دۋبلياجدىڭ ءدۇبىرى باسىلا ما؟

اتاپ ايتقاندا, گولليۆۋدتىق Universal Pictures, Warner Bros پەن Paramount Pictures ستۋديالارى بۇرىن بەكىتىلگەن كەستەگە سايكەس قازاقستاندىق كورەر­مەندەرگە ءوز كارتينالارىن ۇسى­نۋدى جالعاستىرادى. ال Walt Disney Company جا­نە Sony كومپانيالارىمەن وتان­دىق كينوپروكاتشىلار مسم قاتى­سۋى­مەن تىكەلەي كەلىسسوزدەر جۇر­گىزۋدە. ءتيىستى كەلىسىمدەرگە قول جەت­كىزۋ ءۇشىن ايتار­لىقتاي كەدەرگىلەر جوق دەگەن ەدى. ۇزاققا سوزىلعان بۇل ماسەلەنىڭ ءمانىسىن بىلمەككە اتالعان مينيسترلىككە سۇراۋ سالىپ كوردىك. حابارلاۋىنشا, ەكى اراداعى كەلىسسوزدەر ءالى دە جۇرگىزىلىپ جاتىر, ەندىگى جيىن كۇزگە قاراي وتپەك.

سانكتسيادان – ساپاعا

الايدا كينوتەاترلارعا تون­گەن قاۋىپ ءبىز ويلاعانداي وراسان بولمادى. ۇلكەن ەكرانداردا بەرىلەتىن گولليۆۋدتىق فيلم­دەر ءوز كەستەسىمەن ءجۇرىپ جاتىر, تۇرا­لاپ قالعان جوق.

ەلىمىزدىڭ باس كينوستۋدياسى «قازاق­فيلم» الەمدىك پرەمەرالاردى دىبىس­تاۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. وتاندىق ديستريبيۋتورلار دا كەزەكتە تۇرعان كينوكارتينالاردىڭ بارلىعى كەستە بويىنشا ورىس دۋبلياجىمەن ءھام قازاق سۋبتيترلەرىمەن شىعىپ جاتقانىن ايتتى. ياعني جاقىن ارادا جوسپارلانعان فيلمدەردىڭ دۋبلياجىندا ەشقانداي ماسەلە جوق. كەيىنگى ون جىل ىشىندە 38 شەتەلدىك تۋىندىنى دۋبلياجداعان «بولاشاق» كورپوراتيۆتىك قورى ماماندارى دا رەسەي سانكتسياسىنىڭ اسەرىنەن تمد كەڭىستىگىندە الەمدىك فيلمدەردىڭ ورىسشا دۋبلياجى توقتايدى دەۋگە ەرتەرەك دەپ وتىر.

جالپى, بۇل تاقىرىپ قوزعالعان تۇستا قازاقشا دۋبلياجدىڭ دا ماسەلەسى اۋا جا­يىلادى. 2012 جىلدان بەرى تالقىعا ءتۇسىپ كەلە جاتقان قازاق دۋبلياجىنىڭ كۇرمەۋى ءالى تولىق تارقامادى. شەشىلمەۋىنىڭ دە سەبەبى كوپ: ەڭ الدىمەن, زاڭدىق تۇرعىدا نەگىزى جوق, قارجى از, ودان ءارى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىنە بارىپ تىرەلەدى. بۇل ەندى بولەك اڭگىمە. ال 2019 جىلدان باستاپ كينوتەاترلاردان بەرىلەتىن تۋىندىلارعا قازاقشا سۋبتيتر­لەر قوسۋ قولعا الىندى. الايدا سول ءسۋبتيتردى وقىپ وتىرىپ, كۇلمەسكە امال جوق – تولعان قاتە. اۋدارمانىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىنى تاعى بار. دەگەنمەن, كەي تاراپ بۇعان دەيىن ۇلكەن ەكرانداردا كورسەتىلەتىن كينولاردىڭ, ءتىپتى قازاق تىلىندەگى ءسۋبتيترى دە بولماعانىن ەسكەرىپ, بۇگىنگى ساپاسىز اۋدارمانى ءبىر جەتىستىك سانايدى. جوسپار ءۇشىن ورىندالعان شالا ءىستىڭ قايبىر پايداسى بار دەيسىز...

