بالادان اسقان باقىت تا, بايلىق تا جوق

ەستۋ قابىلەتى ناشار جەتكىنشەكتەر بىرقاتار الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەرگە مۇقتاج

ەلباسى قازاقستاندىقتاردىڭ الەۋەتىن اشاتىن جاڭا مۇمكىن­دىك­تەردى بەلگىلەگەندە ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قورعاۋ سالالارىنا ەرەكشە ماڭىز بەردى. قازاقستاننىڭ نەبارى ەكى ونجىلدىقتا «نولدەن» باستاپ قۇرعان ەلى, ءبارىمىز ماقتان تۇتاتىن ورتاق جەمىسىمىز بەن جەڭىسىمىز تالانتتى, ەڭبەكقور, تولەرانتتى حالىقتىڭ ارقاسى ەكەنى, دەمەك, كۇشتى دە مىقتى مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن بەلسەندى, ءبىلىمدى جانە دەنساۋلىعى مىقتى ازاماتتاردىڭ قۇرايتىنى ەشقانداي تالاس تۋدىرماسا كەرەك. ەلىمىزدە تابىس­تى بولاشاعىمىزدىڭ نەگىزى – حالىق دەنساۋلىعى بارىنەن قىمبات. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سول سەبەپتى ءداستۇرلى جولداۋىندا ادامي كاپيتالدىڭ ساپالى ءوسۋىن, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك, باسقاداي دا قىزمەت كورسەتۋدىڭ قولجەتىمدى بولۋىن, ولار ءۇشىن قازاقستان كەدەرگىسىز ايماققا اينالۋىن اتاپ كورسەتتى. ءيا, بۇگىنگىدەي جان الىپ, جان بەرىسكەن الماعايىپ زاماندا قول-اياعى بالعاداي ادامداردى بەلسەندى قوعامدىق ومىرگە, پايدالى ەڭبەككە تارتۋ الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا ەنگىزىلىپ جاتقاندا جوعارىداي ساناتتاعىلار ءۇشىن ەرەكشە باسىمدىقتاردىڭ بەرىلۋى ابدەن قۇپتارلىق. سوندا عانا ولار وزدەرىن قوعامنىڭ تەڭ قۇقىلى مۇشەسى, پايدالى ەڭبەككەر رەتىندە سەزىنەتىن بولادى. مۇنىڭ ەل ەرتەڭى سانالاتىن بالعىندارعا دا تولىق قاتىسى بار. ءارتۇرلى سەبەپتەردەن نەمەسە تۋمىسىنان مۇگەدەكتىككە ۇشىراعان بالالاردىڭ قاتارى ەلىمىزدە جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ كەلە جاتقانى الاڭداتپاي قويمايدى. ءوز قاتارلاستارىنان ءبىر مىسقال تومەندەتىپ تۇرعان ايانىشتى تاعدىردى ولار اللا تاعالادان سۇراپ الماسا كەرەك. 9 اي كوتەرگەن شاراناسىن جەر-بەسىككە شىر ەتىپ كەلگەن كۇننەن باستاپ ىستىق قۇشاعىنا الىپ, تاربيەلەپ, وقىتىپ, ازامات قاتارىنا جەتكىزۋ انانىڭ مىندەتى بولسا, قىزىعىن كورۋى دە زاڭدى. مەنى ەستۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان, نە ناشار ەستيتىن بالالاردىڭ اتا-انالارىنىڭ «ۋلىبكا» بالالار قايىرىمدىلىق قورى­نىڭ پرەزيدەنتى گالينا بوندا­رەن­كونىڭ اتىنا جازعان حاتى قات­تى مازاسىز كۇيگە ءتۇسىردى. حات يەلەرى 23 ساڭىراۋ بالاعا كوحلەارلىق يمپلانتاتسيالىق وتا جاساۋ ارقىلى ەستۋ قابىلەتى جۇيەسىنىڭ زاقىمدانعان بولىگى جاساندى زاتپەن الماستىرىلعانىن, ناتيجەسىندە, ەستۋ قابىلەتتەرى جاقسارىپ, سويلەۋگە دە ءبىرشاما ۇيرەنىپ قالعان قۋانىشتارىن بولىسە كەلىپ, ەندىگى ماسەلە كۆوتالىق كەزەكتىڭ ۇزىنسونارلىعى مەن قۇلاققا تاعىلاتىن ارنايى اپپاراتتى اۋىستىرۋ جانە جوندەۋ جايىنا تىرەلىپ تۇرعانىنا شاعىمدانعان. بۇرىندارى مۇنداي وپەراتسيا الماتىدا جاسالسا, ەندى تەك