«قىزىل تەرروردىڭ» العاشقى قۇربانى
بۇل ساپاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى – وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ اقمەشىت فيليالى. وبلىستىق مۋزەيدىڭ عىلىمي حاتشىسى اسحات سايلاۋ مەن اقمەشىت فيليالىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى گۇلزيرا اۋباكىر, وسى ولكەنىڭ وتكەنى مەن تاريحي تۇلعالارىن تۇگەندەپ جۇرگەن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى جۇماباي بايزاقتىڭ باستاۋىمەن ەلىن ونەر-بىلىمگە سۇيرەپ, قۇم اراسىنان ەۋروپالىق ۇلگىدەگى مەكتەپ اشقان لاپى بالاسى مۇڭايتپاستىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا جولعا شىققانبىز. «قىزىل تەرروردىڭ» العاشقى قۇربانى بولعان مۇڭايتپاس لاپين 1918 جىلى قىزىلوردا رەۆكومىنىڭ توراعاسى گەرجودتىڭ قولىنان قازا تابادى. قانىشەرلىگىنە قاراي قازاقتار كارىجۇت دەپ اتاعان اپەرباقان توراعا قايراتكەردىڭ سەيدالى, الياسقار, الياكپار اتتى ۇلدارىن دا وققا بايلايدى. تاريحشىلار لاپيندەر اۋلەتىنىڭ قازاق قوعامىنا ىقپالى تۋرالى ءالى دە تولىققاندى زەرتتەپ, قايراتكەردىڭ شىن باعاسىن بەرۋىمىز كەرەك دەگەن پىكىردى ايتادى.
لاپىنىڭ اۋليەگە ات اتاپ, قوراسانعا قوي اتاپ ءجۇرىپ تىلەپ العان جالعىز ۇلى مۇڭايتپاس وجەت ءارى ءوز زامانىنىڭ العىر ويلى ازاماتى بولىپ وسەدى. ۇزاق جىل وسى وڭىردە بولىس بولعان ونىڭ 19 بالاسى بولعان دەسەدى. رەۆوليۋتسياعا دەيىن قازاق دالاسىنداعى ساناۋلى عانا بولعان ەۋروپالىق مەكتەپتىڭ ءبىرىن اشقان وسى مۇڭايتپاس لاپين. بالالارىنىڭ ماتەريالدىق بايلىقتى مىسە تۇتىپ, اس ءىشىپ, اياق بوساتقانىنا ءماز اۋقاتتىلار قاتارىندا قالىپ قويماۋىن قاداعالاعان بولىس ولاردى المانيا, رەسەيدە وقىتتى. ۋاقىتىندا ەشتەڭەدەن كەمدىك كورمەگەن, ءتورت قۇبىلاسى تەڭ بولعان قايراتكەردىڭ ۇل-قىزدارى دا العىر بولىپ جەتىلەدى.
لاپيندەر مەن قوجىقوۆتار
بالالارىنىڭ ۇلكەنى سەيدالىسى قاسىندا قالىپ, اكە شارۋاشىلىعىنا يە بولسا, 1868 جىلى پەروۆسك ۋەزى, كەڭتۇپ بولىسىنىڭ 4-اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن سەرالىسى اۋەلى اۋىل مولداسىنان ءبىلىم الىپ, كەيىن تاشكەنتتەگى مۇعالىمدەر سەمينارياسىن, 1891 جىلى سانك-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرەدى. تۇركىستان ولكەسىندە ءتۇرلى اكىمشىلىك ورىنداردا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, ساۋلەت ونەرى مەن ونىڭ سىرىن زەرتتەۋمەن جۇيەلى تۇردە اينالىسۋعا دەن قويادى. اراب, پارسى تىلدەرىنە جەتىك ول – گور ءامىر, رەگيستان, شاھي-زيندا كەشەندەرىندەگى, كوكىلتاش مەدرەسەسى مەن باسقا دا ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەردەگى اراب جازۋلارىن وقىپ, ورىسشاعا اۋدارعان تۇڭعىش عالىم. وسى ارقىلى تالاي عاسىردىڭ ءجۇزىن كورگەن عيماراتتاردىڭ تۇرعىزىلعان ۋاقىتىن انىقتادى. رەگيستان انسامبلىندەگى شەر-دور, ءتىللا-قاري مەدرەسەلەرىن ايگىلى قازاق قايراتكەرى ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ سالدىرعانىن العاش تاپقان دا وسى سەرالى لاپين ەدى. سامارقاندا قايتىس بولعان سەرالى باي-باعلاندار مەن قايراتكەرلەر عانا جەرلەنەتىن شاھي-زيندا قورىمىندا جاتىر. قىزىلوردا قالاسىندا سەرالى اتىن يەلەنگەن كوشە مەن ورتا مەكتەپ بار.
