەن 6 700 بالا تىركەلسە، سونىڭ ىشىندە 648 بالا اۋتيزم دەرتى بويىنشا ەسەپتە تۇر. ەگەر دە 2000 جىلداردىڭ باسىندا اقتوبە وبلىسىندا ءتۋابىتتى مۇگەدەكتىگى بار 2 مىڭعا جۋىق بالا بولسا، قازىر ولاردىڭ سانى ءۇش ەسە وسكەنىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. ارينە، اۋتيزم دەرتىنە شال­دىققان سابيلەر قاتارىنىڭ جىل­دان-جىلعا كوبەيىپ بارا جات­قانى الاڭداتادى. اقتوبە وب­لى­سىندا اۋتيزم دەرتىنە شال­دىققان 648 بالانىڭ 465-ءى – وبلىس ورتالىعىندا، 183-ءى اۋدانداردا تۇرادى.

دەرتتى بالالاردىڭ كوبەيىپ كەتۋىنە نە سەبەپ؟ بۇعان جارىتىمدى جا­ۋاپ جوق. الەمدە اۋتيست بالالاردى سىر­قات بالالار قاتارىنا قوسپايدى، ولار­دى ەرەكشە بالالار دەپ قاراپ، ور­كەنيەتتىڭ سابيلەرگە سالعان جاراسى تۇرىندەگى كوزقاراسپەن ۇعىنۋعا تالپىنادى. ويتكەنى وسى سابيلەر سىرتتاي قاراعاندا ءوز قاتارلاستارىنان ەرەك­­شەلەنبەيدى. بىراق ولار توماعا-تۇ­يىق، ءوز الەمىندە ءومىر سۇرگەندى قا­لاي­دى. جارىقتان قاشادى، كوپشى­لىك­تى ۇناتپايدى، اناسىنان وزگە ادامدى جاتىرقايدى، تىنىشتىق پەن تا­بي­عاتتى سۇيەدى. وزىمەن-ءوزى وقشاۋ الەم­دە ءومىر سۇرەتىن ءسابيدى جالعىز تاس­تاپ كەتۋگە بولمايدى. ول ءالسىز ءارى قور­عان­سىز.

جارىق دۇنيەگە ءتۇرلى ءتۋابىتتى دەرتپەن دۇنيەگە كەلگەن پەرىشتەنى ەرتە باس­تان ەمدەپ-ساۋىقتىرۋ، قوعامعا بەيىم­دەۋ، مەكتەپ جاسىنا جەتكەندەردى وقىپ-جازۋعا ۇيرەتۋ، بويلارىنداعى ەرەكشە قابىلەتتەرىن اشۋ وڭاي جۇمىس ەمەس. بۇل جەردە اتا-انانىڭ تەمىردەي ءتوزىمى، بىلىكتى دارىگەرلەردىڭ دەر ۋا­قى­تىندا جۇرگىزگەن ەم-دومى مەن جۇ­يە­لى تۇردە جۇرگىزىلەتىن ساۋىقتىرۋ شا­را­لارى، ەرەكشە بالالاردى الەۋ­مەت­كە بەيىمدەيتىن بىلىكتى مۇعالىم-تار­بيە­شىلەردىڭ بولۋى وتە ماڭىزدى. مۇنداي سابيگە ءوزىن كۇتۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ، سونىڭ ىشىندە كيىمىن، ويىنشىقتارىن، بولمەسىن جيناۋعا ۇيرەتۋ، تاماق ىشكەندە ىدىس-اياعىن جيناپ-جۋعا داعدىلاندىرۋ، سونداي-اق ءوزى قاتارلاس بالالارمەن قاتىناس ورناتۋعا، وزىنە قاجەتتى نارسەلەردى اتا-اناسىنان سۇراپ الۋعا ۇيرەتۋ وتە ماڭىزدى. بۇل جەردە بارلىق سالماق ناۋقاس ءسابيدىڭ اناسىنا تۇسەدى. بالا اۋرۋ بولسا، انا دا كۇيرەۋىك، شار­شاڭ­قى، جۇيكەسى دە جۇقا. اناسى دا بالا­سىمەن ءتورت قابىرعاعا قامالعان، ول قورعانسىز بالانى جالعىز تاستاپ كەتە المايدى. ال ءتورت قابىرعاعا قامالىپ وتىرا بەرسە، انا دا، بالا دا ومىردەن وگەيلەنىپ قالا بەرەرى ءسوزسىز. مۇنداي بالاعا جان-جاقتى قولداۋ كەرەك بولسا، اناسىنا دا سونداي دەمەۋ كەرەك. سوندىقتان قازىرگى كەزدە ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ءسابيدىڭ ورتاعا بەيىمدەلۋى، دەنساۋلىعىن تۇزەۋى ءۇشىن اناسىمەن بىرگە دەمالاتىن شيپاجاي، ساۋىقتىرۋ-وڭالتۋ ورتالىقتارى وتە قاجەت. ەرتە باستان دۇرىس، جۇيەلى تۇر­دە ەمدەلسە، ءسابي ءجاسوسپىرىم شاققا جەت­كەنشە بويىنداعى ءبىراز كەسەلدەن ارىلىپ، ويى دا، بويى دا ءوسىپ، ءوز جاسىنا ساي جەتىلىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك مول.