استانالىق دارىگەرلەرگە عانا جۇكتەلگەن. تەگىن بولعانىمەن, كۆو­تانى سارىلا كۇتۋگە تۋرا كەلە­دى. ءاربىر مىڭ بالانىڭ ءۇشىن­شىسى وسىنداي كەمىستىكپەن تۋاتىنىن ەسكەرسەك, ايماقارالىق بولىمشەلەر ۇيىمداستىرۋدىڭ, بولماسا الماتىدا قايتا اشۋدىڭ, مەزگىلى جەتكەن سياقتى. بۇل – ءبىر. وبلىستا بۇل توپتاعى بالالارمەن سۋردواۋدارماشىلاردىڭ, پسيحولوگتاردىڭ جۇمىس ىستەۋى دۇ­رىس جولعا قويىلعانى بايقا­لادى. ەستۋ قابىلەتى ناشار بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتار مەن اۋرۋحانالاردا ارنايى كابينەتتەر قۇرىلعان. وسى سالانىڭ مامانى وكسانا رۋداكوۆانىڭ ايتۋىنشا, قۇلاعى مۇكىس بالالاردىڭ سويلەۋىندە ەلەۋلى قيىندىقتار كەزدەسەدى. سول سەبەپتى كۇندەلىكتى جاتتىعۋلاردى ەش دوعارۋعا بولمايدى. قۇلاق قۇرىلعىلارى ۋاقتىلى اۋىستىرىلىپ, جوندەلىپ وتىرسا, ەستۋ قابىلەتتەرىنىڭ جاقسارا تۇسەرىنە كۇمان جوق. ەندى كوپ جىلعى تىنىمسىز جۇمىس زايا كەتە مە دەگەن قاۋپىن دە جاسىرمايدى. بار گاپ مىنادا بولىپ تۇر: بالا دىبىستاردى اجىراتۋ ءۇشىن ارنايى ماماندار قۇلاققا تاعاتىن قۇرىلعىلاردى جارتى جىل سايىن رەتكە كەلتىرىپ, دۇرىستاپ وتىرۋ كەرەك. سويتسە, ولاردى قالىپقا كەلتىرەتىن ماماندار ەلىمىزدە جوق! سول سەبەپتى قىزىلجارلىق اتا-انالار رەسەيگە, ونىڭ ىشىندە سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى مەديتسينالىق ورتالىققا قايىرىلۋعا ءماجبۇر. اپپاراتتىڭ پروتسەسسورى سىنسا, ونى جوندەتۋ قۇنى 6-8 مىڭ دوللار تۇراتىن كورىنەدى. نەمەرەسى ءۇشىن ويعا دا, قىرعا دا سابىلىپ جۇرگەن باقىتجان فايزۋلينا جان كۇيزەلىسىن بىلاي بولىسەدى: – نەمەرەمنىڭ 9 جاسىندا ەستۋ قابىلەتى ناشارلاپ, وتا جاساتۋعا تۋرا كەلدى. دەر كەزىندە كورسەتىلگەن مەديتسينالىق كومەكتىڭ ارقاسىندا 80 پايىز ەستيتىن دارەجەگە جەتتى. الايدا, اپپارات ورناتىلعانىمەن, ونى اۋىستىرۋ, جوندەۋ جاعى قازاقستاندا ويلاستىرىلماعان. جۋىردا قۇرىلعىنىڭ ءبىر بولشەگىن جوندەتۋ ءۇشىن رەسەيگە جولداپ, 25 مىڭ تەڭگە تولەدىك. كەلۋىن 2-3 اي سارىلا كۇتتىك. مۇنداي جاعدايدا قۇلاعى ەستي باستاعان بالانىڭ قايتادان ساڭىراۋ بولىپ قالۋى عاجاپ ەمەس. اتا-انالاردى وسى جايت قاتتى الاڭداتىپ وتىر. جالپى, وپەراتسيادان كەيىنگى بار اۋىرتپالىقتى اتا-انالارعا ارتا سالۋ دۇرىس ەمەس. ءۇمىتجان وتەنوۆا دا بالاسىنا وتا جاساتقان انالاردىڭ ءبىرى. اپپاراتتىڭ سىنعان بولشەگىن جوندەتۋ ءۇشىن ماسكەۋگە جىبەرىپتى. ول ءۇشىن 33 مىڭ تەڭگە تولەگەن. بالاسى ەستىپ, ءتىلى جەتكەنشە سويلەپ, وڭالىپ كەلە جاتقاندا مىنانداي وقىس وقيعا سالىن سۋعا كەتىرگەن. قۇلاق قۇرىلعىلارىن اۋىستىراتىن, جوندەيتىن ورتالىق اشۋ, ارنايى ماماندار دايارلاۋ سونشالىقتى كۇردەلى ەمەس شىعار دەيدى ارىزدانۋشىلار. ولار جەرگىلىكتى دەنساۋلىق, جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارمالارىنىڭ ەسىگىن قاققانمەن, ءوز وكىلەتتىكتەرىنە جاتپايتىنىن ايتىپ, شىعارىپ سالعان. بۇل ماسەلە پارلامەنت سەناتى جانە ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ, وبلىسقا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلەرىنىڭ نازارلارىنا جەتكىزىلگەنىمەن, ءسوز جۇزىندە قالىپ وتىرعان جايى بار. جۋىردا ماسكۇنەمدەردى جانە ەسىرتكىمەن ۋلانعانداردى ەمدەيتىن دارىگەرمەن اڭگىمەلەسە قالدىم. «اعاي, سىزگە وتىرىك, ماعان شىن, ولاردىڭ ءومىرى جۇماققا بەرگىسىز. 