ناسىپقالي ماراباەۆ اتىنداعى «مۇنايشى» قوعامدىق قورى وسى اعىمداعى جىلى ونجىلدىق مەرەي جاسقا تولىپ وتىر. ەڭ باستىسى, مۇنداي كەڭ اۋقىمدى قايىرىمدىلىق قورى ەلىمىزدە مۇناي سالاسىنان باسقا بىردە-ءبىر ءوندىرىس سالاسىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇرىلعان جوق. سونىمەن, بۇل قور قالاي قۇرىلدى, قانداي جاعدايلار تۇرتكى بولىپ قۇرىلدى, ەندى وسى ماسەلەگە توقتالا كەتەيىك.
ەلىمىز ەگەمەندىك الۋىمەن قاتار كەلگەن نارىقتىق زامان زەينەتتەگى مۇنايشىلار ءومىرىن, ولاردىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىستىق جاعدايلارىن ايتارلىقتاي تىعىرىققا تىرەگەنى بارشامىزعا بەلگىلى جايت. اسىرەسە, زەينەتاقىدان باسقا تابىسى جوق, قاراساتىن ادامى جوق جالعىزباستى زەينەتكەرلەرىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋى اسا قيىندىقتا قالعان زامان ەدى. اقشانىڭ قۇنسىزدانۋىنا بايلانىستى ءومىر بويى جيناعان قاراجاتتارى كوك تيىنعا تاتىماي كۇيىپ كەتتى. وتاندىق مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋداعى ولاردىڭ قوسقان ۇلەستەرى مەن سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىنە بەلگىلەنگەن زەينەتاقى مولشەرى دە ماردىمسىز بولعانى سونداي, بۇل پاتەراقىنى تولەۋگە, ءدارى-دارمەك الۋعا, ءتىپتى تاماقتانۋعا جەتپەي, كۇنكورىستى قيىنداتا ءتۇستى.
ەڭبەك ارداگەرلەرىنىڭ كولىكتە جۇرۋگە, كوممۋنالدىق قىزمەتكە, ساناتوري-كۋرورتقا بارۋعا بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەرى مۇلدەم الىنىپ تاستالدى, جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە ولاردىڭ مۇددەلەرى ەسەپكە الىنبادى. ءسويتىپ, ارداگەرلەر ەڭبەك ۇجىمدارىنان قول ۇزۋىنە بايلانىستى قوعامدىق ومىردەن شەت قالا باستادى. جاڭا مەنشىك يەلەرى كۇللى يگىلىكتى وسى اعا ۇرپاقتاردىڭ جاساعانىن ۇمىتىپ كەتتى, وتپەلى كەزەڭدە بولماي قويمايتىن وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر ارداگەرلەردى مورالدىق جاعىنان كەمسىتۋگە ۇشىراتتى.
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتىمىزدە ەكى جۇزگە تارتا مۇناي-گاز كەن ورىندارى بار. قازىرگى تاۋەلسىزدىك ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆى سانالىپ وتىرعان مۇناي-گاز سالاسىن بيىك تۇعىرعا شىعارعان سول 200-دەي كەن ورىندارىن وتكەن عاسىردىڭ 60-80 جىلدارىندا اشىپ, يگەرۋىن ۇيىمداستىرعان زەينەتتەگى مۇنايشى-ارداگەرلەردىڭ سىن كوتەرمەيتىن تۇرمىس جاعدايلارى ەلىمىزدىڭ ءۇش ازاماتىنىڭ, رەسپۋبليكا كولەمىندە زور بەدەلى بار اسقار ق ۇلىباەۆ, بەلگىلى ارداگەر – مۇنايشىلار ناسىپقالي ماراباەۆ, ورال اقشولاقوۆتاردىڭ جارعاق قۇلاعىن جاستىققا تيگىزبەي, وسى قوردى قۇرۋعا يتەرمەلەگەن ەدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا مۇنايشى-ارداگەرلەردىڭ الەۋمەتتىك پروبلەمالارىن ءىشىنارا بولسا دا شەشۋدى قولعا العان وسى قور 2004 جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا دۇنيەگە كەلگەن ەدى.
قۇرىلتايشىلار قوردىڭ نەگىزگى جارعىلىق ماقساتتارىن قالىپتاستىردى, ولار:
- مۇقتاج مۇنايشى-ارداگەرلەرگە جانە ولاردىڭ وتباسىلارىنا قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتۋ;
- جۇمىسقا قابىلەتتى مۇنايشى-ارداگەرلەردىڭ ماتەريالدىق جاعدايلارىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزۋ;
- ارداگەرلەردى مەرەيتويلارىمەن قۇتتىقتاۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋ جانە ارداگەر نەمەسە ونىڭ جاقىن تۋىسى قايتىس بولعان جاعدايدا كومەك كورسەتۋ;
- رەسپۋبليكامىزدىڭ مۇناي-گاز تاريحىن قالپىنا كەلتىرۋ;
- مۇناي-گاز سالاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ارداقتى ازاماتتاردىڭ ەسىمدەرىن ايقىنداۋ جانە ماڭگى ەستە ساقتاۋ شارالارىن جۇرگىزۋ.
