نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ماڭعىستاۋدا حالىقتىڭ سالاۋاتتى ءومىر سۇرۋىنە, رۋحاني بايلىعىن ارتتىرۋعا نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك نىساندار كوپ جىلداردان بەرى سىرتوراي كۇيدە قالىپ كەلەدى. ەڭسەلى دۇكەندەر, ساۋلەتتى مەيرامحانالار مەن سان ءتۇرلى كەڭسەلەر ءسانىمىزدى اسىرىپ, سالتاناتتىڭ كوركىن قىزدىرا تۇسەر, ايتسە دە الەۋمەتتىك سالاداعى مارعاۋلىق رۋحاني مەشەۋلىككە اپارماسا بولعانى...
مۇناي جانە گاز وندىرىسىمەن ءماشھۇر ولكەنىڭ ورتالىعى اقتاۋ قالاسىندا ءجونى ءتۇزۋ سپورت كەشەنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جوق, «ماڭعىستاۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى» دەگەن دىرداي اتاقتى ارقالاپ, ءىشىن ءوڭىر, ەل تاريحىنا, تۇرمىسىنا قاتىستى مىڭداعان قۇندى جادىگەرلەرمەن جاسانتقان مۇراجاي قالتارىستاعى ءبىر قاباتتى جاتاعان عيماراتتىڭ سىڭار قاناتىندا تىرلىك ەتۋدە. ال 1,5 ميلليونعا تارتا قورى بار, بىلدەي وبلىستىق كىتاپحانا مەن وعان قاراستى اۋداندىق, قالالىق كىتاپحانالار جۇيەسىندەگى كىتاپ وردالارىنىڭ احۋالى ادام اياعانداي.
كىتاپحانا 1973 جىلى جاڭادان قۇرىلعان وبلىستىڭ عىلىمي كىتاپحاناسى بولىپ اشىلىپ, وعان وڭىرگە باسشىلىققا كەلگەن تۇتقاباي اشىمباەۆتىڭ جارى نەيلا اشىمباەۆا باسشى بولعان ەكەن. كەيىننەن بولەك-بولەك بالالار جانە جاسوسپىرىمدەر كىتاپحاناسى اشىلىپ, ءبارى بىرىگىپ تۇتاس ءبىر ايماقتىڭ رۋحاني قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرا العان. تالاپ پەن تەگەۋرىننىڭ مىقتىلىعى ما, الدە كىتاپ وقۋعا قۇمارلىق كوپ پە, جاز جايلاۋ, قىس قىستاۋلاردى ارالاپ, بەلىنەن بۋا تارتقان كىتاپتاردى ناسيحاتتاپ ءجۇرۋ مىندەتتەلگەن زامانداردا وسى كىتاپحانالار جۇيەسى ماڭعىستاۋدىڭ ويى مەن قىرىن تۇگەل قامتىپ وتىردى. 1988 جىلى وبلىس تاراعان كەزدە الگى ۇشەۋى «امبەباپ» بوپ بىرىكتىرىلىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول كۇيىندە قالىپ قويدى. ارقايسىسى ءوز الدىنا جەكە كىتاپحانا بولسا دا ارتىق ەتپەس ەدى, بىراق ەڭ باستى ماسەلە بۇل ەمەس, كىتاپحانانىڭ باسىبايلى عيماراتىنىڭ بولماۋىندا بولىپ تۇر. بۇعان دەيىن قالانىڭ العاشقى باراق ۇيلەرىندە, ونان سوڭ اباي اتىنداعى مادەني-دەمالىس كەشەنىندە, سوسىن ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن وبلىستىق كىتاپحانانىڭ قازىرگى بالاباقشا عيماراتىن پانالاعانىنا 16 جىل. سالىنعالى 40 جىل بولعان, وسى جىلدار ىشىندە كۇردەلى جوندەۋدەن وتپەگەن عيمارات ىشىندە, 2200 م² جەردەگى تار بولمەلەردە سىعىلىسىپ كۇن كورگەن «امبەباپ» كىتاپحانانىڭ بالالار كىتاپحاناسىنىڭ قورى سىيماعاندىقتان كىر جۋاتىن بولمەلەردە بۋلى-ءتۇيۋلى جاتىر. پاۆلوداردان باسقا وبلىستاردا ءوز الدىنا جەكە كىتاپحانا بوپ تۇرعان, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر كىتاپحاناسىنىڭ ماڭعىستاۋدا تەك ابونومەنت ءبولىمى مەن شاعىن وقۋ زالى جۇمىس ىستەۋدە. ال ولكەدەگى مۇناي, كولىك-ترانسپورت سالاسى, وزگە دە تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى سۇراستىرىپ ءجيى كەلەتىن تەحنيكالىق كىتاپتار «ماياك» سپورت كەشەنىنىڭ ءبىر بولمەسىنە ورنالاسقان. «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» دەمەكشى, «بوساتىڭىز» دەگەن دۇڭك-دۇڭك حابار دۇركىن-دۇركىن بۇل جاقتان دا جەتىپ تۇرادى ەكەن.