ەلىمىزدە وسى ماقساتتا ينكليۋزيۆتى ءبى­لىم بەرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە كوتە­رىل­دى. مۇمكىندىگىنشە وسى بالا­لار­دىڭ ءوز قاتارلارىنان قالىپ قويماۋى ءۇشىن ارنايى پەداگوگتەرى بار بالاباقشالار بىرتىندەپ اشىلىپ جاتىر. قازىرگى كەزدە اقتوبە قالاسىندا اۋتيزم دەرتىنە شالدىققان مەكتەپ جاسىنداعى بالالار №7 ارنايى مەك­تەپتە، جايسان ارناۋلى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىندا جانە پسيحيكالىق دا­مۋى تەجەلگەن بالالار مەكتەپ-بالا­باق­شاسىندا ءبىلىم الۋدا قالاداعى «نەكتار» ارنايى بالا­باقشاسىندا اۋتيزم دەرتىنە شال­دىققان سابيلەر ءۇشىن ەكى توپ اشىلىپ، وسى جەردە 29 بالا تاربيەلەنەدى. وڭىردەگى ءۇش كوللەدجدە 95 بالا وقيدى. الايدا سوڭعى مالىمەت بويىنشا وڭىر­دە اۋتيزم دەرتىنە شالدىققان 1-6 جاستاعى 243 بالا مەكتەپكە دە­يىن­گى ۇيىمدارعا تىركەلمەگەن. ال اۋداندارداعى بالالار تۋرالى ءسوز قوز­­عاۋ ءتىپتى ۇيات. ولار ءتورت قابىرعاعا ق­ا­­مالىپ، نە بالاباقشاعا بارمايدى، نە وڭالتۋ ورتالىقتارىندا ەكى اپتالاپ جا­تىپ ەم الا المايدى. ويتكەنى ولاردى وبلىس ورتالىعىنداعى ساعاتپەن عانا ەم الاتىن وڭالتۋ ورتالىقتارىنا كۇنىنە بىرنەشە رەت اكەلىپ-اپارۋعا كوپشىلىك اتا-انانىڭ مۇمكىندىگى جوق.

اۋتيزم دەرتىنە شالدىققان بالالاردى تىم وقشاۋلاۋعا دا بولمايدى. ەگەر دە ولار ءوز قاتارلاستارىمەن نە­عۇرلىم كوبىرەك ارالاسسا، سوعۇرلىم الەۋمەتكە تەز بەيىمدەلەدى، ۋاقىت وتە كەلە بويلارىندا بۇرىن بايقالماعان ومىرلىك داعدىلاردى قالىپتاستىرادى. سول ءۇشىن دە ءاۋتيزمى بار بالالاردى دەنساۋلىعى قالىپتى بالالارمەن جالپىعا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە بىرگە وقىتۋ ماڭىزدى. الايدا ەرەكشە بالالارعا ەرەكشە قارايتىن ارنايى مامانداندىرىلعان پەداگوگ-اسسيس­تەنتتەر كەرەك. وسى ماقساتتا بيىلعى وقۋ جىلىنا وڭىردەگى جالپىعا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە ينكليۋزيۆتى ساباق بەرەتىن 67 مۇعالىمگە شتاتتىق بىرلىك ءبولىندى.