مىنە, بۇل قور وسىنداي وتە اۋقىمدى ماقساتتاردى وتكەن 10 جىلدا ىسكە اسىرىپ, قوردىڭ ءدال ۋاقىتىندا قۇرىلعاندىعىن جانە اسا قاجەتتىگىن دالەلدەدى.
ون جىلدا قانداي شارۋالار ءبىتتى, قانداي كەلەلى ىستەر اتقارىلدى سوعان قىسقاشا توقتالاتىن بولساق, ولار مىنالار. العاشقى جىلدارى قوردىڭ باسقارۋ ورگاندارى قۇرىلدى, جۇمىس باعدارلامالارى انىقتالدى, سونىڭ ىشىندە, زەينەتتەگى مۇنايشى ارداگەرلەردىڭ جالپى سانىن انىقتاپ, ولاردىڭ ىشىنەن كومەككە مۇقتاجداردىڭ ەسەبى شىعارىلدى. قورىمىزدىڭ كونتينگەنتى – مۇناي-گاز ونەركاسىبى سالالارىندا كەم دەگەندە ەر ادامدار 20 جىل, ال ايەلدەر 15 جىل قىزمەت ىستەگەن مۇنايشى ارداگەرلەر. مەزگىلىندە مۇناي كاسىپشىلىگىندە كەم دەگەندە 5 جىل قىزمەت ەتىپ پارتيا-كەڭەس-كاسىپوداق ورگاندارىنا سايلانعان مۇنايشىلار دا تىزىمدەلىپ ەسەپكە الىنعان; جالپى, زەينەتكەرلەر ىشىنەن «مۇقتاج ارداگەر-مۇنايشى» كاتەگورياسىنا كىمدەر جاتاتىنىن انىقتاۋ. مىنە, وسىلار نەگىزگى جۇمىستار بولدى.
بۇل اتالعاندار زەينەتكەرلەرگە ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋ بولسا, مۇنىمەن قاتار ارداگەرلەرگە رۋحاني كومەك جاساۋ دا قاتار ءجۇردى. 1999 جىلى قازاق مۇنايىنىڭ ءجۇز جىلدىعىنا وراي جارىق كورگەن ءبىرىنشى شىعارىلىمنان قالىپ قويعان جاڭا دەرەكتەر, ءمالىمەتتەر, ارداگەر مۇنايشىلار ەسىمدەرىمەن تولىقتىرىلىپ, قازاقستان مۇناي ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 2 تومى ءۇش تىلدە قايتا شىعارىلدى. 2005 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 60 جىلدىعىنا وراي, سوعىسقا كەتكەن ەر ازاماتتاردىڭ ورنىن باسقان ارۋلار ەڭبەگىن دارىپتەۋ ماقساتىندا «مۇنايشى ارۋلار ەڭبەگى – ەرلىك ەسكەرتكىشى» اتتى كىتاپ جارىق كوردى. «قازاق مۇنايىنىڭ ارداقتىلارى» سەرياسىمەن سالانىڭ ءوسىپ-وركەندەپ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان ارداگەرلەر جايىندا ءومىرباياندىق كىتاپتار جازىلىپ, سول ارقىلى مۇناي ونەركاسىبىنىڭ تاريحىن زەردەلەپ رەتتەيتىن ەڭبەكتەر شىعا باستادى. 2006 جىلدىڭ كەزەكتى مۇنايشىلار كۇنىنە وراي بۇل سەريانىڭ ءبىرىنشى ون كىتابى جارىق كوردى, ولار كەڭەس ءداۋىرىنىڭ ەڭ جوعارى ماراپاتى بولىپ سانالاتىن لەنين سىيلىعىنىڭ يەگەرلەرى نارەن يماشەۆ, جولداسقالي دوسمۇحامبەتوۆ, ۆالەنتين توكارەۆ, حالەل وزبەكقاليەۆ جانە سول كەڭەس داۋىرىندەگى مۇناي سالاسىنىڭ مايتالماندارى سافي وتەباەۆ, قۋانىش قۇداباەۆ, بولەكباي ساعىنعاليەۆ, راحمەت وتەسىنوۆ, ماحاش بالعىمباەۆ, سالامات مۇقاشەۆ. وسى ون كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى اتىراۋ, اقتوبە جانە الماتى قالالارىندا وتكىزىلىپ, جالپى, مۇنايشى ماماندىعىنىڭ جانكۇيەرلەرىنىڭ ريزاشىلىعىنا بولەندى.