كىتاپحانا جايلى جاقسى ءۇمىتتىڭ وتىن ۇرلەگەن «2007-2009 جىلدارعا ارنالعان وبلىس كىتاپحانالارىن دامىتۋ مەن جاڭارتۋدىڭ» وڭىرلىك باعدارلاماسى بولدى. عيمارات سالۋ, كولىكپەن قامتۋ, كومپيۋتەرلەندىرۋ سەكىلدى كىتاپحانالار ءۇشىن «جاندى» تەتىكتەردى تاپ باسقان باعدارلامانىڭ ءۇش جىلدا ماڭعىستاۋعا بەرگەنى – اقتاۋ قالالىق كىتاپحانانىڭ «تاقىمىنا» «گازەل» كولىگىنىڭ ءتيۋى مەن كەيبىر اۋىلدارداعى كىتاپحانالاردىڭ دۇنيە-مۇلكىن جاڭارتۋى, وبلىستىق زاعيپتار ءۇشىن جانە جاڭا كىتاپحانا اشۋ ءۇشىن اقتاۋدان ءۇش بولمەلىك ەكى پاتەردىڭ بەرىلۋى بولدى. وسى قارساڭدا بىرقاتار كىتاپحانالار كۇردەلى, ەندى بىرەۋلەرى اعىمداعى جوندەۋدەن ءوتىپ قالدى. باعدارلامانىڭ «ءبىسسىمىللاسى» وبلىستىق كىتاپحاناعا ءوز الدىنا عيمارات سالۋ ءجايى بولدى. ول ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار جاساقتاۋعا ارنايى قارجى قارالعانمەن, بەرىلمەگەن. تەك, 60 ملن. تەڭگە قارالعان قاراقيا اۋداندىق كىتاپحاناسى قۇرىلىسىنىڭ 30 ملن. تەڭگەگە ىرگەتاسى قالانعان, ول وسى كۇيىندە بىرنەشە جىلدان بەرى تۇرالاپ تۇر. اتالمىش باعدارلاما اياسىندا ءبىرى جايىق جاعاسىنان, ەكىنشىسى قالانىڭ قاق ورتاسىنان ەڭسەلى عيمارات سالىپ العان اتىراۋ جانە قىزىلوردا وبلىستارىنا تامسانۋمەن ماڭعىستاۋلىق كىتاپحاناشىلار مەن وقىرمانداردىڭ تاڭى اتىپ, كۇنى باتۋدا. اسىرەسە, كىتاپحانا ماسەلەسى تەك كىتاپحاناشىلاردىڭ عانا مۇڭى بولىپ قالعان ءتارىزدى, ءۇنىن ەشكىم ەستىمەيدى, كوز جاسىن ەشكىم كورمەيدى, كىتابىن بۋىپ-ءتۇيىپ, ازىن-اۋلاق جالاقىمەن ءارتۇرلى مادەني-رۋحاني, ادەبي-تانىمدىق كەشتەر وتكىزىپ, جاستاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, قازاقتىڭ ۇلى تۇلعالارىن «ءتىرىلتىپ», ولاردىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاپ شاپقىلاپ جۇرگەن – سولار. كەزىندە پروزاشى و.بوكەي: «ادامزاتقا اۋا قانشالىقتى قاجەت بولسا, كىتاپحاناشىلار دا سونشالىقتى قاجەت», دەپ ال ءا.كەكىلباي: «كىتاپحانالاردى اقىل-ءبىلىم, ادامگەرشىلىك, پاراسات ورداسى دەپ, ال كىتاپحاناشىلاردى ەشقاشان جوعالماۋعا ءتيىستى سول اسىل قازىنانىڭ ساقشىلارى دەپ بىلەمىن», دەپ باعالاعان ماماندىق يەلەرىنىڭ قازىرگى مارتەبەسى قانداي كۇيدە؟ شاعىن زالدى شارا ءۇشىن بوساتىپ, شاقىرىلعان قوناعى سىيماي ابىرجىپ, ۇستەلدەرىن ءارى-بەرى تاسىپ ورىن دايىنداپ قاربالاساتىندارىن قايتەرسىڭ؟! رۋحاني سانانىڭ نازىك, ءالسىز, بىراق ساف ساۋلەلەرى سەكىلدى...
جالپى, وبلىس بويىنشا مادەنيەت باسقارماسىنا قارايتىن 66 كىتاپحانا بار. «كىتاپحانا ەكەن عوي» دەپ ماڭدايدان سيپاعاندار عانا جاڭادان سالىنعان كلۋب ءۇيىنىڭ ىشىنەن ورىن بەرە العان, وسى 66-نىڭ 17-ءسى تيپتىك ۇلگىدەگى كىتاپحانا, قالعاندارىنىڭ ءبىرى بۇرىنعى اكىمنىڭ ءۇيىن قالقالاسا, ەكىنشىسى مەملەكەت ەسەبىندەگى قىرۋار كىتاپقا اياۋشىلىق بىلدىرگەن الدەبىر قايىرىمدى جاننىڭ دۇكەنىنىڭ ءبىر بولمەسىندە سىقاپ تۇر. وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا كىتاپحاناسىنىڭ كۇيى كوشىلگەرى تۇرعان تۇپقاراعان اۋدانى ەكەن. مۇنداعى تەڭىزدەگى مۇناي وپەراتسيالارىن قولداپ, سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيالاردىڭ, اسىرەسە, «ادجيپ» كومپانياسىنىڭ ىشكەن-جەگەنى ادال ەكەن, اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ينفراقۇرىلىمدىق دامۋىنا دەمەۋ كورسەتىپ كەلەدى. وسى نازاردان قاعىس قالماعان اقشۇقىر, قىزىلوزەن, اتاش اۋىلدارىنىڭ كىتاپحانالارىنىڭ «بەتى بەرى قارادى», ال تۇرعىندارىنىڭ سانى 2-3 ەسە وسكەن سايىن اۋىلىندا بۇل ماسەلە بولىپ تۇر.