اۋتيزم دەرتىنە شالدىققان بالا مەن ونىڭ اتا-اناسىنا ارنايى پسي­حو­لوگيالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەۋ كا­بي­نەتتەرىندە كەڭەس بەرىلەدى. وسى جىلى 74 بالا تۇزەتىم كومەگىن الدى. بۇل جەردە 62 بالانى الەۋمەتكە بەيىمدەپ، قورشاعان ورتامەن قارىم-قاتىناس، ءوزىن-ءوزى كۇتۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋعا ۇيرەتكەن «اسىل ميراس» اۋتيزم ورتالىعى مامان­دا­رى­نىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. ولار بىرەر ساعاتتىق كەڭەس بەرىپ قويمايدى، ۇزاقتى كۇن، بىرنەشە اپتا بويى ۇزبەي بالامەن اينالىسىپ، تۇزەتىم جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. تۇراقتى تۇردە وسى ورتالىققا بارعان بالانىڭ بويىنان اتا-انالارى جاقسى وزگەرىستەردى بايقاپ ءجۇر. بۇل جەردە ماماندار ارنايى باعدارلامالارمەن جۇمىس ىستەيدى. ءار ساباقتىڭ ۇزاقتىعى – 1 ساعات، دارىستەر جانە ويىندار اپتاسىنا 2 رەت جەكە جانە توپتىق ساعات تۇرىندە وتكىزىلەدى.

بيىل اقتوبە وبلىسىندا جالعىز اۋتيزم دەرتى ەمەس، بارلىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى 663 بالانى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋعا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ورنالاستىرۋعا 72 ملن 265 مىڭ تەڭگە قارجى قاجەت. وسى ماسەلەلەردى تۇيىندەي كەلە، اقتوبە وبلىسىندا ەرەكشە بالالاردى ءبىلىم بەرۋ جانە تاربيەلەۋمەن قامتۋ جۇمىستارىنىڭ ءالى دە وزەكتى تۇردە تۇرعاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. ويتكەنى ءبىلىم الۋعا ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار 937 بالا ءالى كۇنگە دەيىن ارنايى مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن قامتىلماعان (اقتوبە قالاسىندا – 739، اۋدانداردا – 198 بالا). وسى ماقساتتا اقتوبە وبلىسى اۋماعىن دامىتۋ باع­دار­­لاماسى شەڭبەرىندە 2021-2025 جىل­دارى وبلىس ورتالىعىندا 300 بالاعا ارنالعان ءبىر ارنايى تۇزەتىم بالاباقشاسىن سالۋ جوسپارى ەنگىزىلدى. سونداي-اق جالپى بالاباقشالاردا 44 تۇزەتىم توپ اشۋ جوسپارلاندى (اقتوبە قالاسىندا 276 سابيگە ارنالعان 23 توپ، اۋدانداردا 252 بالاعا ارنالعان 21 توپ). بۇل ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار سابيلەردىڭ ءوز قاتارلاستارىمەن ەرتە جاستان ارالاسىپ، ومىرلىك داعدىلاردى ءسىڭىرۋى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالارعا پسيحولوگيالىق-مەدي­تسينالىق-پەداگوگيكالىق كەڭەس بەرۋ ورتالىقتارىن كوبىرەك اشىپ، پەداگوگ، مەديتسينا ماماندارىمەن قامتاماسىز ەتۋ دە كۇن تارتىبىندە تۇر. سەبەبى مۇن­داي ورتالىقتاردا دارىگەر مەن پەداگوگ-پسيحولوگ، دەفەكتولوگ ماماندار بىرلەسە جۇمىس ىستەيدى. تۇيىندەي كەلە، مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك وڭالتۋ ورتالىقتارى مەن تۇزەتۋ كابينەتتەرى، ارنايى بالا­باقشالار جۇمىستارى ءوزارا ۇيلەس­تىرىلگەن بولۋى كەرەك. ايتپەسە، ارنايى مەديتسينالىق ءبىلىمى، تاجىريبەسى جوق ادامدار كەز كەلگەن جەردەن مەملەكەتتەن تاپسىرىس الىپ، وڭالتۋ ورتالىقتارىن اشىپ، ناۋقاس بالانىڭ اتا-اناسىن الداپ پايدا تابۋدى ماقسات ەتىپ العان. سوندىقتان دا وسى جۇمىسقا ليتسەنزيا بەرگەندەردى قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ، ناۋقاس بالالاردى ەمدىك-ساۋىقتىرۋ شارالارىمەن قامتىلۋىن ورتالىقتاندىرۋ قاجەت. بالاعا جانى اشىمايتىن، تەك پايدا تاپقىسى كەلەتىن جانداردىڭ بۇل جەرگە كىرۋىنە بولمايدى.

 

اقتوبە وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

جاپونيادا جەر سىلكىندى

الەم • بۇگىن، 10:22

ۇقساس جاڭالىقتار