2007 جىلى ناسىپقالي ماراباەۆ كەنەتتەن باقيلىق بولىپ, سول جىلى قازان ايىندا قۇرىلتايشىلارى مەن سەرىكتەرى قايىرىمدىلىق ۇيىمىن العاش قۇرۋشى ءارى تۇڭعىش اتقارۋشى ديرەكتورى رەتىندە قوردىڭ تولىققاندى جۇمىس جاساپ اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋىنە سىڭىرگەن ولشەۋسىز ەڭبەگىن ماڭگىلەۋ ماقساتىندا «مۇنايشى» قورىنا ن.ءا.ماراباەۆتىڭ اتىن بەرۋ جونىندە ءبىراۋىزدان شەشىم شىعاردى.
وسى جوعارىدا اتالعان قىزمەتتەرمەن قاتار قور نەگىزىنەن مەرەيتويلىق شارالاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە اتالىپ وتۋىنە تۇراقتى تۇردە باسشىلىق جاساپ, مەزگىلىندە اتالىپ ءوتۋىن قاداعالاپ وتىردى. قازاق مۇنايىنىڭ 110 جىلدىعى, قازاقستاندا ءبىرىنشى وندىرىستىك مۇناي الىنعان دوسسور كەن ورنىنىڭ 100 جىلدىعى, ماڭعىستاۋ مۇنايىنىڭ اشىلۋىنىڭ 50 جىلدىعى, قۇمكول كەن ورنىنىڭ 25 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتتى. سونداي-اق, كوزى تىرىسىندە قازاقستان مۇناي ونەركاسىبىنىڭ پاتريارحى اتاعىن يەلەنگەن سافي وتەباەۆتىڭ 100 جىلدىعى, وتكەن 20-عاسىردىڭ اڭىز-ارداگەر مۇنايشىلارى راحمەت وتەسىنوۆ, بولەكباي ساعىنعاليەۆ, ناسىپقالي ماراباەۆتىڭ 75, 80, 85 جاسقا تولعان مەرەيتويلارى مۇنايلى وڭىرلەردە اتالىپ ءوتتى.
جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا بايلانىستى ارنايى باعدارلاما جاساقتالدى. بۇل ايتۋلى مەرەكە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە كەڭىنەن اتالىپ ءوتتى. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقاندارعا مۇناي كومپانيالارى ارنايى قارجىلاي كومەك بەردى. قوردىڭ وسى شاراعا بايلانىستى ارنايى جۇرگىزگەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە مۇنايلى وبلىستار مەن رەسپۋبليكانىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنەن بارلىعى 559 سوعىسقا قاتىسقان مۇنايشى ارداگەرلەر, تىل ەڭبەككەرلەرى, قازا بولعان سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ جەسىرلەرى انىقتالدى. ولاردىڭ ءتىزىمى قور مۇراعاتىندا ساقتاۋلى.
2010 جىلى ەلىمىزدىڭ ەكى مۇنايلى وڭىرلەرىندە, ورال جانە جاڭاوزەن قالالارىندا مۇنايشىلارعا ارنالعان داڭق اللەيالارى اشىلدى. ورالدا اللەيانى قوردىڭ قامقورشىلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ا.ق ۇلىباەۆ پەن وبلىس اكىمى ب.ىزمۇحامبەتوۆ ەكەۋى لەنتاسىن قيىپ, سالتاناتتى تۇردە اشىلۋىن جينالعان حالىق ريزاشىلىقپەن قارسى الدى. اسىرەسە, اللەيانىڭ اشىلۋىنا قاتىسقان قازاقستاننىڭ ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, عىلىم دوكتورى, الەمگە ايگىلى قاراشىعاناق كەن ورنىن العاش اشۋشى گەولوگ سۋحان كامالوۆتىڭ ءوز بارەلەفىنىڭ قاسىندا كوپشىلىكتى قارسى الۋى اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسقاندارعا وتە ۇلكەن اسەر ەتتى. ماڭعىستاۋ مۇنايىنىڭ ورتالىعى ىسپەتتەس جاڭاوزەن قالاسىندا ارداگەرلەرگە ارنالعان داڭق اللەياسىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا پرەمەر-مينيستر ك.ءماسىموۆ, وبلىس اكىمى ق.كوشەرباەۆ, «قازمۇنايگاز» ءوب» اق باسشىلارى, مينيسترلىك, كوميتەت وكىلدەرى, مىڭداعان قالا جۇرتشىلىعى قاتىستى. اللەيانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, 90 جاستاعى باتىستاعى بۇكىل مۇنايلى وڭىرلەرگە بەلگىلى اقساقال وتەجان الشىمباەۆ قالا تۇرعىندارى اتىنان ريزاشىلىق ءسوزىن ايتتى. اللەيا ەكى گەكتارداي الاڭداعى الىپ كومپلەكس, ءدال ورتاسىندا 17 مەترلىك بيىك مۇنارا تۇر, ونىڭ ۇشار باسىندا مەملەكەتتىڭ اسقاقتىعىن بىلدىرەتىن قىران قوس قاناتىن جايىپ تۇر. اللەيا الاڭى گرانيت قابىرعالارمەن قورشالعان, تاقتالارىندا كەن ورىندارىن العاش اشۋشىلار, اتاقتى مۇنايشىلار, بەلگىلى مۇناي-گاز مەكەمەلەرىنىڭ اتتارى قاشالىپ جازىلعان. سونداي-اق, وسى ولكەنىڭ ايگىلى شايىرلارىنىڭ, جازۋشى جانە تاريحي تۇلعالارىنىڭ ەسىمدەرى بەدەرلەنگەن.