جىل سايىن كىتاپحاناسىنىڭ جەل كەۋلەمەسىن دەپ ىرگەسىن قىمتاپ, سۋ تامباسىن دەپ توبەسىن جاپسىرمالاعان شەتپەدەن اۋداندىق كىتاپحانا سالامىز دەپ بۇرىنىراق 4 ملن.تەڭگەگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجات جاسالعان, بىراق قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قۇنى وزگەرۋىنىڭ اسەرى مە, مەرزىمى ءوتىپ كەتكەندىكتەن ول قايتا قارالۋدى كۇتىپ قالعان سىڭايلى. بىراق, 2008 جىلى كىتاپحانا اۋلاسىنان عيمارات سالۋ ءۇشىن 1000 مەتر² جەر پايدالانۋعا بەرىلسىن دەگەن شەشىمنىڭ بولۋى – كوڭىلگە مەدەۋ. ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ ساي-وتەس اۋىلى ۆوكزال ماڭىنداعى ەكى قاباتتى ءۇيدىڭ تومەنگى قاباتىنىڭ ەكى بولمەلى پاتەرىنە جايعاسقان كىتاپحانانىڭ جاعدايى جوندەۋ كورمەگەن مۇشكىل حالدە. ال تۇششىبەك حالقىنىڭ «باسپاق تۇگىل, باس قايعى» قىلماۋعا حاقى بار, تۋبەركۋلەز دەرتىمەن اۋىراتىن ناۋقاستار جاتاتىن ساناتوري ىشىنە, باكزەرتحاناعا ورنالاسقان اۋىل كىتاپحاناسى ءوز-وزىنەن وقشاۋلانىپ قالعان. سەبەبى, ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. حالىق پەن كىتاپ اراسىن كوزاپارا الشاقتاتۋدىڭ استارىندا نە تۇر – باسشىلار حالىقتى كىتاپ وقىمايدى دەپ سانايدى ما, الدە «كىتاپحانا بار» دەگەن ەسەپ-قيساپقا عانا قاجەت پە؟! اتالمىش اۋداندا «مۇناي كومپانيالارى شەبىر مەن اقشىمىراۋ اۋىلدارىنا كىتاپحانا سالادى ەكەن» دەگەن جىلىمىق جاڭالىق قۇلاققا تيەدى...
اقتاۋ قالالىق كىتاپحاناسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اباي اتىنداعى مادەني-دەمالىس كەشەنى قاناتىنىڭ استىندا. كەشەندە جۋىردا باستالعان كۇردەلى جوندەۋ بۇلاردى كىتاپتارىن بۋىپ-ءتۇيىپ, باراتىن جەر ىزدەۋ تىعىرىعىنا تىرەدى. ءتۇرلى ۇيىرمەلەرى, كلۋبتارى مەن توپتارى كوپ كەشەننىڭ باسشىلىعى كۇردەلى جوندەۋ بىتكەن سوڭ, ارتىنىپ-تارتىنعان كىتاپحاناعا ەسىگىن قايتادان ايقارا اشپاسا, «تورلەت» دەمەسە, تاڭعالۋدىڭ قاجەتى جوق.
مونوقالا ساناتىندا بولۋ جاڭاوزەن قالاسى مەن ونىڭ ماڭايىنداعى شاعىن اۋىلداردىڭ جوعىن تۇگەندەيدى دەگەن وي بار. سەنەكتە 3-4 جىل بۇرىن سالىنعان جاڭا كلۋب ۇيىنەن سىڭعىراعان كىتاپحانا بولمەسى اشىلسا, وسى جاعدايلار تەڭگە مەن قىزىلسايدا جالعاسىن تاپتى. بىراق, 130 مىڭعا جۋىق حالقى بار جاڭاوزەندەگى جوعارىداعى ەكى اۋىلدى قوسپاعاندا قالعان 5 كىتاپحانا قالانىڭ وزىنە شوعىرلانعان. ال, راحات-1, راحات-2, اراي شاعىن اۋداندارى ءۇشىن كىتاپحانا اشىلماعان. مۇنداي جاعداي مۇنايلى جانە بەينەۋ اۋداندارىنا دا ورتاق. مادەنيەت سالاسىنىڭ كىتاپحانا قىزمەتىنىڭ زاڭدىلىعىنا ساي, ءاربىر مىڭ تۇرعىنى بار اۋىلدا كىتاپحانا بولۋى ءتيىس, ال اۋماعى اتشاپتىرىم قاشىقتىققا ۇلعايىپ, تۇرعىندارى بىرنەشە مىڭعا ارتا تۇسكەن اۋدانداردىڭ شەت اۋىلدارىندا كىتاپحانا جوق. وقۋلىقتار مەن مەكتەپ باعدارلامالارىنا قاتىستى قوسىمشا قۇرالداردى ۇسىناتىن مەكتەپ كىتاپحانالارىن جالپىعا ارنالعان دەۋگە بولمايدى, ولار ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى مەكەمەلەر. مەكتەپتە ساپالى ءبىلىم بەرۋ ءىسىن, بالاباقشامەن قامتۋدى, ءۇش اۋىسىمدىق وقىتۋدى جويۋدى جولعا قويۋ جولىندا جۇرگەن بۇل سالانىڭ جالپى تۇرعىنداردىڭ «ساۋاتىن اشىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە» مىندەتتىلىگى دە, شاماسى دا جوق. وسىلاي تىزبەكتەپ, تۇرتپەكتەپ كەتە بەرسەڭ, وڭىردە بىرىنەن-ءبىرى «اسىپ ءتۇسكەن» كىتاپحانالاردى كەزدەستىرۋگە بولادى. جۋىق ارادا جوسپاردا تۇرعاندار دا بار بولار, ءبىراق بۇعان دەيىنگى جوسپارلار ءجۇنجىپ, ۋادەلەر ۇگىتىلىپ, سوزدەر سۇيىلىپ كەتكەن سوڭ سەنۋدىڭ ءوزى قيىن.