4 مەزگىل تاماق, جاتىن ورىن, ەم-دوم – ءبارى تەگىن. بەينە وزدەرىن ساناتوري-كۋرورتتا دەم الىپ جۇرگەندەي سەزىنەدى. ماس كۇيىندە جوعالتىپ العان زاتتارىن بىزدەن داۋلايتىندارى دا جوق ەمەس. تۋعان-تۋىستارىنىڭ تاراپىنان دۇرىس قارامايسىڭدار دەپ دۇرسە قويا بەرەتىن جايتتار دا كەزدەسەدى. جامان ادەتتەرىنەن ارىلىپ, ادام قاتارىنا قوسىلىپ جاتسا, كانەكي؟ قايتا ورالىپ جاتقاندارى قانشاما», دەدى دارىگەر كەلىنشەك الدەكىمگە وكپەلى ۇنمەن. شىنىندا دا, اراق ءۇشىن ارىن ساتىپ, بار اقشاسىن سارقىعان ىشكىشتەرگە كەلگەندە مىرزامىز. كەڭەس ۋاقىتىندا ماستىقتان ايىقتىراتىن ورىنعا تۇسكەن جان ءبىر تۇنەپ شىققانى ءۇشىن جامباساقى تولەيتىن. بۇدان كەيىن اياعىن اڭداپ باساتىن. وسىلاي جازالاۋ تاربيەنىڭ ءبىر ءتۇرى بولاتىن. بۇگىندە اباقتىعا تۇسكەن سوتتالۋشىنىڭ كۇتىمىنە بيۋدجەتتەن جىلىنا 580-600 مىڭ تەڭگە جۇمسايدى ەكەنبىز. كىسى قانىن موينىنا جۇكتەگەن قانىپەزەر 15-20 جىل جازاسىن وتەۋ ءۇشىن قانشا قاراجات قاجەتتىگىن ەسەپتەي بەرىڭىز. ال, دىمكاس بالالار ءۇشىن ساراڭدىق تانىتاتىنىمىز قالاي؟ «ۋلىبكا» بالالار قايى­رىم­دىلىق قورىنىڭ جەتەكشىسى گ.بوندارەنكونىڭ سوزىنە قارا­عاندا, ەسىل ۋاقىتتى سارپ ەتىپ, جۇيكەسىن جۇقارتىپ, بالاسىن جەتەلەپ, شەتەل اسۋعا ءماجبۇر اتا-انالار قىپ-قىزىل شىعىنعا باتىپ ءجۇر. ونسىز دا دەنساۋلىعى كەمىس بالعىن ءۇشىن بۇدان اسقان ۇلكەن قاسىرەت جوق شىعار. ەندى عانا ساۋىعىپ كەلە جاتىپ, ومىرگە ۇلكەن ۇمىتپەن قاراعان كىشكەنتاي جاننىڭ كەلەشەگىنە بالتا شاپقانمەن بىردەي عوي. وسى ماسەلە بويىنشا شىر-پىرى شىعىپ, ەشكىمنەن قايىر بولماعاننان كەيىن ول ايماق باسشىسى سامات ەسكەندىروۆتىڭ قابىلداۋىنا جازىلعان. سامات ساپاربەك ۇلى قۇلاق قوندىرعىلارىن جوندەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن رەسەيدەن ارنايى ماماندار شاقىرتۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قولداعان. مۇنداي ءبىر رەتتىك شارامەن پروبلەمانىڭ شەشىلمەسى انىق. مەملەكەتتىڭ ساڭىراۋ بالالارعا كوحلەارلىق يمپلانتاتسيا وپەراتسياسىن تەگىن جاساۋعا مۇمكىندىك تۋدىرعانى دۇرىس. الايدا, كۇردەلى وتا جاساۋعا تەگىن كۆوتا بولدىرتۋگە قۇدىرەتى جەتە تۇرا, شەشىمنىڭ ءارى قاراي جارتىكەشتەنىپ كەتكەنى تۇسىنىكسىز. ەلباسى حالىققا ارناعان جولداۋىندا ۇكىمەتتەن باستاپ جەرگىلىكتى اكىمدەرگە دەيىنگى بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارمەن جۇمىستى كۇشەيتۋدى تاپسىرعانى ءمالىم. ولاي بولسا, ءبىز ءسوز ەتكەن ماسەلەلەردى جاڭا ۇكىمەت ەسكەرەر دەگەن ۇمىتتەمىز. ويتكەنى, بالادان اسقان باقىت تا, بايلىق تا جوق! جاقسىلىق ىسقاقوۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.