جان-جاقتى قوعامدىق-الەۋمەتتىك باعدارلامالارى كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارىپ, ن.ءا.ماراباەۆ اتىنداعى «مۇنايشى» قورى 2006 جانە 2011 جىلدارى ەلىمىزدەگى «ەڭ ۇزدىك قور» رەتىندە تانىلدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا وراي 2011 جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن قور «قىران ايماقتىق تۇتىنۋشىلار ليگاسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ «التىن قىران» ساپا بەلگىسىمەن ماراپاتتالدى.
ون جىلدا زەينەتاقىعا قوسىمشا تەك اقشالاي كومەك كولەمى 214 ميلليون تەڭگەدەن استام بولدى, بۇعان جىل سايىن ەكى جۇزدەن اسا ارداگەرلەر گازەت-جۋرنالدارعا جازىلدى, مۇناي ەنتسيكلوپەدياسى مەن قما كىتاپتارى تەگىن تاراتىلدى. العاشقى ساتتەن باستاپ, 2014 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن قما سەرياسىمەن 71 كىتاپ جارىق كورىپ, 109 كەيىپكەردى قامتىپتى.
قوردىڭ ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىمەن بۇگىنگى دارەجەگە قول جەتكىزۋىنە, ارداگەر مۇنايشىلارعا تياناقتى تۇردە ماتەريالدىق جانە رۋحاني-مورالدىق كومەكتەر كورسەتۋى, ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ بۇگىنگە دەيىن «قازمۇنايگاز» اق-تىڭ جانە ونىڭ ەنشىلەس مەكەمەلەرىنىڭ دەمەۋشىلىك كومەگىنىڭ ارقاسى ەكەندىگىن باسا ايتۋعا مىندەتتىمىز. سول مەكەمەلەر باسشىلارىنىڭ كەشەگى مۇناي اقساقالدارىنا دەگەن ءىلتيپاتى, ولاردىڭ مۇناي سالاسىنىڭ وسىنداي بيىك دارەجەگە جەتۋىنە ۇلەس قوسقان ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىنا تۇسىنىستىكپەن قاراۋى ارقاسىندا ىسكە اسۋدا. جىلدان جىلعا دەمەۋشىلەر قاتارى وسۋدە. 2010 جىلدان اليك ايدارباەۆ باس ديرەكتور بولىپ تاعايىندالعاننان باستاپ «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» كومپانياسى دا تۇراقتى تۇردە دەمەۋشىلىك جاساۋدا. سوڭعى جىلدارى ماڭعىستاۋدان «قاراجانباسمۇناي», باتىس قازاقستاننان «جايىقمۇناي», قىزىلوردادان «قازگەرمۇناي» قوسىلىپ, دەمەۋشىلەر جاعراپياسىن كەڭىتكەنىن ريزاشىلىقپەن ايتۋدامىز. ەلىمىزدەگى, تەك ەلىمىز ەمەس بۇكىل الەمدەگى ەڭ ءىرى گيگانت كەن ورىندارى قاتارىنداعى تەڭىز جانە قاراشىعاناقتاردىڭ يەلەرى «تەنگيزشەۆرويل» مەن كپيو كومپانيالارى دا الداعى ۋاقىتتا دەمەۋشىلەر قاتارىنا قوسىلىپ زەينەتتەگى ارداگەر مۇنايشىلاردىڭ وڭ باتاسىن الار دەگەن ۇمىتتەمىز.
ون جىل دەگەن, ءبىر قاراعاندا, اسا كوپ ۋاقىت ەمەس. ءوزىنىڭ العاشقى قادامىن ازعانتاي قايىرىمدىلىق كومەكتەردەن باستاعان قور بىرتە-بىرتە قىزمەتىن ورىستەتە وتىرىپ, ءتۇرلى نارىقتىق كەدەرگىلەر مەن تاۋسىلمايتىن رەفورمالاردى دا ەڭسەرە ءجۇرىپ, مۇنايشى-ارداگەرلەردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن باستى نازاردا ۇستاپ, بۇگىندە وتاندىق مۇناي كومپانيالارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى مەن ونىڭ ەنشىلەستەرىنىڭ الەۋمەتتىك سەرىكتەسىنە اينالدى. مۇنايشى ارداگەرلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋدە قور اتالمىش كومپانيا باسشىلارىمەن ەكى ارادا ەلەۋلى ءرول اتقارىپ وتىرعانى اقيقات. سونداي-اق, بۇل قور تەك قانا ارداگەرلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشىپ قانا قويماي, ولارعا مورالدىق-رۋحاني دەم بەرىپ, جاسامپاز ىستەرىن تاريحتا قالدىرۋعا دا بارىنشا قول ۇشىن بەرىپ كەلەدى.