«حان مەكتەبى» دەپ اتالاتىن مۇڭايتپاس اشقان ەۋروپالىق ۇلگىدە ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنىنىڭ العاشقى مۇعالىمدەرىنىڭ قاتارىندا XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلت زيالىسىنىڭ ءبىرى, الاش قوزعالىسىنىڭ مۇشەسى, كورنەكتى ۇلت قايراتكەرى قوڭىرقوجا قوجىقوۆ بولدى. ونىڭ مۇعالىمدەر مەن شاكىرتتەر ءۇشىن اراب-پارسى ءالىپبيى نەگىزىندەگى «الىپپەسى» تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى وقۋ ءبولىمىنىڭ رۇقساتىمەن جارىققا شىعىپ, وقۋ قۇرالى ولكەدەگى اعارتۋ ءىسىن ىلگەرىلەتۋگە سەپتىگىن تيگىزگەن. مۇڭايتپاستىڭ ۇلكەن قىزى ءلاتيپا وسى قوڭىرقۇلجامەن وتباسى قۇرادى. ەكەۋىنىڭ ءتورت ۇلى قازاقتىڭ ونەرى مەن مادەنيەت ورىستەتكەن ازاماتتار بولىپ ەرجەتتى.
تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن قوڭىرقوجا قوجىقوۆ تۇرار رىسقۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, سەيىتقالي مەڭدەشوۆتەرمەن قاتار اشتىققا ۇشىراعانداردى قۇتقارۋ, قونىستاندىرۋمەن اينالىسادى. وسى قاباعات تىرلىكتەن قولى قالت ەتكەندە ۋاقىت تاۋىپ, «قازاقستان تاريحىنىڭ» ءى-ءىىى ءبولىمىن جازىپ بىتىرەدى. وتىز سەگىزدىڭ وقپانىنا جۇتىلعان ول 58 جاسىندا ايداۋدا ءجۇرىپ كوز جۇمادى.
ءلاتيپا مۇڭايتپاسوۆا-قوجىقوۆا ساحنانىڭ ارلەۋشى-دەكوراتورى, ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرىن تىگۋشى مامان رەتىندە بەلگىلى بولدى. ءلاتيپانىڭ ۇكىمەت تاپسىرماسىمەن رۋزۆەلتكە سىي رەتىندە ارناپ تىككەن ۇلتتىق كيىمدەرى اقش-تىڭ 32-پرەزيدەنتى مۋزەيىندەگى قۇندى ەكسپوناتتىڭ بىرىنە اينالىپتى.
ۇلكەن ۇلى قوجاحمەت قوجىقوۆتىڭ ەسىمى ۇلتتىق گرافيكا ونەرىنىڭ تۇما باستاۋىندا تۇر. ودان كەيىنگى قۇلاحمەت قازاقتىڭ تۇڭعىش تەاتر سۋرەتشىسى, گرافيك, قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى. سوعىستان العان جاراقاتى جانىنا باتسا دا ونەرىن تاستاماعان نۇراحمەت عاجايىپ مۇسىندەر سومداپ, ارتىنا مول مۇرا قالدىردى. ال 1923 جىلى دۇنيەگە كەلگەن سۇلتاناحمەت قوجىقوۆ – ماسكەۋدەگى ۆگيك تۇلەگى. باسقا ەڭبەگىن بىلاي قويعاندا ۇلتتىق كينوتۋىندىلار قاتارىنا «قىز جىبەكتەي» شىن مانىندەگى كوركەم ءفيلمدى قوسقان رەجيسسەر.
مۇڭايتپاستىڭ تاعى ءبىر قىزى كۇلاندام بەلگىلى قايراتكەر سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ جارى, لاگەر ازابىن ارقالاعان اياۋلى جان. ءبىر پەرزەنتى جاعىپپار مۇڭايتپاس ۇلى قىزىلوردادان اشىلعان تەاتر ونەرىنىڭ ەڭسە تىكتەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان مەتسەنات.