رەجيسسەر ءسابيت قۇرمانبەك الەمدىك كينوكارتينالاردىڭ قازاقستان ەكراندارىندا مەملەكەتتىك تىلدە كورسەتىلۋىن بۇرىننان ايتىپ ءجۇر. مينيسترلىك جاڭا باستاما كوتەرگەن قازىرگى ۋاقىتتا دا گولليۆۋد كينوونىمدەرىنىڭ قازاق تىلىنە دۋبلياجدالۋىن زاڭمەن بەكىتۋ قاجەت دەپ پىكىر ءبىلدىردى.

«قازاقستانداعى بارشا كينوپروكات جەلىلەرى مەن ديستريبيۋتورلارى كورسەتىلەتىن كينوونىمدەرىن, تەك قازاقشا دۋبلياجداپ, ال باسقا تىلدەردە سۋبتيتر­مەن بەرىلۋى كەرەك. بۇل ءتىل ساياساتىن دامىتۋ جانە قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە ۇلكەن سەپ بولماق. سونداي-اق شەتەلدىك تەلەونىمدەر مەن اقپاراتتىق باعدارلامالار تولىعىمەن زاڭدى تۇردە قازاق تىلىنە (اۋدارىلىپ) دۋبلياجدانىپ ەفيرگە شىعۋى قاجەت», دەيدى رەجيسسەر.

سونداي-اق ول كەيىنگى جىلدارى كينو مەن تەلەديدارداعى شەتەلدىك ونىمدەردىڭ ءبىر بوسالقى جەرى – دۋبلياجداعى داۋىس­تاردىڭ جاعىمسىز ءارى جاساندى ەكەنىنە توقتالدى.

«تەلەونىمدى دىبىستاۋدا ديكتسيا, دا­ۋىس جانە تەمبر – ۇلكەن ونەر. كورەرمەندى باۋراپ الاتىن, سەندىرەتىن سەزىم ول – دا­ۋىس. سوندىقتان دۋبلياجدىق ونەر ءتىلىمىزدى ناسيحاتتايتىن, ونى كوتەرەتىن كۇشكە اينالدىرۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان اۋدارما سالاسىن دا دامىتۋ كەرەك. اۋدارۋ, دۇرىس ءسوز بالاماسىن تابۋ, ماعىنالى اۋدارۋ ۇلكەن رەداكتورلىق جۇمىس. اسىرەسە تەلەديداردا رەداكتورلىق ولقىلىقتار كوپ, ءتىپتى ماماندىقتى ورتانقول دەڭگەيگە ءتۇسىرىپ جىبەرگەن. فيلولوگتەر تاپشىلىعى سەزىلىپ تۇرادى, اۋدارما ءتىلى وتە اۋىر, ۇعىمسىز, سوزبە-ءسوز اۋدارا سالۋ باسىم. بۇل ماسەلەنىڭ ءبارى ناقتى جۇيە بولسا عانا شەشىلەدى. تەك مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولداۋ بولسا», دەيدى س.قۇرمانبەك.

سۋبتيترلەۋدىڭ سىرى

ارينە, بۇل دا بىرجاقتى پىكىر. ماسەلەن, كينوتەاترلاردا بەرىلەتىن فيلمدەردىڭ قازاقشا دۋبلياجى جاندى شىقپاسا, كورەرمەننىڭ بارۋى ەكىتالاي. كىمنىڭ بولسا دا, ەڭ الدىمەن ساپالى تۋىندى كورگىسى كەلەدى. وعان قوسا قازاقستاندا كينونى بىلاي قويعاندا, كەز كەلگەن دۇنيە ەكى تىلدە جاسالاتىنى ء(تىپتى كەيبىرىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسى بولمايدى) ءالى ءبىرشاما جىلدارعا سوزىلاتىن اقيقات. ءارى قوعامداعى قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن حالىق سانىن ەسەپتەسەك, ءتىپتى تەرەڭدەپ كەتەمىز. سوندىقتان ۇلكەن ەكرانداردا كورسەتىلەتىن كينو­كارتينالاردىڭ ەكى تىلدەگى دۋبلياجى دا قولجەتىمدى بولسا, ۇلكەن جەتىستىك سول ەمەس پە؟..

بايقاساق, ەلىمىزدە شەتەلدىك فيلم­دەردى قازاقشا سويلەتۋگە تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر دە, كاسىبي دۋبلياج اكتەرلەرى دە جەتكىلىكتى. الايدا بۇل – قىمبات پروتسەسس. سول ءۇشىن دە مامانداردى كەتكەن شىعىن وتەلە مە دەگەن سۇراق مازالايدى. ماسەلەن, ستاندارت بويىنشا ءبىر ءفيلمدى دۋبلياجداۋ سۋبتيترلەۋگە قاراعاندا قىمبات. شامامەن, 100 مىڭ دوللاردى قاجەت ەتەدى.

ايتا كەتەيىك, 2019 جىلى مادە­نيەت تۋرالى زاڭداعى 28-باپ تۇگەل­دەي الىپ تاستالىنعان ەدى. سول 28-باپ­­تىڭ 4-تارماعىندا «قازاقستان رەسپۋب­-
ليكاسىنىڭ اۋماعىندا بارلىق ءفيلمدى پروكاتتاۋ قازاق تىلىندە جانە باسقا دا تىلدەردە جۇزەگە اسىرىلادى» دەلىنگەن. ال 3-تارماعىنا سايكەس, پروكاتتاۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنا اكەلiنەتiن (جەتكiزiلەتiن) بارلىق فيلمدەرگە 2012 جىلعى 1 قاڭ­تاردان باستاپ قازاق تىلىندە دۋبلياج جاسالۋعا تيiس بولاتىن. بۇل مادەنيەت تۋرالى زاڭدا 2012 جىلدان باستاپ 2019 جىلعا دەيىن بولدى. الايدا سول كۇيى ورىندالماي كەتتى.

ەندى ءبىر جاڭالىق, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى «كينەماتوگرافيا تۋرالى» زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋدى جوسپار­لاعانىنا دا ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. ول مىندەتتى دۋبلياج نەمەسە ءفيلمنىڭ قازاق تىلىندەگى تۇپنۇسقاسىن تالاپ ەتۋگە باعىتتالعان. زاڭ جوباسىن بيىل – 2022 جىلى قابىلداۋ جوسپارلانعان بولاتىن. اتالعان ۆەدومستۆونىڭ حابارلاۋىنشا, زاڭ جوباسى قازىر پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جۇمىس توبىنىڭ قاراۋىندا.

سونىمەن, بۇگىندە «كينەماتوگرافيا تۋرالى» زاڭعا سايكەس پروكاتتالۋى شەك­تەۋلى فيلمدەردى قوسپاعاندا, قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىن­داعى كينوزالدار مەن وسى ماقساتتارعا ارنالعان وزگە دە ورىنداردا پروكاتتالۋى جانە كورسەتىلۋى قازاق تىلىندە جۇزەگە اسىرىلمايتىن فيلمدەر قازاق تىلىندە دۋبلياج جاسالۋعا, نە سۋبتيتر­لەنۋگە, نە كادر سىرتىنداعى اۋدارمامەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. ەگەر قازاقستاندا شىعارىلعان فيلم­دە قازاق تىلىمەن قاتار باسقا دا تىلدەر قولدانىلعان جاعدايدا, ونى پروكاتتاۋدى جانە كورسەتۋدى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە باسقا تىلدەردەگى ءماتىن قازاق تىلىندە سۋبتيترلەنۋگە, نە كادر سىرتىنداعى اۋدارمامەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. ال قازاق تىلىندە دۋبلياج جاسالىپ, ياكي سۋبتيتر­لەۋ, نە كادر سىرتىنداعى اۋدارمامەن قامتاماسىز ەتۋ پروكاتتاۋشىلاردىڭ قۇزىرەتىندەگى شارۋا.

ماسەلەن, «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى 2017 – 2021 جىلدار ارالىعىندا 20-دان استام ءفيلمدى قازاق تىلىنە دۋبلياجدادى. اتاپ ايتساق, «كازاحسكي تانەتس», «كازاحسكي رەنەسسانس. جۋمات شانين», «13 كيلومەتروۆ», «التىن ەمەل», «گارمونيا وتتەنكوۆ», «پوتومۋ چتو ليۋبليۋ», «ەل-فريمان», «دەۆۋشكا ي مورە», «الاتاۋ», «60 دنەي ۆوينى», «نا رودينە تيۋلپانوۆ», «چۋۆاشي», «موي جانسۋگۋروۆ», «مير دەتسكوگو پەريودا», «ناش ميلىي دوكتور», «لابو­راتوريا سچاس­تيا», «فابريكا چۋۆستۆ», «پودسولنۋح». سونداي-اق 14 فيلم­گە كادر سىرتىنداعى اۋدارما جاسالدى.             

ايتا كەتەيىك, بۇگىنگى نارىقتا دۋب­لياجداۋدى ىسكە اسىراتىن ون شاقتى كومپانيا بار. «قازاقفيلمنەن» باس­تاپ «Arna media.kz» جشس, «Amelia production» دىبىس جازۋ ستۋدياسى, Daryn production جك, «سينەماتون» كومپانياسى, «Satti media partner*s» جشس, Mynyrgaq كومپانياسى, «قازاق­دۋبلياج» ستۋدياسى, Studio 7 Almaty كومپانياسى, «Qvadrant» جشس, «Aray media group» جشس.

ءسال كەيىنگە شەگىنسەك, «قازاقفيلم» ىرگەسىنەن «دۋبلياج» ستۋدياسىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى سوناۋ 70-جىلدارىنان باستاۋ الادى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا الماتىعا كوشىرىلگەن «موسفيلم», «لەنفيلم» كينوستۋديالارى نەگىزىندە بىرىككەن ورتالىق كينوستۋديانىڭ قۇرىلۋى ارقاسىندا ەلىمىزدە تۇڭعىش كينواكتەرلەر مەكتەبى اشىلدى. وسى مەكتەپتىڭ تۇلەكتەرى – قۋات جانە مايرا ابۋسەيىتوۆتەر قازاقستاننىڭ العاشقى دۋبلياج رەجيسسەرلەرى دەپ تانىلسا, ال ءبايدىلدا قالتاەۆ, مۇحتار باقتىگەرەەۆ, اتاگەلدى ىسمايىلوۆ, فاريدا ءشارىپوۆا سەكىلدى اكتەرلەر دۋبلياجدىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسىپ, ۇلكەن مەكتەپ قالىپتاستىردى.

اتالعان كينوستۋديادان تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى 300-گە تارتا فيلم اۋدارىلدى. ال 2011 جىلدان بەرى شەتەل­دىك ستۋديالاردىڭ تاپسىرىسى بويىن­شا كوركەم جانە انيماتسيالىق فيلمدەردى مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارىپ, پروكاتقا شىعارىپ كەلەدى. ءار جىلدارى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا «س نوۆىم گودوم, مامى!», «ماركو ماكاكو», «تري بوگاتىريا» سىندى فيلمدەر قازاق تىلىنە ءتارجىمالانىپ, پروكاتقا شىقتى. سونداي-اق 2019 جىلى «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ تاپسىرىسىمەن 17 شەتەلدىك فيلمگە, 80 سەريالىق انيماتسيالىق فيلمگە دۋبلياج جاسالدى. بىلتىر TIJI, Nickelodeon سىندى شەتەلدىك تەلەارنالاردىڭ مۋلتفيلمدەرى قازاق تىلىنە اۋدارىلدى. بۇل جۇمىس بيىل دا جالعاسىپ جاتىر.

وسى ورايدا «قازاقفيلمگە» قاراستى دۋبلياج جانە سۋبتيتر ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايدا ەلگەزەكوۆامەن بليتس-سۇحبات جاساعان ەدىك.