سايلاۋ جىلقايداروۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر قويناۋىنىڭ قۇرمەتتى
بارلاۋشىسى, قوردىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى.
ەلىمىز ەگەمەندىك الۋىمەن قاتار كەلگەن نارىقتىق زامان زەينەتتەگى مۇنايشىلار ءومىرىن, ولاردىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىستىق جاعدايلارىن ايتارلىقتاي تىعىرىققا تىرەگەنى بارشامىزعا بەلگىلى جايت. اسىرەسە, زەينەتاقىدان باسقا تابىسى جوق, قاراساتىن ادامى جوق جالعىزباستى زەينەتكەرلەرىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋى اسا قيىندىقتا قالعان زامان ەدى. اقشانىڭ قۇنسىزدانۋىنا بايلانىستى ءومىر بويى جيناعان قاراجاتتارى كوك تيىنعا تاتىماي كۇيىپ كەتتى. وتاندىق مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋداعى ولاردىڭ قوسقان ۇلەستەرى مەن سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىنە بەلگىلەنگەن زەينەتاقى مولشەرى دە ماردىمسىز بولعانى سونداي, بۇل پاتەراقىنى تولەۋگە, ءدارى-دارمەك الۋعا, ءتىپتى تاماقتانۋعا جەتپەي, كۇنكورىستى قيىنداتا ءتۇستى.
ەڭبەك ارداگەرلەرىنىڭ كولىكتە جۇرۋگە, كوممۋنالدىق قىزمەتكە, ساناتوري-كۋرورتقا بارۋعا بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەرى مۇلدەم الىنىپ تاستالدى, جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە ولاردىڭ مۇددەلەرى ەسەپكە الىنبادى. ءسويتىپ, ارداگەرلەر ەڭبەك ۇجىمدارىنان قول ۇزۋىنە بايلانىستى قوعامدىق ومىردەن شەت قالا باستادى. جاڭا مەنشىك يەلەرى كۇللى يگىلىكتى وسى اعا ۇرپاقتاردىڭ جاساعانىن ۇمىتىپ كەتتى, وتپەلى كەزەڭدە بولماي قويمايتىن وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر ارداگەرلەردى مورالدىق جاعىنان كەمسىتۋگە ۇشىراتتى.
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتىمىزدە ەكى جۇزگە تارتا مۇناي-گاز كەن ورىندارى بار. قازىرگى تاۋەلسىزدىك ەكونوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆى سانالىپ وتىرعان مۇناي-گاز سالاسىن بيىك تۇعىرعا شىعارعان سول 200-دەي كەن ورىندارىن وتكەن عاسىردىڭ 60-80 جىلدارىندا اشىپ, يگەرۋىن ۇيىمداستىرعان زەينەتتەگى مۇنايشى-ارداگەرلەردىڭ سىن كوتەرمەيتىن تۇرمىس جاعدايلارى ەلىمىزدىڭ ءۇش ازاماتىنىڭ, رەسپۋبليكا كولەمىندە زور بەدەلى بار اسقار ق ۇلىباەۆ, بەلگىلى ارداگەر – مۇنايشىلار ناسىپقالي ماراباەۆ, ورال اقشولاقوۆتاردىڭ جارعاق قۇلاعىن جاستىققا تيگىزبەي, وسى قوردى قۇرۋعا يتەرمەلەگەن ەدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا مۇنايشى-ارداگەرلەردىڭ الەۋمەتتىك پروبلەمالارىن ءىشىنارا بولسا دا شەشۋدى قولعا العان وسى قور 2004 جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا دۇنيەگە كەلگەن ەدى.
قۇرىلتايشىلار قوردىڭ نەگىزگى جارعىلىق ماقساتتارىن قالىپتاستىردى, ولار:
- مۇقتاج مۇنايشى-ارداگەرلەرگە جانە ولاردىڭ وتباسىلارىنا قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتۋ;
- جۇمىسقا قابىلەتتى مۇنايشى-ارداگەرلەردىڭ ماتەريالدىق جاعدايلارىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزۋ;
- ارداگەرلەردى مەرەيتويلارىمەن قۇتتىقتاۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋ جانە ارداگەر نەمەسە ونىڭ جاقىن تۋىسى قايتىس بولعان جاعدايدا كومەك كورسەتۋ;
- رەسپۋبليكامىزدىڭ مۇناي-گاز تاريحىن قالپىنا كەلتىرۋ;
- مۇناي-گاز سالاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ارداقتى ازاماتتاردىڭ ەسىمدەرىن ايقىنداۋ جانە ماڭگى ەستە ساقتاۋ شارالارىن جۇرگىزۋ.
مىنە, بۇل قور وسىنداي وتە اۋقىمدى ماقساتتاردى وتكەن 10 جىلدا ىسكە اسىرىپ, قوردىڭ ءدال ۋاقىتىندا قۇرىلعاندىعىن جانە اسا قاجەتتىگىن دالەلدەدى.
ون جىلدا قانداي شارۋالار ءبىتتى, قانداي كەلەلى ىستەر اتقارىلدى سوعان قىسقاشا توقتالاتىن بولساق, ولار مىنالار. العاشقى جىلدارى قوردىڭ باسقارۋ ورگاندارى قۇرىلدى, جۇمىس باعدارلامالارى انىقتالدى, سونىڭ ىشىندە, زەينەتتەگى مۇنايشى ارداگەرلەردىڭ جالپى سانىن انىقتاپ, ولاردىڭ ىشىنەن كومەككە مۇقتاجداردىڭ ەسەبى شىعارىلدى. قورىمىزدىڭ كونتينگەنتى – مۇناي-گاز ونەركاسىبى سالالارىندا كەم دەگەندە ەر ادامدار 20 جىل, ال ايەلدەر 15 جىل قىزمەت ىستەگەن مۇنايشى ارداگەرلەر. مەزگىلىندە مۇناي كاسىپشىلىگىندە كەم دەگەندە 5 جىل قىزمەت ەتىپ پارتيا-كەڭەس-كاسىپوداق ورگاندارىنا سايلانعان مۇنايشىلار دا تىزىمدەلىپ ەسەپكە الىنعان; جالپى, زەينەتكەرلەر ىشىنەن «مۇقتاج ارداگەر-مۇنايشى» كاتەگورياسىنا كىمدەر جاتاتىنىن انىقتاۋ. مىنە, وسىلار نەگىزگى جۇمىستار بولدى.
بۇل اتالعاندار زەينەتكەرلەرگە ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋ بولسا, مۇنىمەن قاتار ارداگەرلەرگە رۋحاني كومەك جاساۋ دا قاتار ءجۇردى. 1999 جىلى قازاق مۇنايىنىڭ ءجۇز جىلدىعىنا وراي جارىق كورگەن ءبىرىنشى شىعارىلىمنان قالىپ قويعان جاڭا دەرەكتەر, ءمالىمەتتەر, ارداگەر مۇنايشىلار ەسىمدەرىمەن تولىقتىرىلىپ, قازاقستان مۇناي ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 2 تومى ءۇش تىلدە قايتا شىعارىلدى. 2005 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 60 جىلدىعىنا وراي, سوعىسقا كەتكەن ەر ازاماتتاردىڭ ورنىن باسقان ارۋلار ەڭبەگىن دارىپتەۋ ماقساتىندا «مۇنايشى ارۋلار ەڭبەگى – ەرلىك ەسكەرتكىشى» اتتى كىتاپ جارىق كوردى. «قازاق مۇنايىنىڭ ارداقتىلارى» سەرياسىمەن سالانىڭ ءوسىپ-وركەندەپ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان ارداگەرلەر جايىندا ءومىرباياندىق كىتاپتار جازىلىپ, سول ارقىلى مۇناي ونەركاسىبىنىڭ تاريحىن زەردەلەپ رەتتەيتىن ەڭبەكتەر شىعا باستادى. 2006 جىلدىڭ كەزەكتى مۇنايشىلار كۇنىنە وراي بۇل سەريانىڭ ءبىرىنشى ون كىتابى جارىق كوردى, ولار كەڭەس ءداۋىرىنىڭ ەڭ جوعارى ماراپاتى بولىپ سانالاتىن لەنين سىيلىعىنىڭ يەگەرلەرى نارەن يماشەۆ, جولداسقالي دوسمۇحامبەتوۆ, ۆالەنتين توكارەۆ, حالەل وزبەكقاليەۆ جانە سول كەڭەس داۋىرىندەگى مۇناي سالاسىنىڭ مايتالماندارى سافي وتەباەۆ, قۋانىش قۇداباەۆ, بولەكباي ساعىنعاليەۆ, راحمەت وتەسىنوۆ, ماحاش بالعىمباەۆ, سالامات مۇقاشەۆ. وسى ون كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى اتىراۋ, اقتوبە جانە الماتى قالالارىندا وتكىزىلىپ, جالپى, مۇنايشى ماماندىعىنىڭ جانكۇيەرلەرىنىڭ ريزاشىلىعىنا بولەندى.
2007 جىلى ناسىپقالي ماراباەۆ كەنەتتەن باقيلىق بولىپ, سول جىلى قازان ايىندا قۇرىلتايشىلارى مەن سەرىكتەرى قايىرىمدىلىق ۇيىمىن العاش قۇرۋشى ءارى تۇڭعىش اتقارۋشى ديرەكتورى رەتىندە قوردىڭ تولىققاندى جۇمىس جاساپ اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋىنە سىڭىرگەن ولشەۋسىز ەڭبەگىن ماڭگىلەۋ ماقساتىندا «مۇنايشى» قورىنا ن.ءا.ماراباەۆتىڭ اتىن بەرۋ جونىندە ءبىراۋىزدان شەشىم شىعاردى.
