وتباسى – مەملەكەت تىرەگى

قاشاندا ەلىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى – ادام, ونىڭ قادىر-قاسيەتى, يگىلىكتەرى مەن قۇقىقتارى, اماندىعى مەن زاڭدى مۇددەسى دەيمىز. سوعان وراي ءار ازامات تۋعاننان باستاپ الەۋمەتتىك جانە باسقا دا يگىلىكتەرگە ءسوزسىز ءارى تەڭ تۇرعىدا ەركىن قول جەتكىزە الۋى ءتيىس, ال بۇل ءار ازاماتتىڭ سالاماتتىعىنا, ساپالى ءبىلىم الۋىنا, جۇمىسقا ورنالاسۋىنا, لايىقتى جالاقى الۋىنا, جەكە باسپاناسىنىڭ بولۋىنا, وتباسىن قۇرۋعا, ءوز بالالارىنىڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ول ءۇشىن زاڭنىڭ تالاپقا ساي بولۋى, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ءمىنسىز جۇرگىزىلۋى اسا قاجەت. مىنە, ءبىز وسى ماسەلەلەرگە وراي كوكەيدە جۇرگەن بىرقاتار ساۋالدارعا جاۋاپ الۋ ماقساتىمەن ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى زاۋرەش بايمولديناعا جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – زاۋرەش حاميتقىزى, ەلدەگى دەموگرافيالىق احۋال مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۇرام­­داس بولىگى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان-2030» جولداۋىندا قۋاتتى دەموگرافيالىق ساياسات ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ جەتەكشى باسىمدىقتارىنىڭ قاتارىنا شىعارىلدى. جالپى العاندا, دەموگرافيالىق ساياسات ەكونوميكالىق, اكىمشىلىك ۇگىتتەۋ ءىس-شارالارىنىڭ كەشە­نى, ياعني وسى ارقىلى مەملە­كەت ءوسىپ-ونۋگە اسەر ەتەدى دەي­مىز. ءاڭ­گىمەنى وسى تۇرعىدان باستاساق. – مەملەكەت جالپى ءوسىپ-ءونۋدىڭ جانە حالىقتىڭ ەكونوميكالىق سالاداعى تابيعي ءوسىمىنىڭ دەڭ­گەيىن كوتەرۋ ماقساتىندا وتباسىلارعا الەۋمەتتىك قولداۋ جانە بالالاردىڭ دامۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ شارالارىن قابىلدادى. ءبىرىنشى كەزەكتە, بۇل بالانىڭ تۋىنا بايلانىستى بىرجولعى مەملەكەتتىك جاردەماقى; بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيiن ونىڭ كۇتiمiنە بايلانىستى جاردەماقى; از قامتىلعان وتباسىلارداعى ون سەگىز جاسقا دەيiنگى بالالارعا جاردەماقى; مۇگەدەك بالانى تاربيەلەپ وتىرعان ادامدارعا جاردەماقى تاعايىنداۋ بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە بالا تۋىنا بايلانىستى جاردەماقى ەنگىزىلگەن كەزدەگىمەن سالىستىرعاندا ورتا ەسەپپەن 5 ەسە, بالا كۇتىمى ءجونىن­دەگى جاردەماقى 3 ەسە ارت­تى. ال مىندەتتى الەۋمەتتىك ساق­تاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەن كەزدەن باستاپ 330,5 ملرد.-تان استام تەڭگە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ قاتىسۋشىلارىنا, ياعني ەڭبەك ەتۋ قابiلەتiنەن, اسىراۋشىسىنان, جۇمىسىنان ايىرىلعانىنا, جۇكتىلىگىنە جانە بوسانۋىنا جانە بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلعانىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك تولەمدەرگە باعىتتالدى. – ال بۇل شارالاردىڭ ەكو­نوميكالىق جانە الەۋ­مەت­تىك احۋالدى وزگەرتۋگە با­عىت­تالعانى بەلگىلى عوي, دەگەنمەن تۋ دەڭگەيىنىڭ تۇراقتى وسۋىنە اسەر ەتتى مە؟ – ارينە, سوڭعى جىلدارى تۋىلعان بالالار سانىنىڭ تۇراقتى ءوسۋ تەندەنتسياسى بايقالادى. مىسالعا, 10 جىل بۇرىن رەسپۋبليكا بويىنشا 250 مىڭنان استام بالا تۋىلدى, 2009 جىلى 360 مىڭداي, ال 2013 جىلى تۋعان نارەستەلەردىڭ سانى 400 مىڭنان استى. سول سياقتى جىل سايىن تىركەلگەن نارەستەلەردىڭ سانى 2-3 پايىزعا ۇلعايۋدا. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىمەن سالىستىرعاندا, جىل سايىن تۋىلعان نارەستەلەر سانىنىڭ ءىس جۇزىندە ەكى ەسەگە ارتقانى جايلى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. ەكى-ءۇش بالا اسىرايتىن قازاقستاندىق وتباسىلاردىڭ دا سانى ارتتى. ەكى مىڭنان استام وتباسى 4 جانە ودان دا كوپ بالا اسىرايدى. – ەلىمىزدە تۋعان سابيلەردىڭ كوپتىگىمەن قاي ايماقتار ايرىقشا ماقتانا الادى؟ – دەموگرافيانى كوتەرۋدەگى رەكوردشىلار وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى بولىپ تابىلادى, ول جەردە تۋعان ءسا­بيلەردىڭ سانى ءىس جۇزىندە رەسپۋب­ليكا بويىنشا تۋعان سابيلەردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن قۇرايدى. سونداي-اق, الماتى وبلىسىندا, الماتى قالاسىندا, جامبىل وبلىسىندا تۋعان سابيلەردىڭ سانى كوپ. بالا تۋمەن قاتار, وتباسى قۇرعانداردىڭ سانى ۇلعايۋدا. جىل سايىن تىركەلگەن نەكەلەردىڭ سانىنىڭ 1-2 پايىزعا ءوسۋى بايقالادى. وزىڭىزدە اڭعارىپ وتىرعانداي, بۇل دەرەكتەر مەملەكەتتىڭ وڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ, سونداي-اق, ەل ەرتەڭىنە سەنىمدى ازاماتتار قولداۋىنىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. – دۇرىس ەكەن. ەندەشە, ەلدەگى دەموگرافيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ماقساتىنداعى اكىم­شى­لىك قۇقىقتىق شارالار تۋرا­لى ءسوز قوزعاي وتىرىپ, ءبى­رىنشى كەزەكتە, نەكە-وتباسى قاتىناستارىن رەتتەيتىن زاڭن­ا­ما تۋرالى ايتا كەتكەن ءجون ەمەس پە؟ بۇعان قالاي قارايسىز؟ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ وتباسى تۋرالى زاڭناماسى, ەڭ الدىمەن, 1995 جىلعى كونس­تيتۋتسيانىڭ ەرەجەلەرىنە نەگىز­دەلەدى, ونىڭ 27-بابىنا سايكەس نەكە جانە وتباسى, انا مەن اكە جانە بالا كونستيتۋتسيالىق-قۇقىق­تىق قورعاۋدا بولادى, سون­داي-اق اتا-انالاردىڭ جانە بالالاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى بەلگىلەنەدى دەيمىز. بۇل ورايدا وتباسى تۋرالى زاڭنامانىڭ نەگىز­گى اكتىسى 2011 جىلعى 26 جەل­توقساندا قابىلدانعان «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتبا­سى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ كودەكسى بولىپ تابىلادى. نەكە تۋرالى كودەكستى قابىل­داۋ ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ, سۋرروگات انا بولۋ, اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى تاربيەلەۋ, اتاپ ايتقاندا, بالا اسىراپ الۋ ماسەلەلەرىن رەتتەۋدەگى قۇقىقتىق ولقىلىقتاردى جويۋ, سونداي-اق زاڭنامالىق دەڭگەيدە اتا-انا جانە بالالار اراسىنداعى م ۇلىكتىك جانە م ۇلىكتىك ەمەس قاتىناستارعا بايلانىستى ماسەلەلەردى, ونىڭ ىشىندە اليمەنتتىك مىندەتتەمەلەر تەتىگىن جەتىلدىرۋ ارقىلى شەشۋ مۇمكىندىگىن بەردى. نەكە تۋرالى كودەكس نەكە ۇعىمىن بەكىتۋ ارقىلى وتباسىنداعى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ تەڭ قۇقىلىعىن, سونداي-اق نەكە قيۋعا (ەرلى-زايىپتى بولۋعا) ەرىكتى ءارى تولىق كەلىسىم بەرۋ قاعيداتىن بەكىتەدى. وسىلايشا ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ گەندەرلىك تەڭدىگى ماسەلەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, بىرىڭعاي نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جاسى ەركەكتەر مەن ايەلدەر ءۇشىن ون سەگىز جاس بولىپ بەلگىلەندى. – ال بۇل ورايدا بالالاردىڭ جاعدايلارىن جاقسارتۋدى كوزدەگەن قانداي نورمالار تۋرالى ايتا الاسىز؟ – ارينە, بالالاردىڭ جاعدا­يىن جاقسارتۋ باستى تالاپ ەكە­نى بەلگىلى. ولاردىڭ ىشىندە – كۇندىزگى وقۋ نىسانى بويىنشا جيىرما ءبىر جاسقا دەيىنگى ءبىلىم الۋشى بالالارعا اليمەنت تولەۋ, اليمەنت تولەمدەرىن ۋاقتىلى تولەمەگەنى ءۇشىن زاڭدى تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, اليمەنت تولەگەنىن راستايتىن قۇجاتتارى بولماعان جاعدايدا بورىشكەرگە قازاقستاننان تىس جەرلەرگە كەتۋگە رۇقسات بەرىلمەۋى سەكىلدى نورمالار بار. سونداي-اق, كودەكستە بالا اسىراپ الۋعا ارنالعان ارنايى تاراۋ كوزدەلگەن, وندا نورمالار قازاقستانداعى بالا اسىراپ الۋدى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان. نەكە تۋرالى كودەكس قولدا­نىس­قا ەنگىزىلگەننەن كەيىن نەكە-وتباسىلىق قاتىناستارىن رەت­تەيتىن بارلىق زاڭعا تاۋەلدى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانى كەشەندى جاڭعىرتۋ جۇزەگە اسىرىلعانىن جاقسى بىلەسىز. سوندىقتان بۇل ورايدا ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلاتىنىن, ال وتاندىق زاڭ شىعارۋشى وتباسىلىق قاتىناستارىن رەتتەۋدە ۇلتتىق زاڭنامانىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جالپىعا تانىلعان نورمالارىنا جانە قاعيداتتارىنا سايكەس كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءاردايىم ۇمتىلاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. – مەملەكەت باسشىسى ن.نا­زارباەۆ: «وتباسىن نى­عايتۋ جانە داستۇرلەردى ساقتاۋ – مەملەكەتتىلىگىمىزدى دامىتۋدىڭ كەپىلى. سوندىقتان دا ءبىز وتباسىنىڭ مەرەيىن بارىنشا ۇستەم ەتە بەرۋىمىز كەرەك», – دەدى. وتباسىنا قاتىستى ماسەلەلەر تۋرالى نە ايتا الاسىز؟ – ءيا, وتباسى – ءبىزدىڭ قوعامى­مىزدىڭ قۇندىلىقتارىن ساقتاۋدىڭ اسا ماڭىزدى ينستيتۋتى. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى, جاسى ۇلكەندەرگە قۇرمەت كورسەتۋ, بالالارعا قامقور بولۋ, ءوزارا قولداۋ ءداستۇرى, ەڭبەكسۇيگىشتىك پەن بىلىمگە قۇشتارلىق تەك وتباسىندا قالىپتاسادى. ءوزىڭىز ايتقانداي, ەل پرەزيدەنتىنىڭ «وتباسى كۇنى» ۇلتتىق مەيرامىن بەكىتۋى مۇنداي ساياساتتىڭ جۇرگىزىلۋىنە دالەل, ول قىركۇيەكتىڭ ەكىنشى جەكسەنبىسىندە اتاپ وتىلەدى. وتباسى كۇنىن تويلاۋ ءبىرىنشى كەزەكتە نەكەنىڭ وڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋعا, انا بولۋدىڭ, اكە بولۋدىڭ جانە بالالىق شاقتىڭ قوعامدىق ماڭىزدىلىعى مەن مارتەبەسىن ارتتىرۋعا, وتباسىلىق