ون ەكى جاستاعى بالانى يت تالاپ, جازىم ەتتى

بۇل وسى شاعىن اۋدانداعى №60 مەكتەپتىڭ 5-سىنىپ وقۋشىسى ماديار شاكىرات ەدى. ول ادەتتەگىدەي كەشكى ساعات 19:00-دە بالالارمەن ويناۋعا كوشەگە شىققان. يت تالاعان كەز تۇنگى ساعات 21:00 شاماسى. جازىم بولعان بالا قۇرىلىس الاڭىنا قالاي كەلدى؟ بىرگە ويناعان بالالار قايدا؟ يتتەر قورشاپ, تالاپ جاتقاندا قاسىندا ەشكىم بولمادى ما؟ وسى سۇراقتار تەرگەۋ بارىسىندا انىقتالاتىن بولار. بالانى بىرنەشە يت تالاۋى دا مۇمكىن. دەنەسىنىڭ ساۋ تامتىعىن قالدىرماعان اشۋلى الاباي تۇقىمداس يت بولۋى دا ىقتيمال.

نەمەرەسىنىڭ ولىمىنە بايلانىستى اجەسى: «يت اتۋعا رۇقسات بەرىلمەيدى» دەگەن زاڭ شىعارعان ادامعا لاعىنەت ايتامىن. يت يەسى تابىلسىن. شارا قولدانىلسىن. قالا ىشىندە, ءۇي اراسىندا جۇرگەن يتتەرگە شارا قولدانباعان­دار دا جاۋاپقا تارتىلسىن. سەبەبى اقتوبەدە بىرنەشە رەت قاڭعىباس يتتەر ادامعا شاۋىپ, بالالاردى تالاپ تاستادى. نەمەرەمنىڭ سونداي ءزابىر كورىپ, ەكى كوزى جاۋدىرەپ, كومەك بولماي قينالىپ كەتكەنىنە جۇرەگىم قان جىلاپ تۇر. بۇل زاماندا ادامنىڭ جانى قادىرسىز, يت قىمبات بولىپ تۇر», دەدى جىلاپ تۇرىپ. ال اتاسىنىڭ بالانىڭ دەنەسىن كورۋگە جۇرەگى دە شىداماعان.

قايعىلى وقيعانىڭ ەرتەڭىنە تىل­شىلەرمەن كەزدەسكەن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاقسىعالي يمانقۇلوۆ وسى سالاعا جاۋاپتى تۇلعا رەتىندە قىزمەتىنەن كەتۋگە دايار ەكەنىن مالىمدەدى. ول: «قاڭعىباس يتتەر كوبەيمەسە, ازايماي تۇر. ءار ادام ءوز جۇمىسىنا جاۋاپ­تى بولۋى كەرەك ەدى. بولعان وقيعاعا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە مەن دە جاۋاپتىمىن. وبلىستىق ۆەتەريناريا باسقارماسى, قالالىق ۆەتەريناريا قىزمەتى, ونداعى ماماندار دا جاۋاپتى», دەدى.

نۇر-اقتوبە شاعىن اۋدانى – قالانىڭ شەتكى بولىگى. بۇل جاقتا قوقىس الاڭدارىن تىمىسكىلەپ, كوشەلەردە ەمىن-ەركىن, توپ-توبىمەن ءورىپ جۇرەتىن اش, اۋرۋ, ىزالى قاڭعىباس يتتەر وتە كوپ. وسىدان ءبىر جارىم اي بۇرىن مەكتەپتەن جالعىز ءوزى قايتىپ كەلە جاتقان مەكتەپ وقۋشىسىن ءبىر ءۇيىر يت قورشاعانىن كورىپ قالعان ايەل ونى اراشالاپ قالدى. بىراق ءجاسوسپىرىم اۋرۋحانادا ءبىراز ەمدەلسە دە, بەتى مەن قۇلاعىنا يت سالعان جاراقات جازىلعان جوق, وتا جاسالماسا, تىرتىعى كەتپەيدى. وعان وقۋشىنىڭ كۇندىزگى ۋاقىتتا بولعان وسى وقيعادان قورقىپ قالعانىن تاعى قوسىڭىز. ەسەت باتىر تۇرعىن ءۇي الابىنىڭ تۇرعىندارى بوسىپ جۇرگەن يتتەردى نە قاماڭدار, نە كوزىن قۇرتىڭدار دەپ بىرنەشە رەت تالاپ قويسا دا, وسى ۋاقىتقا دەيىن ەش شارا قولعا الىنبادى.

قىس مەزگىلىنەن باستاپ اقتوبە قالا­سىنىڭ كوشەلەرىندە قاڭعىباس يتتەر ءورىپ ءجۇر. ويتكەنى نە كۇزدە, نە كوكتەمدە جىلداعىداي يت اۋلانبايدى. وعان سەبەپ 2021 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا پارلامەنت قابىرعاسىندا قابىلدانعان «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭى. وسى زاڭنىڭ قاعيدالارى بويىنشا ەندىگى جەردە قاڭعىباس يتتەر مەن مىسىقتاردى ولتىرۋگە رۇقسات ەتىلمەيدى. يەسىز جانۋاردى ۋاقىتشا ۇستاۋ ورتالىقتارى مەن ارناۋلى ورىنداردا اسىراپ, باعۋ كەرەك. قاڭعىباس يتتەر قۇقىعىن قورعايتىن ۆولونتەرلەر كوشەدە يت اۋلاعانداردى كورىپ قالسا دەرەۋ پروكۋراتۋراعا ارىزدانادى. سول سەبەپتى قالادا كوكتەمنەن باستاپ قاڭعىباس يت باسى ءۇش ەسەگە كوبەيىپ كەتتى. وعان جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قاپەرسىزدىگىن تاعى قوسىڭىز.

اقتوبە وبلىستىق پد جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ باسشىسى اردانا سايماعامبەتوۆتىڭ حابارلاۋىنشا, بيىلعى ناۋرىزدان باستاپ قالانىڭ الماتى اۋدانى اۋماعىنان قاڭعىباس يتتەرگە بايلانىستى 14 حابارلاما تۇسكەن. بۇل – بالانى يت تالاپ ولتىرگەن اۋدان اۋماعى. قالاداعى ۋچاسكەلىك پوليتسەيلەر يتتەرىن قاراۋسىز كوشەگە جىبەرگەن 600 تۇرعىندى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىپ, ايىپپۇل سالعان.

مادياردى يت تالاعان كۇننىڭ ەرتەڭىنە قاڭعىباس يتتەردى اتاتىن بريگادالار جاساقتالىپ جاتقانى ءمالىم بولدى. وسىنشاما ۋاقىت بويى تۇرعىنداردىڭ شاعىمىنا قۇلاق اسپاعان قالا اكىمدىگى مەن قالالىق ۆەتەريناريا قىزمەتىنىڭ قوزعالۋى ءۇشىن جاس بالانىڭ يتكە تالانىپ ءولۋى كەرەك پە ەدى؟!

«جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىك­پەن قاراۋ تۋرالى» زاڭى ادىلەت مي­نيستر­لىگىندە بيىلعى مامىردىڭ سوڭىن­دا عانا تىركەۋدەن ءوتتى. ەندى وسى زاڭ­نىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتى­لەرى 18-شىلدەدە قولدانىسقا ەنەدى. نور­ماتيۆتىك اكتىلەردە جانۋارلاردى اۋلاۋ, ولاردى باعىپ-قاعاتىن ارنايى ورىندار قۇرۋ, قىزمەتكەرلەر تارتۋ جانە قاڭعىباس يتتەر مەن مىسىقتاردى تا­ماق­تاندىرۋ ماسەلەلەرى قامتىلۋعا ءتيىس بولاتىن. جاقسىعالي يمانقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قولىن بايلاپ وتىرعان دا وسى قارجى ماسەلەسى. «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭنىڭ نورماتيۆتىك قۇجاتتارى 18-شىلدەدە تىركەۋدەن وتكەننەن كەيىن عانا قولدانىسقا ەنەدى. سول ۋاقىتتان باستاپ قاڭعىباس يتتەر مەن مىسىقتاردى اۋلاپ, كۇتىپ-باعاتىن قىزمەت تۇرلەرى­نە جول اشىلادى. بيىلعى جىلدىڭ باسىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن وسى ماقساتقا 42 ملن تەڭگە بولىنگەنىمەن, بيۋدجەتتىك كودەكستە ارنايى سانات ەن­گىزىلمەگەندىكتەن, قارجى قوزعاۋسىز تۇر. بيۋدجەتتىك ساناتقا ەنگىزىلىپ, ەسەپشوتتار اشىلعان سوڭ وسى جۇمىستارمەن اينالىساتىن قوعامدىق ۇيىمدار ارقىلى قاڭعىباس يتتەردى قابىلدايتىن ورىندار قۇرىلماق. اۋلانعان جانۋارلار ارنايى بەكىتىلگەن ورىنداردا ۇستالىپ, ولاردى ۆاكتسينالاۋ جانە ستەريليزاتسيا­لاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ۋاقىتشا ۇستاۋ پۋنكتتەرىندە 12 كۇن تۇرعان سوڭ ادامدارعا قاۋىپ توندىرمەيتىندەي بولسا ەركىندىككە جىبەرىلەدى. بۇگىندە قاڭعىباس يتتەر قاۋىپ توندىرگەندە تۇرعىندار ءوز ۋچاسكەلىك پوليتسەيىنە شاعىم تۇسىرەدى. ينسپەكتور ۆەتەرينار مامان ارقىلى ءيتتى اتۋعا رۇقسات الادى. مىنە, وسىدان كورىنىپ تۇرعانداي ءبىر ءيتتىڭ سوڭىنان قانشاما جۇگىرۋگە تۋرا كەلەدى.

قازىر ورتالىق كوشەلەردى ەركىن ارالاپ جۇرگەن يەسىز يتتەردىڭ ءدال سانىن ەشكىم بىلمەيدى. ال قالا توڭىرەگىندە توپتالىپ جۇرگەندەر ءتىپتى جايىلىپ جۇرگەن مالعا دا شابا باستادى. كوكتەمدە قاڭعىباس يتتەر سانى بىرنەشە ەسە ارتقانىن ەسكەرسەك, قالا كوشەلەرىندە مىڭنان استام يت بوسىپ ءجۇر دەپ ايتۋعا بولادى. جازدا ساياجاي ماۋسىمى باستالعاندا قاڭعىباس يتتەردىڭ سانى ازايادى. بۇل كەزدە باۋ-باقشا يەلەرى ساياجايلارىن كۇزەتۋگە الىپ كەتەدى دە, كۇزدە ونى قايتادان قاق­پا­دان شىعارىپ جىبەرەدى.

ون ەكى جاستاعى مادياردىڭ ءولىمى كوشە بويىندا توپ-توپ بولىپ يتتەردىڭ جالعىز-جارىم بالالاردى اڭدىپ جۇرە­تىنىن دە كورسەتتى. ونى تالاپ ولتىر­گەن قاڭعىباس توبەتتەر مە, الدە قوجايىنى ەركىندىككە جىبەرگەن الاباي تۇقىم­داس اشۋلى يت پە, ول جاعى ءازىر بەلگىسىز. بالانىڭ ولىمىنە سەبەپشى بولعان ءيتتىڭ يەسى تابىلىپ, لايىقتى جازاسىن الۋعا ءتيىس.

ەڭ نەگىزگى ماسەلە – «جانۋارلاردى كۇتىپ ۇستاۋ تۋرالى» زاڭدى قولدانىستان الىپ تاستاعان ءجون. بۇل ءماجىلىس دەپۋ­تاتتارىنىڭ قۇزىرەتىندەگى ماسەلە. جان-جاقتى تالقىلاۋسىز, اسىعىستىقپەن وتە قىسقا مەرزىمدە قابىلدانعان زاڭنىڭ قانداي قاسىرەتكە اكەلگەنىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى سەزىنۋگە ءتيىس.

اقتوبە وبلىسى