وسى جوعارىدا اتالعان قىزمەتتەرمەن قاتار قور نەگىزىنەن مەرەيتويلىق شارالاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە اتالىپ وتۋىنە تۇراقتى تۇردە باسشىلىق جاساپ, مەزگىلىندە اتالىپ ءوتۋىن قاداعالاپ وتىردى. قازاق مۇنايىنىڭ 110 جىلدىعى, قازاقستاندا ءبىرىنشى وندىرىستىك مۇناي الىنعان دوسسور كەن ورنىنىڭ 100 جىلدىعى, ماڭعىستاۋ مۇنايىنىڭ اشىلۋىنىڭ 50 جىلدىعى, قۇمكول كەن ورنىنىڭ 25 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتتى. سونداي-اق, كوزى تىرىسىندە قازاقستان مۇناي ونەركاسىبىنىڭ پاتريارحى اتاعىن يەلەنگەن سافي وتەباەۆتىڭ 100 جىلدىعى, وتكەن 20-عاسىردىڭ اڭىز-ارداگەر مۇنايشىلارى راحمەت وتەسىنوۆ, بولەكباي ساعىنعاليەۆ, ناسىپقالي ماراباەۆتىڭ 75, 80, 85 جاسقا تولعان مەرەيتويلارى مۇنايلى وڭىرلەردە اتالىپ ءوتتى.
جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا بايلانىستى ارنايى باعدارلاما جاساقتالدى. بۇل ايتۋلى مەرەكە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە كەڭىنەن اتالىپ ءوتتى. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقاندارعا مۇناي كومپانيالارى ارنايى قارجىلاي كومەك بەردى. قوردىڭ وسى شاراعا بايلانىستى ارنايى جۇرگىزگەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە مۇنايلى وبلىستار مەن رەسپۋبليكانىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنەن بارلىعى 559 سوعىسقا قاتىسقان مۇنايشى ارداگەرلەر, تىل ەڭبەككەرلەرى, قازا بولعان سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ جەسىرلەرى انىقتالدى. ولاردىڭ ءتىزىمى قور مۇراعاتىندا ساقتاۋلى.
2010 جىلى ەلىمىزدىڭ ەكى مۇنايلى وڭىرلەرىندە, ورال جانە جاڭاوزەن قالالارىندا مۇنايشىلارعا ارنالعان داڭق اللەيالارى اشىلدى. ورالدا اللەيانى قوردىڭ قامقورشىلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ا.ق ۇلىباەۆ پەن وبلىس اكىمى ب.ىزمۇحامبەتوۆ ەكەۋى لەنتاسىن قيىپ, سالتاناتتى تۇردە اشىلۋىن جينالعان حالىق ريزاشىلىقپەن قارسى الدى. اسىرەسە, اللەيانىڭ اشىلۋىنا قاتىسقان قازاقستاننىڭ ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, عىلىم دوكتورى, الەمگە ايگىلى قاراشىعاناق كەن ورنىن العاش اشۋشى گەولوگ سۋحان كامالوۆتىڭ ءوز بارەلەفىنىڭ قاسىندا كوپشىلىكتى قارسى الۋى اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسقاندارعا وتە ۇلكەن اسەر ەتتى. ماڭعىستاۋ مۇنايىنىڭ ورتالىعى ىسپەتتەس جاڭاوزەن قالاسىندا ارداگەرلەرگە ارنالعان داڭق اللەياسىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا پرەمەر-مينيستر ك.ءماسىموۆ, وبلىس اكىمى ق.كوشەرباەۆ, «قازمۇنايگاز» ءوب» اق باسشىلارى, مينيسترلىك, كوميتەت وكىلدەرى, مىڭداعان قالا جۇرتشىلىعى قاتىستى. اللەيانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, 90 جاستاعى باتىستاعى بۇكىل مۇنايلى وڭىرلەرگە بەلگىلى اقساقال وتەجان الشىمباەۆ قالا تۇرعىندارى اتىنان ريزاشىلىق ءسوزىن ايتتى. اللەيا ەكى گەكتارداي الاڭداعى الىپ كومپلەكس, ءدال ورتاسىندا 17 مەترلىك بيىك مۇنارا تۇر, ونىڭ ۇشار باسىندا مەملەكەتتىڭ اسقاقتىعىن بىلدىرەتىن قىران قوس قاناتىن جايىپ تۇر. اللەيا الاڭى گرانيت قابىرعالارمەن قورشالعان, تاقتالارىندا كەن ورىندارىن العاش اشۋشىلار, اتاقتى مۇنايشىلار, بەلگىلى مۇناي-گاز مەكەمەلەرىنىڭ اتتارى قاشالىپ جازىلعان. سونداي-اق, وسى ولكەنىڭ ايگىلى شايىرلارىنىڭ, جازۋشى جانە تاريحي تۇلعالارىنىڭ ەسىمدەرى بەدەرلەنگەن.