قازىر تۇرمىسقا كومپيۋتەر دەندەي ەنگەن زامان, وسى باعىتتا كىتاپحانالاردى كومپيۋتەرلەندىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇرسا دا, ماڭعىستاۋداعى 66 كىتاپحانانىڭ قولدانىسىندا 100 كومپيۋتەر بار, ونىڭ 25-ءى وبلىس ورتالىعىندا دەگەندە, اۋداندارداعىنىڭ ءجايىن ءوزىڭىز شامالاي بەرىڭىز. مىسالى, ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ 15 كىتاپحاناسىندا كومپيۋتەر سانى – 3! ال وبلىستىق امبەباپ كىتاپحانانىڭ وزدەرىنە پويىزبەن كەلگەن كىتاپتاردى تاسىمالداپ الىپ, اۋدان, قالالارعا شىعاتىن كولىگى – كونە «جيگۋلي». كىتاپحانالارداعى احۋالدى كورگەن جاستار بۇل سالادا قىزمەت ەتۋدەن ات-توندارىن الا قاشادى. قازىر وبلىستا 170 كىتاپحانا قىزمەتكەرى بار, ونىڭ دا جارتىسىنا جۋىعى وزگە «ءجونى ءتۇزۋ جۇمىس تابىلعانشا «ستاج» جيناپ» جۇرگەن باسقا ماماندىق يەلەرى. وسى جاعدايلارعا قاراپ وتىرىپ ويعا قالاسىڭ – كىتاپحانالارىمىز قايدا «بەتتەپ» بارادى؟ ولار راسىندا كۇيرەۋگە باعىت العان جوق پا؟ ولارعا نەگە قولداۋ جوق؟ جاستاردى كىنالاۋعا دايىن تۇراتىن قوعام ۇرپاقتى رۋحاني يەن بايلىقتان وزدەرى اجىراتىپ الىپ وتىرعان جوق پا؟ كىتاپحانالارمەن قايتا قاۋىشۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
ماڭعىستاۋدىڭ وبلىستىق كىتاپحاناسى جىلىنا 18 مىڭ وقىرمانعا قىزمەت كورسەتەدى ەكەن. اينالىمعا كەلمەيتىن تار زال, سىيماي جيناۋلى جاتىپ كونەرگەن كىتاپتار, قۇرال-جابدىقتاردىڭ جەتىسپەۋى, ياعني ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا تولىققاندى قىزمەت كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. زاڭعا ساي كەمىندە 10-20 جىل ساقتالۋعا ءتيىس رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزداعى باق ونىمدەرىن ءبىر كۇنى قاجەت بولارىن بىلە تۇرا 2-3 جىلدان سوڭ «ەسەپتەن شىعارۋعا» ءماجبۇر.
ماڭعىستاۋدا ەلەكتروندى وقۋ زالى, ينتەرنەت زالى بار كىتاپحانا عيماراتى سالىنسا, «ءبىر وقپەن ەكى قويان اتىپ الۋ» دەگەن سول بولعالى تۇر. ءبىرىنشىسى, ارينە, كىتاپحانا ماسەلەسى شەشىلىپ, وقىرماندارعا وڭتايلى, زاماناۋي تالاپتارعا ساي قىزمەت كورسەتىلەدى, ەكىنشىدەن, بالاباقشا عيماراتى ءبىلىم سالاسىنا قايتارىلىپ, ونسىز دا شەتى كورىنبەي تۇرعان شيرەتتىڭ ءبىر بولەگى قىسقارعان بولار ەدى. الايدا, ءتيىستى ورىندار تاراپىنان جىلدار بويى جاڭىلماي كەلىپ جەتەتىن «كىتاپحانا سالاتىن جەر جوق» دەگەن جاۋاپ اۋىزعا قاقپاق, اياققا تۇساۋ.
قازىرگى تاڭدا ماڭعىستاۋ وبلىستىق امبەباپ كىتاپحاناسى ۇجىمى تىرمىسىپ تىرلىگىن ىستەۋدە. كىتاپتار كىتاپحانالارعا ءمىندەتتەلگەن «رابيس» باعدارلاماسىنا وتۋدە. جۋىردا كىتاپحاناعا «كيبو» بيبليوبۋس-كولىگى (كومپلەكسنىي ينفورماتسيوننىي-بيبليوتيچنىي وبسلۋجيۆانيە) الىندى. ىشىندە فاكسى, كسەروكسى, عارىشتىق انتەننالار ارقىلى عالامتورعا قوسىلعان كومپيۋتەرى, كىتاپ جينايتىن سورەلەرى مەن ونشاقتى جينالمالى ورىندىعى بار. قۇنى 27-30 ملن. تەڭگە تۇراتىن كولىك-كىتاپحانا اۋىلداردى ارالايتىن بولادى. بۇل دا جاقسى. بىراق, وبلىستىق كىتاپحانا كولىك ءىشىن قونىس ەتپەيتىنى بەلگىلى, سوندىقتان وبلىسقا ەڭسەلى كىتاپحانا عيماراتى كەرەك-اق.
مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىندا: «ءوزىنىڭ بيىك, تازا, رۋحاني قاسيەتىمەن كىتاپ – مادەنيەت پەن رۋحانياتتى قورعاۋدا تەڭدەسى جوق قارۋ بولىپ تابىلادى» دەگەن بولاتىن. وبلىستىڭ كىتاپحاناسى ماقتانا كىرىپ, ۇيالماي كورسەتەتىن اق ورداعا يە بولسا, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ماڭعىستاۋدا جۇزەگە اسقان ماڭىزدى ىستەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە جۇرتشىلىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەنەتىنى ءسوزسىز.
P.S. ماقالا رەداكتسياعا جىبەرىلىپ جاتقاندا كىتاپحانادان قوڭىراۋ شالىندى – كىتاپحانا سالۋعا اقتاۋ قالاسىنان جەر تەلىمىن سۇراعان وبلىستىڭ مادەنيەت باسقارماسىنا اقتاۋ قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ن.اققۇلوۆ قول قويعان جاۋاپ حات كەلىپتى. وندا «...16, 18, 19ا, 34, 35 شاعىن اۋدانداردىڭ ەگجەي-تەگجەيلى جوسپارلاۋ جوبالارىن جاساقتاۋ بويىنشا جۇمىستار باستالدى. جوبانى جاساقتاۋ بارىسىندا شاعىن اۋدانداردىڭ بىرىنە كىتاپحانا عيماراتىنىڭ قۇرىلىسىنا جەر ۋچاسكەسىن بەلگىلەۋ جوسپارىمىزدا بار» دەلىنىپتى.
«جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس»...
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ماڭعىستاۋدا حالىقتىڭ سالاۋاتتى ءومىر سۇرۋىنە, رۋحاني بايلىعىن ارتتىرۋعا نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك نىساندار كوپ جىلداردان بەرى سىرتوراي كۇيدە قالىپ كەلەدى. ەڭسەلى دۇكەندەر, ساۋلەتتى مەيرامحانالار مەن سان ءتۇرلى كەڭسەلەر ءسانىمىزدى اسىرىپ, سالتاناتتىڭ كوركىن قىزدىرا تۇسەر, ايتسە دە الەۋمەتتىك سالاداعى مارعاۋلىق رۋحاني مەشەۋلىككە اپارماسا بولعانى...
مۇناي جانە گاز وندىرىسىمەن ءماشھۇر ولكەنىڭ ورتالىعى اقتاۋ قالاسىندا ءجونى ءتۇزۋ سپورت كەشەنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جوق, «ماڭعىستاۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى» دەگەن دىرداي اتاقتى ارقالاپ, ءىشىن ءوڭىر, ەل تاريحىنا, تۇرمىسىنا قاتىستى مىڭداعان قۇندى جادىگەرلەرمەن جاسانتقان مۇراجاي قالتارىستاعى ءبىر قاباتتى جاتاعان عيماراتتىڭ سىڭار قاناتىندا تىرلىك ەتۋدە. ال 1,5 ميلليونعا تارتا قورى بار, بىلدەي وبلىستىق كىتاپحانا مەن وعان قاراستى اۋداندىق, قالالىق كىتاپحانالار جۇيەسىندەگى كىتاپ وردالارىنىڭ احۋالى ادام اياعانداي.
كىتاپحانا 1973 جىلى جاڭادان قۇرىلعان وبلىستىڭ عىلىمي كىتاپحاناسى بولىپ اشىلىپ, وعان وڭىرگە باسشىلىققا كەلگەن تۇتقاباي اشىمباەۆتىڭ جارى نەيلا اشىمباەۆا باسشى بولعان ەكەن. كەيىننەن بولەك-بولەك بالالار جانە جاسوسپىرىمدەر كىتاپحاناسى اشىلىپ, ءبارى بىرىگىپ تۇتاس ءبىر ايماقتىڭ رۋحاني قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرا العان. تالاپ پەن تەگەۋرىننىڭ مىقتىلىعى ما, الدە كىتاپ وقۋعا قۇمارلىق كوپ پە, جاز جايلاۋ, قىس قىستاۋلاردى ارالاپ, بەلىنەن بۋا تارتقان كىتاپتاردى ناسيحاتتاپ ءجۇرۋ مىندەتتەلگەن زامانداردا وسى كىتاپحانالار جۇيەسى ماڭعىستاۋدىڭ ويى مەن قىرىن تۇگەل قامتىپ وتىردى. 1988 جىلى وبلىس تاراعان كەزدە الگى ۇشەۋى «امبەباپ» بوپ بىرىكتىرىلىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول كۇيىندە قالىپ قويدى. ارقايسىسى ءوز الدىنا جەكە كىتاپحانا بولسا دا ارتىق ەتپەس ەدى, بىراق ەڭ باستى ماسەلە بۇل ەمەس, كىتاپحانانىڭ باسىبايلى عيماراتىنىڭ بولماۋىندا بولىپ تۇر. بۇعان دەيىن قالانىڭ العاشقى باراق ۇيلەرىندە, ونان سوڭ اباي اتىنداعى مادەني-دەمالىس كەشەنىندە, سوسىن ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن وبلىستىق كىتاپحانانىڭ قازىرگى بالاباقشا عيماراتىن پانالاعانىنا 16 جىل. سالىنعالى 40 جىل بولعان, وسى جىلدار ىشىندە كۇردەلى جوندەۋدەن وتپەگەن عيمارات ىشىندە, 2200 م² جەردەگى تار بولمەلەردە سىعىلىسىپ كۇن كورگەن «امبەباپ» كىتاپحانانىڭ بالالار كىتاپحاناسىنىڭ قورى سىيماعاندىقتان كىر جۋاتىن بولمەلەردە بۋلى-ءتۇيۋلى جاتىر. پاۆلوداردان باسقا وبلىستاردا ءوز الدىنا جەكە كىتاپحانا بوپ تۇرعان, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر كىتاپحاناسىنىڭ ماڭعىستاۋدا تەك ابونومەنت ءبولىمى مەن شاعىن وقۋ زالى جۇمىس ىستەۋدە. ال ولكەدەگى مۇناي, كولىك-ترانسپورت سالاسى, وزگە دە تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى سۇراستىرىپ ءجيى كەلەتىن تەحنيكالىق كىتاپتار «ماياك» سپورت كەشەنىنىڭ ءبىر بولمەسىنە ورنالاسقان. «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» دەمەكشى, «بوساتىڭىز» دەگەن دۇڭك-دۇڭك حابار دۇركىن-دۇركىن بۇل جاقتان دا جەتىپ تۇرادى ەكەن.
