جالپى قۇتقارۋشىلاردىڭ قىزمەتى قاۋىرت. مۇنداعى ماماندار سۋعا ءتۇسۋ ماۋسىمى اياقتالىسىمەن جىلۋعا دايىندىق شارالارىنا جەگىلەدى. جىل ون ەكى اي تىنىم تاپپايتىن قۇتقارۋشىلار قازىر پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرىگىپ سۋ ايدىندارىندا كۇشەيتىلگەن رەجىمدە رەيد جۇرگىزەدى. ءبىزدىڭ رەيد قالا ىرگەسىندەگى «ەدەلۆەيس» ساياجايىنداعى كولدەن باستالدى.
وسىنىڭ الدىندا عانا جاڭبىر جاۋىپ, كۇن الابۇلتتانىپ تۇرعان. وسىدان بولار ءتۇس اۋا جاعالاۋىنا دەمالۋشىلار جينالا باستايتىن كول بۇگىن تىپ-تىنىش ەكەن. ەندىگى باعىت – شىركەيلى كانالى. ناۋرىز بەن سابالاق ساياجايىنىڭ اراسىنداعى كوپىرگە كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جەتىپ كەلدىك. اينالانى كوزبەن تىنتكەن كۇيى جۇمىستارىنىڭ جايىن ايتىپ كەلە جاتقان ءمادي كوپىرگە ءسال قالعاندا كولىكتى كىلت توقتاتتى. شامامەن 200 مەتر قاشىقتىقتا كانالعا سۇڭگىگەن سۇلبانى بايقاپ قالىپتى. اعىسى قاتتى شىركەيلىنى جاعالاپ وتىرىپ, كوزگە تۇسپەگەن كۇيى رۇقسات ەتىلمەگەن اۋماقتا سۋعا شومىلىپ جاتقانداردىڭ توبەسىنەن تۇسكەن جىگىتتەردىڭ شەبەرلىگىنە ريزا بولدىم.
جاعالاۋداعى 5-6 جىگىت تەك شايىنىپ الۋعا كەلگەندەرىن ايتىپ اقتالىپ جاتىر. بىراق ورتالارىنا العان سىرا بۇلاردىڭ مۇندا «دەمالۋعا» ارنايى كەلگەنىن اڭعارتىپ تۇر. رەيدكە شىققان ماماندار ءبارىنىڭ قايتۋىن قاداعالاپ, كەلەسىدە ايىپپۇل سالاتىنىن ەسكەرتىپ كەتتى.
رۇقسات ەتىلمەگەن اۋماققا سۋعا تۇسكەن وقۋشى ءۇشىن اتا-اناسىنان بولەك ۋچاسكەلىك پوليتسيا مەن ءبىلىم بولىمىنەن, مەكتەپتەن ادام شاقىرىلادى. اۋەلىدە ەسكەرتۋ بەرىلىپ, جاعداي ەكىنشى مارتە قايتالانسا اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنادى.
تاسبوگەت كەنتىنە جاقىن كوكسۋ – ادام كوپ جينالاتىن كولدىڭ ءبىرى. مۇنداعى ءبىر توپ جىگىتكە بۇل تۇستىڭ قاۋىپتى ەكەنى ەسكەرتىلىپ, قايتارىلدى. جاقىندا عانا وسى كولگە قالا تۇرعىنى باتىپ كەتىپتى. اسكەري سالادا قىزمەت ەتەتىن سپورتشى جىگىت كولدىڭ انا باسىنا ءجۇزىپ بارىپ, كەرى قايتقاندا اياعى تارتىلسا كەرەك. جاعالاۋدا تۇرعاندارعا جاعدايىن ايتىپ ۇلگەرگەن جىگىتتىڭ جانىنا دوستارى ءجۇزىپ جەتكەنشە تۇڭعيىققا باتىپ كەتە بارعان. جالپى وبلىس اۋماعىندا بيىلعى جىل باسىنان بەرى 22 ادام سۋعا كەتىپتى. ونىڭ جەتەۋى – بالا. سۋعا شومىلۋ ماۋسىمى باستالعالى 8 ادام قۇتقارىلىپتى.
– قالا بويىنشا كۇندەلىكتى 13:00-21:00 ارالىعىندا 35-38 ادام رەيدكە شىعادى. قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى سۋ قۇرباندارىنىڭ سانى سەگىزگە جەتتى. ونىڭ ۇشەۋى ءجاسوسپىرىم بالا, – دەيدى قىزىلوردا قالالىق توتەنشە جاعدايلار باسقارماسىنىڭ باستىعى جاسۇلان تۇيمەنوۆ. – باستى سەبەپ – رۇقسات ەتىلمەگەن اۋماقتاردا شومىلۋ. بالالاردى كوزدەن تاسا قىلۋدىڭ دا اياعى قايعىلى وقيعالارعا جالعاسىپ وتىر. مىسالى, قالا ىرگەسىندەگى قاراكول اۋىلىندا اياعى تايىپ, تەرەڭدىگى 1 مەتر بولاتىن ارىققا ءتۇسىپ كەتكەن 4 جاسار بالانىڭ دەنەسى تابىلدى. اي شاماسى بۇرىن وتباسىمەن داريا بويىنداعى بەلگىلەنبەگەن ايماققا سۋعا ءتۇس كەزىندە 13 جاسار قىز ۇلكەندەردىڭ كوزىنشە سۋعا كەتىپ قالدى.