جان-جاقتى قوعامدىق-الەۋمەتتىك باعدارلامالارى كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارىپ, ن.ءا.ماراباەۆ اتىنداعى «مۇنايشى» قورى 2006 جانە 2011 جىلدارى ەلىمىزدەگى «ەڭ ۇزدىك قور» رەتىندە تانىلدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا وراي 2011 جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن قور «قىران ايماقتىق تۇتىنۋشىلار ليگاسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ «التىن قىران» ساپا بەلگىسىمەن ماراپاتتالدى.
ون جىلدا زەينەتاقىعا قوسىمشا تەك اقشالاي كومەك كولەمى 214 ميلليون تەڭگەدەن استام بولدى, بۇعان جىل سايىن ەكى جۇزدەن اسا ارداگەرلەر گازەت-جۋرنالدارعا جازىلدى, مۇناي ەنتسيكلوپەدياسى مەن قما كىتاپتارى تەگىن تاراتىلدى. العاشقى ساتتەن باستاپ, 2014 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن قما سەرياسىمەن 71 كىتاپ جارىق كورىپ, 109 كەيىپكەردى قامتىپتى.
قوردىڭ ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىمەن بۇگىنگى دارەجەگە قول جەتكىزۋىنە, ارداگەر مۇنايشىلارعا تياناقتى تۇردە ماتەريالدىق جانە رۋحاني-مورالدىق كومەكتەر كورسەتۋى, ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ بۇگىنگە دەيىن «قازمۇنايگاز» اق-تىڭ جانە ونىڭ ەنشىلەس مەكەمەلەرىنىڭ دەمەۋشىلىك كومەگىنىڭ ارقاسى ەكەندىگىن باسا ايتۋعا مىندەتتىمىز. سول مەكەمەلەر باسشىلارىنىڭ كەشەگى مۇناي اقساقالدارىنا دەگەن ءىلتيپاتى, ولاردىڭ مۇناي سالاسىنىڭ وسىنداي بيىك دارەجەگە جەتۋىنە ۇلەس قوسقان ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىنا تۇسىنىستىكپەن قاراۋى ارقاسىندا ىسكە اسۋدا. جىلدان جىلعا دەمەۋشىلەر قاتارى وسۋدە. 2010 جىلدان اليك ايدارباەۆ باس ديرەكتور بولىپ تاعايىندالعاننان باستاپ «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» كومپانياسى دا تۇراقتى تۇردە دەمەۋشىلىك جاساۋدا. سوڭعى جىلدارى ماڭعىستاۋدان «قاراجانباسمۇناي», باتىس قازاقستاننان «جايىقمۇناي», قىزىلوردادان «قازگەرمۇناي» قوسىلىپ, دەمەۋشىلەر جاعراپياسىن كەڭىتكەنىن ريزاشىلىقپەن ايتۋدامىز. ەلىمىزدەگى, تەك ەلىمىز ەمەس بۇكىل الەمدەگى ەڭ ءىرى گيگانت كەن ورىندارى قاتارىنداعى تەڭىز جانە قاراشىعاناقتاردىڭ يەلەرى «تەنگيزشەۆرويل» مەن كپيو كومپانيالارى دا الداعى ۋاقىتتا دەمەۋشىلەر قاتارىنا قوسىلىپ زەينەتتەگى ارداگەر مۇنايشىلاردىڭ وڭ باتاسىن الار دەگەن ۇمىتتەمىز.
ون جىل دەگەن, ءبىر قاراعاندا, اسا كوپ ۋاقىت ەمەس. ءوزىنىڭ العاشقى قادامىن ازعانتاي قايىرىمدىلىق كومەكتەردەن باستاعان قور بىرتە-بىرتە قىزمەتىن ورىستەتە وتىرىپ, ءتۇرلى نارىقتىق كەدەرگىلەر مەن تاۋسىلمايتىن رەفورمالاردى دا ەڭسەرە ءجۇرىپ, مۇنايشى-ارداگەرلەردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن باستى نازاردا ۇستاپ, بۇگىندە وتاندىق مۇناي كومپانيالارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى مەن ونىڭ ەنشىلەستەرىنىڭ الەۋمەتتىك سەرىكتەسىنە اينالدى. مۇنايشى ارداگەرلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋدە قور اتالمىش كومپانيا باسشىلارىمەن ەكى ارادا ەلەۋلى ءرول اتقارىپ وتىرعانى اقيقات. سونداي-اق, بۇل قور تەك قانا ارداگەرلەردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشىپ قانا قويماي, ولارعا مورالدىق-رۋحاني دەم بەرىپ, جاسامپاز ىستەرىن تاريحتا قالدىرۋعا دا بارىنشا قول ۇشىن بەرىپ كەلەدى.
سايلاۋ جىلقايداروۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر قويناۋىنىڭ قۇرمەتتى
بارلاۋشىسى, قوردىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى.