كىتاپحانا جايلى جاقسى ءۇمىتتىڭ وتىن ۇرلەگەن «2007-2009 جىلدارعا ارنالعان وبلىس كىتاپحانالارىن دامىتۋ مەن جاڭارتۋدىڭ» وڭىرلىك باعدارلاماسى بولدى. عيمارات سالۋ, كولىكپەن قامتۋ, كومپيۋتەرلەندىرۋ سەكىلدى كىتاپحانالار ءۇشىن «جاندى» تەتىكتەردى تاپ باسقان باعدارلامانىڭ ءۇش جىلدا ماڭعىستاۋعا بەرگەنى – اقتاۋ قالالىق كىتاپحانانىڭ «تاقىمىنا» «گازەل» كولىگىنىڭ ءتيۋى مەن كەيبىر اۋىلدارداعى كىتاپحانالاردىڭ دۇنيە-مۇلكىن جاڭارتۋى, وبلىستىق زاعيپتار ءۇشىن جانە جاڭا كىتاپحانا اشۋ ءۇشىن اقتاۋدان ءۇش بولمەلىك ەكى پاتەردىڭ بەرىلۋى بولدى. وسى قارساڭدا بىرقاتار كىتاپحانالار كۇردەلى, ەندى بىرەۋلەرى اعىمداعى جوندەۋدەن ءوتىپ قالدى. باعدارلامانىڭ «ءبىسسىمىللاسى» وبلىستىق كىتاپحاناعا ءوز الدىنا عيمارات سالۋ ءجايى بولدى. ول ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار جاساقتاۋعا ارنايى قارجى قارالعانمەن, بەرىلمەگەن. تەك, 60 ملن. تەڭگە قارالعان قاراقيا اۋداندىق كىتاپحاناسى قۇرىلىسىنىڭ 30 ملن. تەڭگەگە ىرگەتاسى قالانعان, ول وسى كۇيىندە بىرنەشە جىلدان بەرى تۇرالاپ تۇر. اتالمىش باعدارلاما اياسىندا ءبىرى جايىق جاعاسىنان, ەكىنشىسى قالانىڭ قاق ورتاسىنان ەڭسەلى عيمارات سالىپ العان اتىراۋ جانە قىزىلوردا وبلىستارىنا تامسانۋمەن ماڭعىستاۋلىق كىتاپحاناشىلار مەن وقىرمانداردىڭ تاڭى اتىپ, كۇنى باتۋدا. اسىرەسە, كىتاپحانا ماسەلەسى تەك كىتاپحاناشىلاردىڭ عانا مۇڭى بولىپ قالعان ءتارىزدى, ءۇنىن ەشكىم ەستىمەيدى, كوز جاسىن ەشكىم كورمەيدى, كىتابىن بۋىپ-ءتۇيىپ, ازىن-اۋلاق جالاقىمەن ءارتۇرلى مادەني-رۋحاني, ادەبي-تانىمدىق كەشتەر وتكىزىپ, جاستاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, قازاقتىڭ ۇلى تۇلعالارىن «ءتىرىلتىپ», ولاردىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاپ شاپقىلاپ جۇرگەن – سولار. كەزىندە پروزاشى و.بوكەي: «ادامزاتقا اۋا قانشالىقتى قاجەت بولسا, كىتاپحاناشىلار دا سونشالىقتى قاجەت», دەپ ال ءا.كەكىلباي: «كىتاپحانالاردى اقىل-ءبىلىم, ادامگەرشىلىك, پاراسات ورداسى دەپ, ال كىتاپحاناشىلاردى ەشقاشان جوعالماۋعا ءتيىستى سول اسىل قازىنانىڭ ساقشىلارى دەپ بىلەمىن», دەپ باعالاعان ماماندىق يەلەرىنىڭ قازىرگى مارتەبەسى قانداي كۇيدە؟ شاعىن زالدى شارا ءۇشىن بوساتىپ, شاقىرىلعان قوناعى سىيماي ابىرجىپ, ۇستەلدەرىن ءارى-بەرى تاسىپ ورىن دايىنداپ قاربالاساتىندارىن قايتەرسىڭ؟! رۋحاني سانانىڭ نازىك, ءالسىز, بىراق ساف ساۋلەلەرى سەكىلدى...
جالپى, وبلىس بويىنشا مادەنيەت باسقارماسىنا قارايتىن 66 كىتاپحانا بار. «كىتاپحانا ەكەن عوي» دەپ ماڭدايدان سيپاعاندار عانا جاڭادان سالىنعان كلۋب ءۇيىنىڭ ىشىنەن ورىن بەرە العان, وسى 66-نىڭ 17-ءسى تيپتىك ۇلگىدەگى كىتاپحانا, قالعاندارىنىڭ ءبىرى بۇرىنعى اكىمنىڭ ءۇيىن قالقالاسا, ەكىنشىسى مەملەكەت ەسەبىندەگى قىرۋار كىتاپقا اياۋشىلىق بىلدىرگەن الدەبىر قايىرىمدى جاننىڭ دۇكەنىنىڭ ءبىر بولمەسىندە سىقاپ تۇر. وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا كىتاپحاناسىنىڭ كۇيى كوشىلگەرى تۇرعان تۇپقاراعان اۋدانى ەكەن. مۇنداعى تەڭىزدەگى مۇناي وپەراتسيالارىن قولداپ, سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيالاردىڭ, اسىرەسە, «ادجيپ» كومپانياسىنىڭ ىشكەن-جەگەنى ادال ەكەن, اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ينفراقۇرىلىمدىق دامۋىنا دەمەۋ كورسەتىپ كەلەدى. وسى نازاردان قاعىس قالماعان اقشۇقىر, قىزىلوزەن, اتاش اۋىلدارىنىڭ كىتاپحانالارىنىڭ «بەتى بەرى قارادى», ال تۇرعىندارىنىڭ سانى 2-3 ەسە وسكەن سايىن اۋىلىندا بۇل ماسەلە بولىپ تۇر.
جىل سايىن كىتاپحاناسىنىڭ جەل كەۋلەمەسىن دەپ ىرگەسىن قىمتاپ, سۋ تامباسىن دەپ توبەسىن جاپسىرمالاعان شەتپەدەن اۋداندىق كىتاپحانا سالامىز دەپ بۇرىنىراق 4 ملن.تەڭگەگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجات جاسالعان, بىراق قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قۇنى وزگەرۋىنىڭ اسەرى مە, مەرزىمى ءوتىپ كەتكەندىكتەن ول قايتا قارالۋدى كۇتىپ قالعان سىڭايلى. بىراق, 2008 جىلى كىتاپحانا اۋلاسىنان عيمارات سالۋ ءۇشىن 1000 مەتر² جەر پايدالانۋعا بەرىلسىن دەگەن شەشىمنىڭ بولۋى – كوڭىلگە مەدەۋ. ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ ساي-وتەس اۋىلى ۆوكزال ماڭىنداعى ەكى قاباتتى ءۇيدىڭ تومەنگى قاباتىنىڭ ەكى بولمەلى پاتەرىنە جايعاسقان كىتاپحانانىڭ جاعدايى جوندەۋ كورمەگەن مۇشكىل حالدە. ال تۇششىبەك حالقىنىڭ «باسپاق تۇگىل, باس قايعى» قىلماۋعا حاقى بار, تۋبەركۋلەز دەرتىمەن اۋىراتىن ناۋقاستار جاتاتىن ساناتوري ىشىنە, باكزەرتحاناعا ورنالاسقان اۋىل كىتاپحاناسى ءوز-وزىنەن وقشاۋلانىپ قالعان. سەبەبى, ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. حالىق پەن كىتاپ اراسىن كوزاپارا الشاقتاتۋدىڭ استارىندا نە تۇر – باسشىلار حالىقتى كىتاپ وقىمايدى دەپ سانايدى ما, الدە «كىتاپحانا بار» دەگەن ەسەپ-قيساپقا عانا قاجەت پە؟! اتالمىش اۋداندا «مۇناي كومپانيالارى شەبىر مەن اقشىمىراۋ اۋىلدارىنا كىتاپحانا سالادى ەكەن» دەگەن جىلىمىق جاڭالىق قۇلاققا تيەدى...
اقتاۋ قالالىق كىتاپحاناسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اباي اتىنداعى مادەني-دەمالىس كەشەنى قاناتىنىڭ استىندا. كەشەندە جۋىردا باستالعان كۇردەلى جوندەۋ بۇلاردى كىتاپتارىن بۋىپ-ءتۇيىپ, باراتىن جەر ىزدەۋ تىعىرىعىنا تىرەدى. ءتۇرلى ۇيىرمەلەرى, كلۋبتارى مەن توپتارى كوپ كەشەننىڭ باسشىلىعى كۇردەلى جوندەۋ بىتكەن سوڭ, ارتىنىپ-تارتىنعان كىتاپحاناعا ەسىگىن قايتادان ايقارا اشپاسا, «تورلەت» دەمەسە, تاڭعالۋدىڭ قاجەتى جوق.
مونوقالا ساناتىندا بولۋ جاڭاوزەن قالاسى مەن ونىڭ ماڭايىنداعى شاعىن اۋىلداردىڭ جوعىن تۇگەندەيدى دەگەن وي بار. سەنەكتە 3-4 جىل بۇرىن سالىنعان جاڭا كلۋب ۇيىنەن سىڭعىراعان كىتاپحانا بولمەسى اشىلسا, وسى جاعدايلار تەڭگە مەن قىزىلسايدا جالعاسىن تاپتى. بىراق, 130 مىڭعا جۋىق حالقى بار جاڭاوزەندەگى جوعارىداعى ەكى اۋىلدى قوسپاعاندا قالعان 5 كىتاپحانا قالانىڭ وزىنە شوعىرلانعان. ال, راحات-1, راحات-2, اراي شاعىن اۋداندارى ءۇشىن كىتاپحانا اشىلماعان. مۇنداي جاعداي مۇنايلى جانە بەينەۋ اۋداندارىنا دا ورتاق. مادەنيەت سالاسىنىڭ كىتاپحانا قىزمەتىنىڭ زاڭدىلىعىنا ساي, ءاربىر مىڭ تۇرعىنى بار اۋىلدا كىتاپحانا بولۋى ءتيىس, ال اۋماعى اتشاپتىرىم قاشىقتىققا ۇلعايىپ, تۇرعىندارى بىرنەشە مىڭعا ارتا تۇسكەن اۋدانداردىڭ شەت اۋىلدارىندا كىتاپحانا جوق. وقۋلىقتار مەن مەكتەپ باعدارلامالارىنا قاتىستى قوسىمشا قۇرالداردى ۇسىناتىن مەكتەپ كىتاپحانالارىن جالپىعا ارنالعان دەۋگە بولمايدى, ولار ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى مەكەمەلەر. مەكتەپتە ساپالى ءبىلىم بەرۋ ءىسىن, بالاباقشامەن قامتۋدى, ءۇش اۋىسىمدىق وقىتۋدى جويۋدى جولعا قويۋ جولىندا جۇرگەن بۇل سالانىڭ جالپى تۇرعىنداردىڭ «ساۋاتىن اشىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە» مىندەتتىلىگى دە, شاماسى دا جوق. وسىلاي تىزبەكتەپ, تۇرتپەكتەپ كەتە بەرسەڭ, وڭىردە بىرىنەن-ءبىرى «اسىپ ءتۇسكەن» كىتاپحانالاردى كەزدەستىرۋگە بولادى. جۋىق ارادا جوسپاردا تۇرعاندار دا بار بولار, ءبىراق بۇعان دەيىنگى جوسپارلار ءجۇنجىپ, ۋادەلەر ۇگىتىلىپ, سوزدەر سۇيىلىپ كەتكەن سوڭ سەنۋدىڭ ءوزى قيىن.
قازىر تۇرمىسقا كومپيۋتەر دەندەي ەنگەن زامان, وسى باعىتتا كىتاپحانالاردى كومپيۋتەرلەندىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇرسا دا, ماڭعىستاۋداعى 66 كىتاپحانانىڭ قولدانىسىندا 100 كومپيۋتەر بار, ونىڭ 25-ءى وبلىس ورتالىعىندا دەگەندە, اۋداندارداعىنىڭ ءجايىن ءوزىڭىز شامالاي بەرىڭىز. مىسالى, ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ 15 كىتاپحاناسىندا كومپيۋتەر سانى – 3! ال وبلىستىق امبەباپ كىتاپحانانىڭ وزدەرىنە پويىزبەن كەلگەن كىتاپتاردى تاسىمالداپ الىپ, اۋدان, قالالارعا شىعاتىن كولىگى – كونە «جيگۋلي». كىتاپحانالارداعى احۋالدى كورگەن جاستار بۇل سالادا قىزمەت ەتۋدەن ات-توندارىن الا قاشادى. قازىر وبلىستا 170 كىتاپحانا قىزمەتكەرى بار, ونىڭ دا جارتىسىنا جۋىعى وزگە «ءجونى ءتۇزۋ جۇمىس تابىلعانشا «ستاج» جيناپ» جۇرگەن باسقا ماماندىق يەلەرى. وسى جاعدايلارعا قاراپ وتىرىپ ويعا قالاسىڭ – كىتاپحانالارىمىز قايدا «بەتتەپ» بارادى؟ ولار راسىندا كۇيرەۋگە باعىت العان جوق پا؟ ولارعا نەگە قولداۋ جوق؟ جاستاردى كىنالاۋعا دايىن تۇراتىن قوعام ۇرپاقتى رۋحاني يەن بايلىقتان وزدەرى اجىراتىپ الىپ وتىرعان جوق پا؟ كىتاپحانالارمەن قايتا قاۋىشۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
ماڭعىستاۋدىڭ وبلىستىق كىتاپحاناسى جىلىنا 18 مىڭ وقىرمانعا قىزمەت كورسەتەدى ەكەن. اينالىمعا كەلمەيتىن تار زال, سىيماي جيناۋلى جاتىپ كونەرگەن كىتاپتار, قۇرال-جابدىقتاردىڭ جەتىسپەۋى, ياعني ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا تولىققاندى قىزمەت كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. زاڭعا ساي كەمىندە 10-20 جىل ساقتالۋعا ءتيىس رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزداعى باق ونىمدەرىن ءبىر كۇنى قاجەت بولارىن بىلە تۇرا 2-3 جىلدان سوڭ «ەسەپتەن شىعارۋعا» ءماجبۇر.
ماڭعىستاۋدا ەلەكتروندى وقۋ زالى, ينتەرنەت زالى بار كىتاپحانا عيماراتى سالىنسا, «ءبىر وقپەن ەكى قويان اتىپ الۋ» دەگەن سول بولعالى تۇر. ءبىرىنشىسى, ارينە, كىتاپحانا ماسەلەسى شەشىلىپ, وقىرماندارعا وڭتايلى, زاماناۋي تالاپتارعا ساي قىزمەت كورسەتىلەدى, ەكىنشىدەن, بالاباقشا عيماراتى ءبىلىم سالاسىنا قايتارىلىپ, ونسىز دا شەتى كورىنبەي تۇرعان شيرەتتىڭ ءبىر بولەگى قىسقارعان بولار ەدى. الايدا, ءتيىستى ورىندار تاراپىنان جىلدار بويى جاڭىلماي كەلىپ جەتەتىن «كىتاپحانا سالاتىن جەر جوق» دەگەن جاۋاپ اۋىزعا قاقپاق, اياققا تۇساۋ.
قازىرگى تاڭدا ماڭعىستاۋ وبلىستىق امبەباپ كىتاپحاناسى ۇجىمى تىرمىسىپ تىرلىگىن ىستەۋدە. كىتاپتار كىتاپحانالارعا ءمىندەتتەلگەن «رابيس» باعدارلاماسىنا وتۋدە. جۋىردا كىتاپحاناعا «كيبو» بيبليوبۋس-كولىگى (كومپلەكسنىي ينفورماتسيوننىي-بيبليوتيچنىي وبسلۋجيۆانيە) الىندى. ىشىندە فاكسى, كسەروكسى, عارىشتىق انتەننالار ارقىلى عالامتورعا قوسىلعان كومپيۋتەرى, كىتاپ جينايتىن سورەلەرى مەن ونشاقتى جينالمالى ورىندىعى بار. قۇنى 27-30 ملن. تەڭگە تۇراتىن كولىك-كىتاپحانا اۋىلداردى ارالايتىن بولادى. بۇل دا جاقسى. بىراق, وبلىستىق كىتاپحانا كولىك ءىشىن قونىس ەتپەيتىنى بەلگىلى, سوندىقتان وبلىسقا ەڭسەلى كىتاپحانا عيماراتى كەرەك-اق.
مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىندا: «ءوزىنىڭ بيىك, تازا, رۋحاني قاسيەتىمەن كىتاپ – مادەنيەت پەن رۋحانياتتى قورعاۋدا تەڭدەسى جوق قارۋ بولىپ تابىلادى» دەگەن بولاتىن. وبلىستىڭ كىتاپحاناسى ماقتانا كىرىپ, ۇيالماي كورسەتەتىن اق ورداعا يە بولسا, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ماڭعىستاۋدا جۇزەگە اسقان ماڭىزدى ىستەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە جۇرتشىلىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەنەتىنى ءسوزسىز.
P.S. ماقالا رەداكتسياعا جىبەرىلىپ جاتقاندا كىتاپحانادان قوڭىراۋ شالىندى – كىتاپحانا سالۋعا اقتاۋ قالاسىنان جەر تەلىمىن سۇراعان وبلىستىڭ مادەنيەت باسقارماسىنا اقتاۋ قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ن.اققۇلوۆ قول قويعان جاۋاپ حات كەلىپتى. وندا «...16, 18, 19ا, 34, 35 شاعىن اۋدانداردىڭ ەگجەي-تەگجەيلى جوسپارلاۋ جوبالارىن جاساقتاۋ بويىنشا جۇمىستار باستالدى. جوبانى جاساقتاۋ بارىسىندا شاعىن اۋدانداردىڭ بىرىنە كىتاپحانا عيماراتىنىڭ قۇرىلىسىنا جەر ۋچاسكەسىن بەلگىلەۋ جوسپارىمىزدا بار» دەلىنىپتى.
«جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس»...
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
الماتىدا جەتكىزۋ قىزمەتتەرىنە تالاپ كۇشەيەدى
قوعام • بۇگىن, 23:48
قاراعاندىداعى تاۋ-كەن كاسىپورنىنا 4 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىندى
ايماقتار • كەشە
ارام اقشاعا قۇنىققان الاياق التى جىلعا سوتتالدى
قوعام • كەشە
ەلىمىزدىڭ ءۇش وڭىرىندە اۋا رايىنا بايلانىستى جولدار جابىلدى
اۋا رايى • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا جانە ۇلت ساۋلىعى: ساراپشى كوزقاراسى
اتا زاڭ • كەشە
ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگى
ءبىلىم • كەشە
ەرتەڭ استانادا ءبىرىنشى اۋىسىم وقۋشىلارى قاشىقتان وقيدى
اۋا رايى • كەشە
الداعى كۇندەرى ەل اۋماعىندا اياز كۇشەيەدى
اۋا رايى • كەشە