قازاقستان • 03 شىلدە، 2022

جاڭارعان كونستيتۋتسيا: نە؟ قاشان؟ قالاي؟

69 رەت كورسەتىلدى

جاڭارعان كونستيتۋتسيانىڭ قۇقىق قورعاۋ الەۋەتى قانداي؟ قابىلدانىپ جاتقان شارالار قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىن نىعايتۋعا قالاي ىقپال ەتەدى؟ جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيا بويىنشا باس پروكۋراتۋرا، جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ قىزمەتتەرى قانشالىقتى وزگەرەدى؟

وسى جانە جاڭارعان كونستيتۋتسياعا قاتىستى وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ ساراپشىلار كلۋبىندا تالقىلاۋ ءوتتى.

ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى الما مۇقانوۆا مودەراتورلىق ەتكەن كلۋب جۇمىسىنا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ەلۆيرا ءازىموۆا، كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ اپپارات جەتەكشىسى باقىت نۇرمۇحانوۆ، باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى اسەت شىنداليەۆ، باس پروكۋراتۋرانىڭ زاڭ شىعارۋ ءىسىن ۇيلەستىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى الماس مۇحامەدجانوۆ، قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ پرەزيدەنتى بانۋ نۇرعازيەۆا جانە رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار كوللەگياسىنىڭ توراعاسى ايدىن بيكەباەۆ قاتىستى.

سونداي-اق جيىندا ەۋروپالىق قۇقىقتار جانە ادام قۇقىقتارى ساراپشىلار ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مارات ءباشىموۆ، جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ايگۇل قاليمۇقاشەۆا، جاس زاڭگەرلەر پالاتاسىنىڭ توراعاسى ساعيدوللا بايمۇرات جانە زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى نۇرحادا پريماشەۆ ءسوز الىپ، تاقىرىپ بويىنشا وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.

كلۋب وتىرىسىندا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ەلۆيرا ءازىموۆا كونس­تيتۋتسياعا ازاماتتىق قۇقىقتاردى كۇشەيتۋ بويىنشا بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى قۇقىقتىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ پوتەنتسيالى كۇشەيتىلەتىنىن مالىمدەدى. ساراپشى وسى ورايدا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ جوباسى ازىرلەنگەنىن العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، «ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى» ءبىرىنشى زاڭ بىلتىر 26 جەلتوقساندا قابىلداندى.

«قازىر بۇل قۇجات جوعارى كونستي­تۋ­تسيالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى ۋاكىل مەملەكەتتىك ورگانداردان جانە باسقا لاۋازىمدى تۇلعا­لاردان تاۋەلسىز بولادى. زاڭدا ادام قۇقىقتارى ۋاكىلىنىڭ فۋنكتسيالارى كورسەتىلگەن. ەندى ول ادامداردىڭ ارىزىن قاراۋمەن عانا ەمەس، وسى ارىزدار زاڭنىڭ نەگىزگى نورمالارىنا، زاڭدى تاجىريبەدە ءتيىمدى قولدانباۋعا، قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا بايلانىستى بولسا، سوتقا ارىز بەرۋمەن دە اينالىسادى. كونستيتۋتسياعا سايكەس، ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنىپ، ادامداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ قۇقىعىنا يە بولادى. بۇل تاجىريبە حالىقارالىق دەڭگەيدە وڭ ناتيجەسىن كورسەتتى. قازىرگى كەزدە كوپتەگەن مەملەكەت ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ، تەك مەملەكەتتىك ورگانداردا ەمەس، سونىمەن بىرگە سوت ارقىلى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر»، دەدى ساراپشى.

ال جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ايگۇل قاليمۇقاشەۆا قابىلدانىپ جاتقان شارالار قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. بيىل جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ءرولى مەن ماڭىزىن ەداۋىر كۇشەيتتى، ونىڭ ىشىندە سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىن قوزعادى. ا.قاليمۇقاشەۆانىڭ مالىمدەۋىنشە، سوتتاردى تولىققاندى رەفورمالاۋ، اتاپ ايتقاندا، جوعارى سوت كەڭەسى جاۋاپ بەرە­تىن كادر ساياساتىن قايتا قاراۋ بۇل سالاداعى كۇردەلى وزگەرىستى بىلدىرەدى.