...ەڭ اۋەلى كادر تاپشى

– ءبىر ءفيلمنىڭ دۋبلياجىنا قانشا ۋاقىت ءھام قارجى كەتەدى؟

– ءبىر ءفيلمنىڭ دۋبلياجىنا (اكتەرلىك, سينحروندى دۋبلياج) ءبىر اي ون بەس كۇن, ال ۆايسوۆەرگە – 5 كۇن كەتەدى. جالپى, دۋبلياج ەكى تۇرگە بولىنەدى: ءبىرىنشىسى − سينحروندى, ەكىنشىسى ۆويسوۆەر. سينحروندى دۋبلياجدا ءاربىر دىبىسقا ءمان بەرىلەدى. ونى جاساۋعا قوماقتى قارجى عانا ەمەس, ۇزاق ۋاقىت قاجەت. ويتكەنى سينحرون جاساۋ − جاڭا تۇسىرىلگەن ءفيلمدى باسىنان اياعىنا دەيىن دىبىستاپ شىعۋمەن تەڭ. وسى رەتتە كوبىسى سينحروندى دىبىستاۋ­دان قاشىپ, كادر سىرتىنان ءماتىندى وقىتا سالادى. ال ءبىر ءفيلمنىڭ دۋب­لياجىنا (وتاندىق فيلم) 10 ملن-عا دەيىن قارجى جۇمسالادى. شەتەلدىك ءبىر ءفيلمدى دۋبلياج جاساۋ ءۇشىن, شامامەن 30 ملن-داي قاراجات قاجەت. نەگىزىنەن, جۇمسالاتىن قارجى فيلمگە تۇسكەن اكتەرلەردىڭ سانىنا, جانرىنا, دۋبلياج تۇرىنە (سينحرون, كادردان تىس) بايلا­نىس­تى بەلگىلەنەدى.

– جىلىنا قانشا فيلمگە دۋبلياج جاسالادى؟

– كينوستۋديا مەملەكەتتىك تاپسىرىس­پەن جىلىنا 10-15 وتاندىق فيلمگە دۋبلياج جاسايدى. ودان بولەك شەتەلدىك ستۋديالاردىڭ, تەلەارنالاردىڭ تاپسىرىستارىن قابىلدايدى.

– دۋبلياج جاساۋشىلارعا قان­داي تا­لاپ­تار قويىلادى؟ قالاي تاڭدا­لادى؟

– باستى تالاپ – بىلىكتىلىكتىڭ بولۋى. داۋىستار فيلمدەگى كەيىپكەرلەردىڭ داۋسىنا ساي ىرىكتەلەدى. جاس شاماسى, مىنەز-قۇلقى, داۋسىنىڭ تەمبرى ۇقساس بولۋعا ءتيىس.

– مۇنداي مامانداردى دايارلايتىن وقۋ ورىندارى نەمەسە ارنايى كۋرستار بار ما؟

– ارنايى جوعارى وقۋ ورنى جوق. كوبىنە تەاتر جانە كينو اكتەرلەرى كەلە­دى. الماتى قالاسىندا كۋرس وتكىزىپ جۇرگەن جەكە دىبىس جازۋ ستۋديالارى بار. ماسەلەن, «مىڭ ىرعاق» مەديا ورتالىعىن ايتساق بولادى. مۇندا ەلى­مىز­دىڭ بەلگىلى دۋبلياج اكتەرى ازامات قانا­پيا جانە تەاتر اكتەرى دارحان سۇلەيمەنوۆ ۇستازدىق ەتەدى.

– بۇل كادر تاپشىلىعىنا اكەلەدى عوي...

– ءيا, ەڭ اۋەلى كادر تاپشى. دۋبلياج ءىسىن مەڭگەرگىسى كەلەتىن جاستار كوپ. بىراق ءبىز تەك دايىن ماماندارمەن جۇمىس ىستەيمىز. وقىتۋ ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا كىرمەيدى. اعىلشىن-قازاق ءتىلىن جاقسى مەڭ­گەرگەن مامانداردىڭ ازدىعى بايقا­لادى. كوبىنە اعىلشىن-ورىس ءتىلىن مەڭ­گەر­گەن جاستار تۇيىندەمەلەرىن جىبە­رەدى. ودان كەيىن, ارينە, دۋبلياج سالا­سىنىڭ ماماندارىن دايارلايتىن ارنايى وقۋ ورنى نەمەسە فاكۋلتەت قاجەت. مەم­لەكەت تاراپىنان بىلىكتىلىك كۋرستارى ۇيىمداستىرىلىپ, جاس ماماندار شەتەلدەردە ءىس-تاجىريبەدەن ءوتىپ كەلسە دەيمىز.

– قازاقستانداعى دۋبلياج سالاسىندا باسەكە بار ما؟

–  ارينە, بار. ماسەلەن, «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىمەن قاتار, «بولاشاق» كورپوراتيۆتىك قورى, «اراي مەديا», «مەلومان», Sinema Tone جانە ت.ب. كومپانيالار 2011 جىلدان بەرى شەتەلدىك ستۋديالاردىڭ تاپسىرىسى بويىنشا كوركەم جانە انيماتسيالىق فيلمدەرىن مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارىپ, پروكاتقا شىعارىپ كەلەدى.