قۇندىلىقتار مەن داستۇرلەردى ناسيحاتتاۋعا, وتباسى بەدەلىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. بۇل ءۇشىن كوشى-قون ساياساتىندا وتباسىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىن جاقسارتۋ, نەكە-وتباسى قاتىناستارىن نىعايتۋ, ءتۇسىندىرۋ جانە ناسيحاتتاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مىندەتتەرىنە ەلەۋلى ءرول بەرىلەدى. ءبىزدىڭ قوعامنىڭ جاقسى جاعى ونىڭ وتباسى ماڭىزدىلىعىن, وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋدە ونىڭ ءرولىن, قوعامدىق تۇراق­تىلىق پەن پروگرەستى قامتاماسىز ەتۋدى ءتۇسىنۋى, وتباسى مەن بالالاردىڭ مۇددەلەرىن ەسەپكە الۋ قاجەتتىلىگىن مويىنداۋى بولىپ تابىلادى. ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى حالىققا ارناعان جولداۋىندا: «بولاشاقتا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ قانداي بولاتىنى بۇگىنگى كۇنى ءوز بالالارىمىزدى قالاي تاربيەلەيتىنىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى», دەپ اتاپ كورسەتكەنى بەلگىلى. بۇل باسىمدىقتاردى ەلىمىزدىڭ بولاشاعى قولىندا تۇرعان جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا بىزدەر دارىتا ءبىلۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, تاجىريبە كورسەتكەندەي, جاستار ءوزىنىڭ تاعدىرىنا, ءوز وتباسىنىڭ اماندىعىنا, ءوزى­نىڭ بولاشاق بالالارىنىڭ تاعدى­رىنا جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن دۇرىس قالىپتاستىرۋدا كاسىبي مامانداردىڭ كومەگىنە مۇقتاج. بۇگىنگى كۇنى استانادا «وتبا­سىلىق تاربيە ينستيتۋتى» جشس-مەن بىرگە جاس وتباسىلارىنا ارنالعان «بىرگەمىز» جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا, ول استانالىق ادىلەت ورگاندارىنىڭ جانىنان قۇرىلعان. بۇل جوبا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, سوعان وراي اتالعان مەكتەپتەرگە وتباسىن قۇرۋعا بەل بۋعان جاستار كوپتەپ كەلۋدە. فرەنسيس بەكون «وتانعا سۇيىسپەنشىلىك وتباسىنان باستالادى» دەپ ايتقانداي, شاڭىراعىنىڭ استىندا ىرگەتاسى مىقتى, تۇرمىس جاعدايى جاقسى وتباسىن قۇراتىن, باقىتتى دا دەنى ساۋ بالالار وسەتىن قازاقستان ءدال وسى ۇراندى ۇستانادى دەپ ويلايمىن. مىنە, جوعارىدا ايتىلعان جاعدايلاردىڭ ءبارى جۇزەگە اسۋى ءۇشىن, ياعني ازاماتتار ومىرىندەگى بارلىق ماڭىزدى وقيعالار ادىلەت ورگاندارىنىڭ ءتيىستى قىزمەت كورسەتۋىمەن سۇيەمەلدەنەتىندىگىن جانە ولاردىڭ ىشىندە ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ سالاسىنداعى قىزمەت اسا كوپ سۇرانىسقا يە ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى قولجەتىمدى ەتۋ بويىنشا ءىس-شارالار جۇرگىزىلۋدە. وعان دالەل حالىققا ارنالعان كوپ قىزمەتتەر قازىرگى كۇنى ەلەكتروندىق تۇردە كورسەتىلۋدە. ماسەلەن, تۋدى, نەكە قيۋدى تىركەۋگە ءوتىنىش­تى «ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ» پورتا­لىنداعى قىزمەتتەردىڭ ارقا­سىندا ۇيدەن شىقپاي-اق بەرۋگە بولادى. وسىلايشا مۇراعات انىق­تامالارىن دا وسى پورتال ارقىلى الۋعا بولادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».