«سوتتاردىڭ كادر ساياساتىن جەتىل­دى­رۋدەگى باستى كوزدەگەنى – اشىقتىق پەن ايقىندىقتى ارتتىرۋ. بۇل ءبىرىنشى كەزەك­تە زاڭدى قوعامداستىققا سۋديالار كور­پۋسىن قۇرۋعا تىكەلەي قاتىسۋ قۇق­ىعىن بەرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلە­دى. قۇقىقتىڭ تار سالالارىنداعى مامان­دار ءۇشىن وبلىستىق سوتتار سۋديالارىنىڭ لاۋازىمدارىنا ورنالاسۋعا وڭتايلاندىرىلعان كونكۋرس وتكىزىلەدى. پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا جوعارى بىلىكتى زاڭگەرلەردى جوعارعى سوت سۋديالارى لاۋازىمىنا كونكۋرستان تىس تاعايىنداۋ مۇمكىندىگى كوزدەلگەن. سوڭعى ۋاقىتتا كانديداتتاردىڭ كومپيۋتەرلىك تەستىلەۋدەن ءوتۋ جازبالارىن ىرىكتەۋدىڭ، ەسسە جازۋ مەن كەيستىك مىندەتتەردى شەشۋ­دىڭ اشىقتىعىن ودان ءارى ارتتىرۋ ماقساتىندا كەڭەستىڭ ينتەرنەت-رەسۋرسىندا جاريالانىپ كەلەدى. سونداي-اق سۋديا­لاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسە­لەلەرىنە كوپ كوڭىل ءبولىندى. قازىرگى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى سوت توراعالارىندا سۋديالاردىڭ مانسابىنا اسەر ەتۋ تەتىكتەرى جوق. اتاپ ايتقاندا، تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەلەرى بۇگىندە سوت توراعالارىنىڭ قۇزىرەتىنەن تىس، ولاردى جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ جانىنداعى سوت ءجيۋريى جانە سوتتىڭ جالپى وتىرىسى ارقىلى سۋديالار قاۋىمداستىعى قورىتىندىسىنان كەيىن عانا شەشەدى»، دەدى ساراپشى.

بۇدان بولەك، بۇرىن سۋدياعا كونكۋرسقا قاتىسۋ ءۇشىن سوت توراعاسىنىڭ مىنەزدەمەسى تالاپ ەتىلسە، ەندى ول جويىلدى، ال ۇسىنىمدى وبلىستىق سوتتىڭ جالپى وتىرىسى قۇپيا نەگىزدە بەرەدى. سوت جۇيەسىن وزدىگىنەن تازارتۋ دا ماڭىزدى ماسەلە بولىپ تابىلادى.

«بيىل سۋديالاردى تارتىپتىك جاۋاپ­كەرشىلىكتەن الشاقتاتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن قاعيدا كۇشىنە ەندى، ونىڭ ىشىندە مۇنداي ماسەلەلەردى سوتتاردىڭ جالپى وتىرىستارىنىڭ قاراۋىنا، سودان كەيىن سوت جيۋريىنە قاراۋ مىندەتتەرى ەنگىزىلگەن. سۋديالاردى ىرىكتەۋ، بىلىكتى زاڭگەرلەردى سوت جۇيەسىنە تارتۋ بو­يىنشا جەتىلدىرۋ جۇمىستارى قازىرگى ۋاقىتتا دا جالعاسۋدا. وسى قابىلدانعان شارالار قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىمدىمىن»، دەدى جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ مۇشەسى.

كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋ – پرەزيدەنت باستاماسىمەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى. بۇل ينستيتۋت ەلىمىزدە وتاندىق قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىپ وتىر. ساراپشىلار كلۋبىندا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ اپپارات جەتەكشىسى باقىت نۇرمۇحانوۆ وسى تۋرالى ايتا كەلىپ، كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ نەگىزگى ءبىر ەرەكشەلىگى – وعان ازا­مات­تاردىڭ جۇگىنە الۋ قۇقىعىنىڭ بولۋى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. «مۇنداي سۋبەك­تىلەردىڭ قاتارىنا ادام قۇقىقتارى جونىن­دەگى ۋاكىل جانە باس پروكۋرور قوسىلدى»، دەپ تولىقتىردى ساراپشى پىكىرىن.

«حالىقارالىق تاجىريبەگە قاراساق، الەمدە كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ينستيتۋتى بار 118 ەلدىڭ 70-دە كونستيتۋتسيالىق سوت جۇمىس ىستەيدى. 12 مەملەكەتتە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قۇرىلعان، قالعاندارىندا بۇل فۋنكتسيانى جالپى يۋريسديكتسيالى سوتتار اتقارادى. وسى ورايدا قازاقستان ەڭ كەڭ تاراعان، وزىق، حالىقارالىق تاجىريبەنى ەنگىزىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا كونستيتۋتسيالىق سوت تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل جۇمىس بارىسىندا حالىقارالىق تاجىريبە زەردەلەنۋدە. جالپى، كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ينستيتۋتىنىڭ 300 جىلدان استام تاريحى بار. وسى ورگاننىڭ قۇرىلۋىمەن، ازاماتتارعا وسى ورگانعا جۇگىنۋ قۇقىعىنىڭ بەرىلۋىمەن مەملەكەتتە ازاماتتار داۋلاي المايتىن قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىك اكتىلەردىڭ نەمەسە شەشىمدەردىڭ ءتىزىمى جوق بولادى. ويتكەنى بىلتىر اكىمشىلىك ادىلەت ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. قازىر كەز كەلگەن مينيسترلىكتىڭ، ۇكىمەتتىڭ باسقا دا ورگانداردىڭ شەشىمدەرىن، ارەكەتتەرىن، نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى سوتتاردا داۋلاۋعا بولادى. بۇرىن ازاماتتار زاڭداردىڭ ءوزىن داۋلاي المايتىن. ەندى ازاماتتارعا وسىنداي قۇقىق بەرىلىپ وتىر»، دەدى ب.نۇرمۇحانوۆ.

