سۋرەتتە. نەمىس ەتنوگراف ريحارد كارۋتتستىڭ «سرەدي كيرگيزوۆ ي تۋركمەنوۆ» كىتابىنداعى قازاق دومبىراسى. 1903 جىل.
سول سياقتى قازاقتىڭ مايتالمان ەتنوگراف – جازۋشىسى اقسەلەۋ سەيدىمبەك, ء«ۇندى جۇرتىنىڭ قايراتكەرى ر.تاگور: «كەز كەلگەن حالىق ادامزات رۋحانياتىنا قوسقان ۇلەسىمەن باعالانادى», دەگەنىندەي قازاق حالقى ءۇشىن كۇللى ادامزات رۋحانياتىنا قوسقان ۇلەسى نە دەسەڭىز, ول ونىڭ – كۇي ونەرى» دەگەن ەكەن. وسى ورايدا قازاقتىڭ كۇي ونەرى ءھام ونىڭ اسپابى دومبىرا جايلى ايتار بولساق, قىتاي جازبالارىندا: «تۇركىنىڭ وركەسترىن اكەلىپ حان سارايىندا ويناتتىق» دەيدى. پلۋتارح جازادى: «ساقتىڭ اسكەرلەرى ساداقتىڭ ادىرناسىن شەرتىپ وتىرىپ, ءان سالادى». سول سياقتى, موڭعولدىڭ كونە شەجىرە – جازبالارىندا كەرەي توعىرىل حاننىڭ سارايىندا سىرتتان كەلگەن ەلشىلەردى كۇي ويناپ قارسى الاتىن جەتپىس كىسىلىك ءانسامبلى بولعانى جايلى ايتىلادى.
ونىڭ سىرتىندا, 1927 جىلى رۋدەنكو دەيتىن ارحەولوگ سكيفتەردىڭ قورعانىنان قوبىز اسپابىن تاپتى. ول ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان 5000 جىل بۇرىن جاسالىپتى. الگى قوبىزعا ۆاسيلەۆ دەيتىن شەبەر رەكونسترۋكتسيا جاساپ شىقتى. ءبىزدىڭ قازىرگى قوبىزدان اۋمايدى. سوڭعى جىلدارى ەۋرازيالىق اۋماقتا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنان وسىدان 2 نەمەسە 2,5 مىڭ جىل بۇرىنعى ۇلتتىق مۋزىكا اسپاپتارىمىزدىڭ ءوزى بولماعاندا كوزى تابىلىپ جاتىر. ۇلىتاۋداعى جانعابىل وزەنىنىڭ بويىنان 1946 جىلى اكادەميك الكەي مارعۇلان بالبال تاس تاۋىپ زەرتتەدى. بالبالدىڭ جاۋىرىنىندا قوبىز, قوڭىراۋ بار. ەل ونى «باقسى تاس» دەپ اتايدى. مۇنىڭ ءوزى-اق 1600 جىلدىڭ ارعى جاعىن مەڭزەپ تۇر.
وسى دەرەكتەردەن ءبىز ۇلى دالانى ەن جايلاپ جاتقان بابالارىمىز كۇي ونەرىن كەرەمەت اسپەتەتەنىن اڭعارامىز. ويتكەنى كۇي ونەرى – باسقا حالىقتاردا اتىمەن جوق. جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەك 2002 جىلى جارى كورگەن «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» اتتى كولەمدى ەڭبەگىندە, ءبىز بىلەتىن كەيبىر كۇيدىڭ تاريحى 2 مىڭ جىل بۇرىن تىركەلگەن. ريم تاريحشىلارى «تۇركىلەر قاعاندارىن كۇي شەرتىپ وياتادى» دەپ جازعانى جايلى بايانداپتى.
اقسەلەۋ سلان ۇلىنىڭ پايىمىنشا, قازاق توپىراعىندا مۋزىكا ونەرىنىڭ 5 ءىرى مەكتەبى بار. ولار:
- سىر بويى مەكتەبى. بۇلاردا وعىز-قىپشاق سارىنى بار. ءىرى وكىلدەرى – تۇرماعانبەت, بالقى بازار, شوراياقتىڭ ومارى, كەتە ءجۇسىپ, ت.ب. بۇلار ءاندى كۇي سياقتى تارتا بەرەدى. بۇگىنگى وكىلى – الماس الماتوۆ.
- اتىراۋ – باتىس قازاقستان مەكتەبى.
- جەتىسۋ مەكتەبى.
- التاي, تارباعاتاي, شينجان, باي-ولكە مەكتەبى.
- ارقا مەكتەبى. بۇل مەكتەپتىڭ وكىلدەرى – تاتتىمبەت, ىقىلاس, سۇگىر, ءمادي, اقان, ءبىرجان, بالۋان شولاق, ەستاي, ت.ب.
قازاق كۇيىن بىلاي ءبولىپ قاراۋعا نەگىز بار:
- قوڭىر ءان مەن قوڭىر كۇيلەر («سارى جايلاۋ»).
- تىك ءان, تىك كۇيلەر ( «اق كيىك», «جەز كيىك»).
- بويلاۋىق كۇيلەر («كىشكەنتاي», «زار قوسباسار»).
- كونەدەن كەلە جاتقان تارماقتى كۇيلەر بار. ەرتەدە 365 كۇندە 365 كۇيدى 365 بالا تارتادى ەكەن. وسىلاردان ەڭ جاقسى 9 كۇيدى تاڭداپ الىپ, باسقاسىن ۇمىتقان. بۇلار بۇگىنگى «توعىز تاراۋ», «اققۋ» سەكىلدى تسيكلدى كۇيلەر بولعان.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, ۇلى دالانىڭ نەگىزگى ەندىگىن ەن جايلاعان بابالارىمىز جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە جوسىپ جۇرگەندىكتەن ارحيتەحتۋرا جانە بەينەلەۋ ونەرىمەن اينالىسا المادى. بىراق ولار ءسوز ونەرى مەن ساز ونەرىن دامىتتى. ءسوز ونەرى – تەلەگەي تەڭىز داستاندار بولسا, ساز ونەرى (مۋزىكا) ادامزات تاريحىنا قوسقان ۇلى مۇراسى. ءبىز عالامعا ماقتانساق, مۋزىكامەن ماقتانا الامىز. سەبەبى ونىڭ جانرلىق تەكتىلىگى, بايىرعىلىعى, سازدىق ءۇنى ەشقانداي حالىقتا كەزدەسپەيدى. «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ 10 ءتۇرى جەتكەن. اسان قايعىنىڭ «ەل ايىرىلعان» كۇيى حVI عاسىردىڭ مۇراسى. قازتۋعانننىڭ «ساعىنىش» اتتى كۇيى جەتتى. ابىلايدىڭ «قارا جورعاسى» حVIII عاسىردىڭ تۋىندىسى.