گەرجودتىڭ قولىنان اجال قۇشقان سەيدالى مۇڭايتپاس ۇلىنىڭ ءبىر ۇلى عانيدىڭ ايەلى ساحنا ساڭلاعى, ايگىلى اكتريسا ءسابيرا مايقانوۆا. سەرالى ءلاپيننىڭ سمولنىيداعى قىزدار ينستيتۋتىندا وقىعان رابيعاسى 1913 جىلى بەلگىلى قوعام قايراتكەرى سانجار اسپاندياروۆپەن تۇرمىس قۇرادى.
قازاقتىڭ مادەنيەتى مەن ونەرى وسى ەكى اۋلەتتىڭ الدىندا قارىزدار دەسەك, اقيقاتتىڭ اۋىلىنان اسا الىس قونا قويماسپىز. ال ءبىز وسى ارداقتىلار الدىنداعى پارىز-مىندەتىمىزدىڭ ءبىر شيرەگىن ورىنداساق, قازىرگىدەي قايراتكەر باسىنا جەتە الماي جىگەرىمىز قۇم بولار ما ەدى...
– اعايىندارى قولدان كەلگەن قارەكەتىن جاساپ-اق جاتىر. قوعالىكول اۋىلىندا مۇڭايتپاس اتامىزدىڭ ىقپالىمەن سالىنعان بالدىك مەشىتىن قايتا جاڭعىرتۋدى دا ويلاستىرىپ وتىر, – دەيدى جۇماباي بايزاق. – جەرگىلىكتى بيلىكتەگى ازاماتتار سونىڭ قۇجاتتارىن رەتتەۋگە قولقابىس تيگىزسە دەگەن تىلەگىمىز بار. مۇمكىن ونى مۋزەيگە اينالدىرىپ, وسى ماڭايدا كەزىندە ءسان-سالتاناتى جاراسقان مەكەن بولعان بارشىنكەنت, قورعانشا, مىڭشوقى سەكىلدى شاھارلاردان تابىلعان جادىگەرلەردى توپتاستىرساق قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
ەندى كەشىگۋگە بولمايدى
قول سوزىم جەردەگى زيراتقا جەتە الماي وشارىلىپ ءبىر توپ ادام تۇرمىز. بىزگە جولباسشىلىق جاساپ جۇرگەن ولكەتانۋشى جۇماباي بايزاق شىدامادى بىلەم, وسى ماڭدا قوي باعىپ جۇرگەن قويشىنىڭ اتىن سۇراپ ءمىنىپ, قالىڭ شەڭگەلدىڭ اراسىنا سۇڭگىپ كەتتى.
قايراتكەردىڭ باسىنا بەلگى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى قويىلىپتى. بۇل جەردە مۇڭايتپاسپەن قاتار ءىنىسى سەيىتقان, بالالارى الياكپار, جاعىپپار جاتىر ەكەن. مىڭ قۇبىلعان ساياساتتان ۇرىككەن ەل اۋەلگىدە كەلىنى حاديشا قويعان كوكتاسقا جاقىنداۋعا قورىققان سەكىلدى. تەك ەل اقساقالدارى عانا وسى ماڭدا بەلگىلى ادامنىڭ قابىرى بارىن كەيىنگىلەرگە ەسكەرتىپ ايتىپ جۇرگەن ەكەن. تۋىسى يشانبەك وڭعارباەۆ وسىدان 4 جىل بۇرىن وبلىستا «قوجىقوۆتار قولتاڭباسى» اتتى ءىس-شارا وتكەندە وعان كەلگەندەردىڭ ءبىرازى وسى قابىر باسىنا جينالعانىن ايتادى. تراكتورمەن تەگىستەلگەن جولدىڭ ول كەزدەگى قالپى ء«الھام شۇكىر» دەيتىندەي بولعان ەكەن. سودان كەيىن بابا باسىنا ەشكىم ات ءىزىن سالماعان سەكىلدى.
– وسىدان 2 جىل بۇرىن اعايىندار قارجى جيىپ, باسىنا بەلگى قويۋعا تالاپ قىلىپ ەدىك. پاندەميانىڭ كەسىرىنەن تىپىر ەتە الماي قالدىق قوي. قازىر سوعان دايىندالىپ جاتىرمىز. مىنا جەردى زاڭداستىرۋ دا از جۇمىس بولمايتىن سياقتى. سوعان قولىندا بيلىگى بار ازاماتتار كومەك كورسەتەر دەگەن ويدامىز, – دەيدى يشانبەك اقساقال.