وبلىس بويىنشا قازىر قىزىلوردا قالاسىنداعى «سىر سامالى» دەمالىس ورنى مەن ىرگەلەس بەلكول كەنتىندەگى «اباي» جاعاجايلارى بار. ياعني وسى جەرلەردە عانا سۋعا شومىلۋعا رۇقسات بەرىلگەن. بۇل ارينە ازدىق ەتەدى. بۇل جاعاجايلارعا بىرەۋدىڭ اياعى, ال ەندى بىرەۋدىڭ اقشاسى جەتپەيدى. قالادا تاعى دا 2 جاعاجاي اشۋ جوسپاردا تۇر. ال اۋدانداردا مۇنداي ورىندار مۇلدە جوق. وسىدان دا ءتيىستى ورىندارعا كوممۋنالدىق جاعاجايلار اشۋ جونىندە توتەنشەلىكتەر بەرگەن ۇسىنىسقا سايكەس شيەلى, سىرداريا, قارماقشى مەن قازالى اۋداندارىندا اشىلاتىن كوممۋنالدىق جاعاجايلار قاۋلىسى ازىرلەنىپ جاتىر. باعاسى ارزان شومىلاتىن جاعاجايلار مەن قاڭقالى باسسەيندەر كوبەيسە, ءتىلسىز جاۋ قۇرباندارىنىڭ قاتارى دا ازايا تۇسەر ەدى. «ادامدار كوپ جۇرەتىن اۋماقتاردا ۇلكەن ەكران ارقىلى بەينەروليكتەر كورسەتىلىپ, بيلبوردتار ورناتىلسا, قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا ۇلكەن سەپ بولار ەدى» دەيدى ماماندار.
سۋ قۇرباندارىنىڭ سانىن ازايتۋ ءۇشىن قازىر ماماندار پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى, ەرىكتىلەر جانە باق وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ رەيدتىك ءىس-شارالار جۇرگىزۋدە. ونىڭ بارىسىندا ورتاق سۋ پايدالانۋ قاعيدالارىن بۇزعان 27 ادامعا, قوعامدىق ورىندا الكوگولدى ىشىمدىك ىشكەن 2 ازاماتقا اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرىلدى. جازعى دەمالىسقا شىققان بالالاردىڭ دا مىنا اپتاپتا سۋ جاعالايتىنى بەلگىلى. قىزىلوردا وبلىسى تجد باسقارما باستىعى اسحات توعىزباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىمەن بىرلەسىپ, قاۋىپتى دەپ تانىلعان 4 ءمودۋلدى-قاڭقالى باسسەين الىنىپ تاستالعان. سونداي-اق 12 مىڭنان استام وقۋشىعا قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرى بويىنشا 89 ينتەراكتيۆتىك ساباق وتكىزىلگەن. قالالىق توتەنشە جاعداي باسقارماسىنىڭ ماماندارى وقۋ جىلىنىڭ اياعىنا دەيىن وبلىس ورتالىعىنداعى 54 مەكتەپتى ارالاپ, تۇسىندىرمە جاساعان. وسىنداي جۇمىس اۋدانداردا دا جۇرگىزىلدى. قاۋىپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلىنى دە بارىنشا پايدالانىپ وتىر.
سۋعا ءتۇسۋ ماۋسىمى كەزىندەگى كەز كەلگەن جاعدايعا دەپارتامەنتتىڭ جەدەل-قۇتقارۋ جاساعىنىڭ كۇشتەرى اركەز دايىن. تەحنيكاسى مەن قۇتقارۋ كەزىندە قولدانىلاتىن قۇرالدار دا ساقاداي ساي تۇر. بىراق سول وقىس وقيعانىڭ بولماعانى ءلازىم.
سىرداريا وزەنىنىڭ وبلىس اۋماعىنان وتەتىن ۇزىندىعى 1274 شاقىرىم. بۇدان باسقا 19 ءىرى, 220 شاعىن كانال مەن 207 كول بار. جالپى وڭىردەگى سۋ جاعالاۋلارىندا 64 قاۋىپتى ۋچاسكە انىقتالعان. وسىنىڭ ءوزى قۇتقارۋشىلار جۇمىسىنىڭ قيىندىعىن كورسەتىپ تۇر.
قازىر بۇرىنعى لىقسىپ اعىپ جاتقان داريا جوق. ارنانىڭ كەي تۇستارى شۇقاناق بولىپ قالعان. بىراق بۇل وزەندى كەشىپ ەتۋگە بولادى دەگەن ءسوز ەمەس. ماماندار كەيبىر شۇقاناقتاردىڭ تەرەڭدىگى 7-9 مەترگە دەيىن جەتەتىنىن ايتادى.
ەڭ باستىسى, وت پەن سۋعا ەرلىك جۇرمەيتىنىن ۇمىتپايىقشى.
قىزىلوردا