ساراپشىنىڭ مالىمدەۋىنشە، حالىقارالىق تاجىريبەدە ازاماتتاردىڭ مۇنداي ورگاندارعا جۇگىنۋىنىڭ بىرنەشە شارتى بار: زاڭ سول ازاماتقا نەمەسە زاڭدى تۇلعاعا قاتىستى تىكەلەي قولدانىلۋى كەرەك; ازامات ءوزىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋدىڭ باسقا ينستيتۋتتارىنان، اتاپ ايتقاندا، سوت ساتىلارىنان ءوتۋى كەرەك جانە سوڭعى شەشىم قابىلدانعاننان كەيىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت بەلگىلەنەدى. وسى شارتتاردى ساقتاي وتىرىپ، ازاماتتار، وزدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلەدى دەپ تاپسا، وندا كونستيتۋتسيالىق سوتقا ءوز ماسەلەسىن شەشۋ كەزىندە قولدانىلعان زاڭنىڭ نەمەسە وزگە دە نورماتيۆتىك اكتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق تالاپتارعا سايكەستىگىن قاراۋ تۋرالى سۇراۋ سالا الادى.

ال جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيا بو­يىنشا باس پروكۋرور كونستيتۋتسيالىق سوتقا ءۇش ماسەلە بويىنشا ءوتىنىش جولداي الادى. بۇل تۋرالى كلۋب وتىرىسىندا باس پروكۋراتۋرانىڭ پارلامەنتتەگى وكىلى مەيرامباي كەمالوۆ مالىمدەدى.

نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ، حالىقارالىق شارتتاردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ، كونستيتۋتسياعا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋ تۋرالى جان-جاقتى ايتىپ وتكەن ساراپشى: «باس پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – قۇقىق قورعاۋ فۋنكتسياسى. وسى فۋنكتسيانى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا باس پروكۋراتۋرا تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداۋدى تاپسىرعان بولاتىن. كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر پروكۋراتۋراعا قاتىستى ەكى ماڭىزدى ماسەلەنى شەشەدى. ەڭ الدىمەن، باس پروكۋرور كونستيتۋتسيالىق سوتقا ءۇش ماسەلە بويىنشا جۇگىنە الادى. ياعني قولدانىستاعى زاڭداردىڭ جانە وزگە دە نقا-نىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ، سونداي-اق راتيفيكاتسيا جاساۋ، ياعني پارلامەنت بەكىتكەنگە دەيىن حالىقارالىق شارتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىلىعىن تەكسەرۋ جانە كونستيتۋتسيا نورمالارىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋ بويىنشا. بۇدان باسقا، پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن كونس­تيتۋتسيانىڭ 83-بابىنا وزگەرىس ەنگىزىلىپ، بولاشاقتا پروكۋراتۋرانىڭ قىزمەتى كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن رەتتەلەتىن بولادى. ياعني كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىنى جونىندە، ونىڭ وكىلەتتىكتەرىنە قاتىستى وزگەرىستەر بولاتىنىن كورىپ وتىرمىز»، دەدى.

م.كەمالوۆتىڭ ايتۋىنشا، پروكۋرا­تۋرانىڭ كونستيتۋتسياداعى قىزمەتتەرىنىڭ باستى باعىتتارى وزگەرمەيدى. «ولاردى ودان ءارى ءوربىتۋ ماقساتىندا كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ، باس پروكۋراتۋرانىڭ جانە اشىق نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر پورتالدارىندا جاريالاندى»، دەدى ول.

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاننىڭ ەكسپورت كولەمى ارتتى

ەكونوميكا • بۇگىن، 09:52

پلەي-وففتان تىس قالدى

فۋتبول • بۇگىن، 08:43

ءۇشىنشى ورىنعا كوتەرىلدى

سپورت • بۇگىن، 08:40

ۇزدىك تورتتىكتىڭ قاتارىندا

تەننيس • بۇگىن، 08:39

مىڭعا جۋىق بالانى كەنە شاقتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:34

اۋرۋحانانىڭ جاڭا كورپۋسى اشىلادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:30

قاڭعىباس مىسىقتان قاۋىپ كوپ

قوعام • بۇگىن، 08:25

تسيفرلاندىرۋ جۇمىسىمەن تانىستى

ايماقتار • بۇگىن، 08:15

ۇلىلار ۇندەستىگى

قازاقستان • كەشە

باعا باقىلانادى

قارجى • كەشە

مەيىرىم شۇعىلاسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار