24-25 ساۋىردە استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا كەزەكتى ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم وتەدى. رەتتىك سانى بويىنشا بيىل 12-ءشى رەت بولعالى وتىرعان بۇل فورۋمنىڭ ماڭىزى زور. وندا الەمنىڭ تانىمال ساياساتكەرلەرى, قوعام قايراتكەرلەرى, باق-تىڭ ۇزدىك ماماندارى باس قوسىپ, زامانىمىزدىڭ ەڭ وتكىر, ەڭ وزەكتى دەگەن ماسەلەلەرى بويىنشا ءوز ويلارىن ورتاعا سالادى, پىكىر الىسادى.
سونىڭ ىشىندە جينالعانداردىڭ الدىنا «جاڭا الەمدىك ءتارتىپ جانە ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بولۋ ىقتيمالدىعى», «ەۋروپا شىعىسقا بەت الدى, ۋكرايناداعى احۋال. رەسەي مەن باتىستىڭ ايىرىلىسۋى», «تاياۋ شىعىستاعى وشپەيتىن الاۋ», «يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى», «ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا» جانە ت.ب. الەمدىك ەڭ وزەكتى تاقىرىپتار كولدەنەڭ تارتىلاتىن بولادى.
بىز وسى فورۋم قارساڭىندا ونىڭ باس ديرەكتورى رۋسلان جەمكوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– رۋسلان سەرگەەۆيچ, الدىمەن فورۋمنىڭ بيىلعى باعدارلاماسىندا قانداي ەرەكشە وزگەرىستەر بار ەكەنى تۋرالى ايتساڭىز؟
– قاي كەزدەگىدەي, بيىل دا فورۋمدا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر تالقىعا تۇسەدى. سونىڭ ىشىندە ۋكرايناداعى جاعدايدى تالقىلاعان پىكىرتالاستار بارىنشا تارتىمدى ءارى قىزىقتى بولاتىن شىعار دەپ ويلايمىز. ويتكەنى, بۇل وقيعالار قازىر بۇكىل الەمدى الاڭداتىپ وتىرعانى ءسوزسىز. سونداي-اق, تاياۋ شىعىستاعى كيكىلجىڭدەر تۋرالى ورتاعا سالىناتىن ويلار دا قىزىقتى بولار دەپ وتىرمىز. ارينە, يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى تۋرالى پىكىرلەر دە ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمايتىنى انىق. بۇلار, ارينە, بۇرىن دا تالقىلانىپ جۇرگەن ماسەلەلەر بولعانىمەن, ۋكرايناداعى جاعدايعا بايلانىستى ولاردىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسەدى عوي دەپ ويلايمىن.
– فورۋمدى وتكىزۋ تارتىبىنە بيىل قانداي دا ءبىر وزگەرىستەر ەنگىزىلە مە؟
– جوق, فورۋمنىڭ ءپىشىمى بۇرىنعىشا قالادى. ونىڭ پىكىر الماسۋلار مەن پىكىرسايىستاردىڭ بارىنشا اشىق الاڭى بولماعىن قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسامىز. ءبىز بارلىق ساراپتاۋشى پىكىرلەردىڭ ورتاعا سالىنىپ, تالقىعا ءتۇسۋىن قالايمىز. سوندىقتان دا, سپيكەرلەردى تاڭداۋ ىسىنە جىتىلىكپەن قارادىق. ولاردىڭ اراسىندا اقش, ەۋروپا,تاياۋ شىعىس ەلدەرى مەن رەسەيدىڭ بارىنشا تانىمال قوعام قايراتكەرلەرى بار.
ءبىز ولاردىڭ ارقايسىسى الەمدىك ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا مۇددەلى قايراتكەرلەر دەپ بىلەمىز. ايتا كەتەتىن ماڭىزدى جايت – فورۋمدا ەشقانداي شەشىم, دەكلاراتسيا نەمەسە مەموراندۋم قابىلدانبايدى. ءبىزدىڭ شارانىڭ ماقساتى بۇل ەمەس.
– سپيكەرلەردىڭ اراسىندا كىمدەر بارىن ايتا كەتسەڭىز.
– ولاردىڭ ءبارى دە زامانانىڭ اقىل-ويىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەتىن ايتۋلى تۇلعالار. ماسەلەن, مىسىر وكىلى, ماگاتە-ءنىڭ ەكس-باس ديرەكتورى مۇحاممەد ءال-بارادەي, ءيزرايلدىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى ەحۋد باراك, گەرمانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءميسترى گيدو ۆەستەرۆەللە, يتاليادان ناتو-نىڭ 2009 جىلعى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى الەسساندرو مينۋتو-ريزو, رەسەيدەن مەملەكەتتىك دۋمانىڭ دەپۋتاتى, بەلگىلى تەلەجۇرگىزۋشى الەكسەي پۋشكوۆ پەن ۆلاديمير پوزنەر, اقش-تان دا بىرنەشە وكىل بولادى, سونىڭ ىشىندە كونگرەستىڭ وكىلدەر پالاتاسىنىڭ ەكس-سپيكەرى نيۋت گينگريچ پەن نيكيتا حرۋششەۆتىڭ ۇلى سەرگەي حرۋششەۆ تە كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە.
– فورۋمنىڭ الەم جۇرتشىلىعىنا بەرەتىن پايداسى بار دەپ ويلايسىز با؟
– فورۋمدى جاساۋ يدەياسى 2001 جىلى قولعا الىنىپ, وندا ەۋرازيا شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىن قوساتىن كوپىر بولۋى كەرەك, سونى حالىقتارعا جەتكىزۋىمىز كەرەك دەگەن ماقساتتى العا قويعان بولاتىنبىز. ءبىزدىڭ ەلىمىز وسى ەۋرازيانىڭ كىشى مودەلى سياقتى. ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق جانە گەوساياسي ورنالاسۋى جونىنەن ول شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىن قوسىپ تۇر. قازاقستان ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىمەن ارىپتەستىكتىڭ تەڭگەرىمدىلىگىنە قول جەتكىزدى. سونداي-اق, تۇركيا, يران, اۋعانستان, پاكىستان جانە باسقا دا تاياۋ شىعىس ەلدەرىمەن سىندارلى قارىم-قاتىناس ورناتا ءبىلدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىز زايىرلى مەملەكەت, سونىمەن بىرگە, وندا يسلام جانە حريستيان قۇندىلىقتارى قورعالادى. سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ كەلىسسوزدىك الەۋەتى زور جانە قوعامدىق نەگىزدە ول ءبىزدىڭ فورۋمدا ىسكە اسىرىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىز. بارلىق كەلىسسوزدەر, پىكىر الماسۋلار, پىكىرسايىستار, ياعني دەباتتار توماعا-تۇيىقتىقتان ارىلتىپ, الەم ەلدەرىنىڭ ءبىر-ءبىرىن تۇسىنىسۋىنە جول اشادى. ونىڭ ۇستىنە, ءبىزدىڭ پىكىرالىسۋ الاڭىمىزدا الەمدىك ساياساتتىڭ بىلگىرلەرى باس قوساتىنىن جوعارىدا ايتتىم. قورىتا ايتقاندا, فورۋمنىڭ پايداسى – پىكىر الىسۋلار ارقىلى ءوزارا جاقىنداسۋعا ىقپال ەتۋ دەپ ايتۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.
– سونىمەن بىرگە, فورۋم قازاقستانعا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋدارۋعا ىقپال ەتەتىن قۇرالداردىڭ ءبىرى بولادى دەپ ايتۋعا دا نەگىز بار شىعار؟
– بۇل پىكىردى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. فورۋم مەن مەملەكەت مۇددەلەرىنىڭ ءتۇيىسۋى زاڭدىلىق. ماسەلەن, پانەلدىك سەسسيالاردا قازاقستاننىڭ ۋكراينامەن بولاشاقتاعى ىنتىماقتاستىعى, ونىڭ باعىتتارى تۋرالى پىكىر الماسىلادى. سونىمەن قاتار, كەدەن وداعىنىڭ پەرسپەكتيۆالارى, وعان قاتىسۋشى ەلدەردىڭ جانە ونىڭ قاتارىنا ەنۋگە نيەت ەتىپ جۇرگەن مەملەكەتتەردىڭ مۇمكىنشىلىكتەرى تۋرالى دا پىكىرسايىستار وتەدى.
– وسى ماسەلەلەرمەن قاتار, مەديا-فورۋم قازاقستاننىڭ الەمدىك ارەناداعى بەيبىتسۇيگىشتىك ءرولىن نىعايتا تۇسسە كەرەك.
– البەتتە. 1991 جىلى, تاۋەلسىزدىگىن العان ساتتەن باستاپ قازاقستان ءوزىنىڭ بەيبىتسۇيگىش ساياساتىن ىسكە اسىرا باستادى. وسى باعىتتا ول الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان لايىقتى باعاسىن دا الدى. سونىڭ ىشىندە, گەوساياسي ارەنادا بۇگىنگى قازاقستان ىقپالدى ويىنشىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ونى ۋكرايناداعى وقيعالار كەزىندە انىق كوردىك. الەمدىك ۇلى دەرجاۆالار باسشىلارىنىڭ ءبارى توڭكەرىسكە بايلانىستى قازاقستاننىڭ بەرگەن باعاسى مەن ۇستانىمىنا دەن قويدى. سونداي-اق, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى كوپەتنوستىق جانە كوپكونفەسسيالىق احۋال كەيبىر ەلدەردەگىدەي كيكىلجىڭنىڭ كوزى ەمەس, كەرىسىنشە, ۇلتتىق ۇيىسۋدىڭ فاكتورىنا اينالدى. وسىنىڭ ءوزى قازاقستاندىق ساياساتتىڭ وزىقتىعىنىڭ دالەلى بولىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى قازاقستاننىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنۋشىلەر دە كوپ. اسىرەسە, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇلگىسىن زەرتتەۋشىلەر قاتارى ارتىپ كەلەدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن وتەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى دە دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ وسى سالاداعى پىكىر الىسۋ الاڭىنا اينالىپ وتىر. مەديا-فورۋم دا قازاقستاننىڭ وسىنداي باستامالارىنىڭ قوسىمشاسى ءتارىزدەس. بۇل شارانى ەلىمىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش كوپۆەكتورلى ساياساتىنىڭ ءبىر پاراسى دەسە جاراسادى.
– قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ءرولىن ايقىنداۋدا فورۋمنىڭ اتقارار وڭ ىستەرى قانشالىقتى دەپ ويلايسىز؟
– قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى جەتەكشى ءرولىن بۇكىل الەم تانىپ وتىر دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بۇل كوشباسشىلىققا قازاقستان زامانانىڭ تالابىنا ساي كەلەتىن باستاماشىلىق قىزمەتتەرىمەن, سىندارلى ساياساتىمەن جەتتى. بۇل ارادا جالعىز ساياسات ەمەس, ەكونوميكا دا, الەۋمەتتىك سالا دا بار. قازىر ورتالىق ازيانى زەرتتەگىسى كەلگەن ادام ونىڭ ورتالىق قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە الدىمەن قازاقستاندى تانۋعا ۇمتىلادى. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان قانداي دا ءبىر گەوساياسي امبيتسيانى كوزدەمەيدى, مۇنداي ارزان دۇنيەنى قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىز كەرەك تە قىلمايدى. تەك سىندارلى ۇسىنىستار بولسا عانا وندايدى قولداۋعا ءازىر ەكەنىن ەلباسىمىز ۇنەمى ەسكەرتىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ فورۋمنىڭ دا قازاقستاندى ايماقتاعى كوشباسشى ەل رەتىندەگى ءرولىن تانىتا تۇسۋدە ماڭىزى بار.
– فورۋمعا بەلگىلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى قاتىسادى دەپ وتىرسىز. سونىمەن قاتار, ونىڭ «مەديا» دەگەن اتاۋىنا سايكەس جۋرناليستەردىڭ دە كوپ بولاتىنى ءسوزسىز. جالپى, فورۋم جۇمىسىنىڭ باق-پەن ۇندەسۋى قانداي دارەجەدە؟
– فورۋمعا قازاقستاندىق جانە حالىقارالىق باق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋى بىرنەشە ماقساتتاردى ورىنداۋ ءۇشىن قاجەت. الدىمەن, جۋرناليستەردى كونفەرەنتسيادا قارالاتىن ماسەلەلەردىڭ قاتتى قىزىقتىراتىنى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار, جۋرناليستيكا مەن قوعامنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن كاسىبي شەبەرلىكپەن, ۇستامدىلىق جانە بىلگىرلىكپەن ايقىنداۋ جولدارى فورۋمدا قىزۋ تالقىلانادى دەگەن ۇمىتتەمىن. وسىنىڭ ءبارى باق ءۇشىن وتە پايدالى.
– ەندى فورۋمنىڭ حالىقارالىق شارا رەتىندەگى رەيتينگىنىڭ قانداي دارەجەدە ەكەندىگىنە توقتالا كەتسەڭىز.
– ءبىز الەمدىك شارا رەتىندە ءوزىمىزدىڭ رەيتينگىمىزدى كوتەرۋ جولدارىن كوزدەمەيمىز. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز باسقا. ءبىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكاداعى, ساياساتتاعى, مادەنيەتتەگى حالىقارالىق ماڭىزىن ارتتىرۋدى كوزدەيمىز. الەمنىڭ 46 ەلىنەن كەلەتىن باق وكىلدەرى مەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ الدىندا قازاقستاننىڭ بارلىق جاعىنان تارتىمدىلىعىن كورسەتە الساق, ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى.
كوپتەگەن الەمدىك كورپوراتسيالاردا كەز كەلگەن ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن زەرتتەپ, باعا بەرەتىن ارناۋلى دەپارتامەنتتەردىڭ بارى قۇپيا ەمەس. ولار قارجىلىق قۋاتىن كەز كەلگەن ەلگە ونىڭ ىشكى جاعدايىن زەرتتەمەي جاتىپ, قۇيا بەرمەيدى. تەك اشىقتىق, توزىمدىلىك, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى تالابى تۇرعىسىنان ويىنان شىعاتىن ەلدەرگە عانا سەنىم ارتىلادى. ال مۇنداي فاكتىلەردىڭ كوبىسى باق ارقىلى تارايتىنى ءسوزسىز. وسى تۇرعىدان كەلسەك, ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم ەلدىڭ ءيميدجىن ارتتىرۋ سياقتى مىندەتتەردى دە اتقارادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