وبلىستىق مۋزەيدىڭ عىلىمي حاتشىسى اسحات سايلاۋدىڭ ايتۋىنشا, ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىر باسىندا وسى اتىراپتا لاپى بالاسى مۇڭايتپاستىڭ الدىنا تۇسەر تۇلعا از بولعان. «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى گەوگرافياسى» جوباسى اياسىنداعى بۇل ساپاردىڭ ماقساتى – كەزىندە سوتسىز, تەرگەۋسىز اتىلىپ كەتكەن قايراتكەردى ساياسي-قۋعىن سۇرگىن قۇرباندارى قاتارىنا قوسۋ.
– ءبىز مۇڭايتپاستىڭ, ونىڭ اۋلەتىنىڭ تاريحىن ءالى دە جەتە زەرتتەۋىمىز كەرەك. جاڭاعى ءبىز جەتە الماعان قورىمدا مۇڭايتپاسقا قاراستى 20 شاقتى ادامنىڭ سۇيەگى جاتىر. وسى جەرگە ۇلكەن بەلگى قويىپ, ۇلتىن ونەر-بىلىمگە سۇيرەگەن تۇلعانىڭ اتىن جاڭعىرتاتىن كەز الدەقاشان جەتتى. «قىزىل تەرروردىڭ» قاراۋىنا العاش ىلىنگەن ونىڭ ەسىمىن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى قاتارىندا اتاپ, باسىنا بەلگى ورناتقانىمىز ءجون. وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى قايراتكەر زيراتىنىڭ ءدال قازىرگى قالپى ءبىزدىڭ ەلدىگىمىزگە سىن, – دەيدى تاريحشى.
قوس اۋلەتتەن شىققان ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىن سانامالاعان تاريحشى 1913 جىلى رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ تاققا وتىرعانىنا 300 جىل تولۋىنا بايلانىستى سانكت-پەتەربۋرگتە اشىلعان مەشىت بۇقار امىرلىگى دەلەگاتسياسى قۇرامىندا پاتشا قابىلداۋىندا بولعان سەرالى ءلاپيننىڭ ۇسىنىسىمەن سالىنعانىن ايتادى.
ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىتتان كەيىن ولكەتانۋشى جۇماباي بايزاق ورالدى. ۇيالى تەلەفونعا مۇڭايتپاس ءلاپيننىڭ قۇلپىتاسىن ءتۇسىرىپ الىپتى. 1966 جىلى قويىلعان بەلگى ورتاسىنان قاق جارىلىپ, سۋ شايىپ ءبىر جاعىنا جانتايا باستاعان ەكەن. «ەندى كەشىگۋگە بولمايدى. تەز ارادا قولعا الماساق, ەرتەڭ سان سوعىپ قالۋىمىز مۇمكىن. ءدال وسى تۇرعان جەرىمىز مۇڭايتپاستىڭ ۇلكەن ۇلى سەيدالىنىڭ قىستاۋى بولعان. ەڭ قيىنى, وسىنداي اۋلەتتىڭ ىزدەۋسىز, سۇراۋسىز كەتىپ بارا جاتقاندىعى», دەيدى ولكەتانۋشى.
قايتار جولدا بەسارىق اۋىلىنا سوعىپ, وسىنداعى قوعامدىق مۋزەي جۇمىسىن كوردىك. ولكەتانۋشى جۇماباي بايزاق قىزمەتتە جۇرگەندە جيناستىرعان جادىگەرلەرىن وسىندا قويىپتى. مۋزەيدە لاپيندەر مەن قوجىقوۆتارعا ارنالعان بۇرىش تا بار ەكەن.
تۋعان جەر تاريحىن تۇگەلدەپ جۇرگەن وسىنداي ازاماتتار ۇيىتقى بولعان باستاما قولداۋ تاۋىپ, قۇمدا قالعان قايراتكەردىڭ ءازىز ەسىمى ەلگە قايتا ورالىپ, رۋحىنا لايىقتى قۇرمەت كورسەتىلەرىنە سەنگىڭ كەلەدى.
قىزىلوردا وبلىسى
