سۋلى, نۋلى كوكشەدە, كەڭ كوسىلگەن قورعالجىن دالاسىندا ايدىن شالقار از ەمەس. 1959 جىلى جارىق كورگەن «تىڭ ايماعىنداعى جەرۇستى سۋ قورلارى» دەپ اتالاتىن جيناقتا ءبىر عانا كوكشەتاۋ وڭىرىندە ۇلكەندى-كىشىلى 1 515 كول بار ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىلعان. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنە قاراعاندا, سول قيساپسىز كولدەردىڭ
1 320-سىنىڭ سۋى تۇششى بولعان ەكەن. ءدال قازىر سوقانىڭ تىسىمەن جونى جارالانىپ, جوتاسى جەرمەن-جەكسەن بولعان دالادا قانشا كولدىڭ قالعانىن ەشكىم تاپ باسىپ ايتا المايدى. مىنە, تابيعاتقا دەگەن كوزقاراسىمىز وسىنداي.
وزگەسىن بىلاي قويعاندا, حالىقتىڭ كوز الدىنداعى, كۋرورتتى وڭىردەگى كولدەر دە ادام قولىمەن جاسالاتىن كەساپاتتى تارتىپ وتىر. تاياۋدا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پوستدوكتورانتى مارجان بايعاليەۆانىڭ شورتاندى كولىن زەرتتەپ, سۋ بالانسىنىڭ مودەلىن جاساعانى تۋرالى ەستىگەنىمىزدە جاناشىر جاندار بار ەكەن عوي دەگەن ءۇمىت وتى لاۋلاعانىن نەسىنە جاسىرامىز. تابيعات جاناشىرى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتا كەتەلىك. ول 2013 جىلى دۋبلين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كوللەدجىندە ماگيستر دارەجەسىن الدى, ال 2021 جىلى نوتتينگەم ۋنيۆەرسيتەتىن گەوگرافيالىق ينفورماتيكا سالاسىنداعى PhD دارەجەسىمەن تامامداعان. «بولاشاق» حالىقارالىق جانە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «تالاپ» ستيپەنديالارىنىڭ يەگەرى. دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن دايىنداۋ بارىسىندا «بۋراباي» ۇلتتىق تابيعي پاركىندە ورنالاسقان كولدەرگە ارنالعان سۋ تەڭگەرىمىن ازىرلەۋمەن اينالىسقان.
عالىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ارنايى جوبا اياسىندا ىرگەلى گيدرولوگيالىق بايلانىستار نەگىزىندە شورتاندى كولىنىڭ سۋ بالانسىنىڭ جاڭا مودەلى ازىرلەندى. بۇل مودەلدە كولدىڭ ءبىر تاۋلىكتىڭ ىشىندە وسىمدىكتەردىڭ سۋدى بۋلاندىرۋى, قار سۋى مەن جاۋىن-شاشىن مولشەرىن ەسەپتەۋ ارقىلى كولدەگى سۋ دەڭگەيى مەن ونىڭ كولەمى اي سايىن تارازىلانادى. سونىمەن بىرگە مودەلدە انتروپوگەندىك سۋدى تارتۋدىڭ بولجامى دا بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بالانس مودەلى جاھاندىق تەمپەراتۋرانىڭ وسۋىنە دە بايلانىستى.
جالپى, كولدەردى جازىق دالالىق جانە تاۋلى قىراتتى كولدەر ساناتىنا سارالاپ, ەكىگە بولۋگە بولادى. ءبىر ەرەكشەلىگى, سايىن دالا توسىندەگى شاعىن كولدەردىڭ سۋى نەگىزىنەن تايىز بولىپ كەلەدى, جان-جاعىنان كەلىپ قوسىلاتىن اعىندى سۋ جوق. سول سەبەپتى قۇرعاقشىلىق جايلاعان جىلدارى دالا كولدەرىنىڭ تارتىلىپ قالۋى ءجيى كەزدەسەدى. عالىمداردىڭ ەسەبىنە قاراعاندا, قىرىق كۇن شىلدەدە سۋدىڭ بۋعا اينالىپ ۇشىپ كەتۋ مولشەرى ءبىر جىلدىق جينالعان سۋدىڭ 70-80 پايىزىنا دەيىن جەتەدى. ال تاۋلى-قىراتتى جەرلەردەگى كولدەر دالا كولدەرىنە قاراعاندا ءبىرشاما تەرەڭ ءارى سۋى مولداۋ. مىنە, وسىنداي كولدەردىڭ قاتارىنا بۋراباي باۋرايىنداعى ايدىنداردى جاتقىزۋعا بولادى. ايتسە دە, ۋاقىت وتە كەلە بارحان تاۋدىڭ باۋرايىنداعى كۇمىس كولدەر دە ادام قولىمەن جاسالعان قياناتتىڭ سالدارىنان تارتىلىپ, سۋى ازايۋدا. سەبەبىن ايتا كەتەلىك, كول سۋى نەگىزىنەن بۇلاقپەن قورەكتەنەدى. جاعالاۋعا جاقىن, كولگە يەگىن ارتىپ سالىنعان قۇرىلىس قانشاما؟! وسىنىڭ بارلىعى تابيعي سۋ جىلعالارىن بىتەپ, بۇلاق كوزدەرىن جاۋىپ تاستادى. قورەكتەنبەگەن كولدىڭ كەلەشەگى جوق. كوكشەتاۋلىق عالىم ايتقاجى قازبەكوۆتىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىندا 1960-جىلدارداعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا, شورتاندى كولىنىڭ دەڭگەيى شامامەن 7 مەتردەي تومەن تۇسكەنى ايتىلادى. باعزى جاعالاۋدان ءبىر شاقىرىمعا دەيىن الشاقتاپ كەتكەن. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن, بۋرابايدىڭ ادام اياعىنان ازباي تۇرعان كەزىندە, تازا, ساف ۋاقىتىندا ات ءىزىن سالعان بەلگىلى ساياحاتشى ۆ.سەمەنوۆتىڭ ەسەبىندە شورتاندى كولىنىڭ ۇزىندىعى 7 ۆەرست, ەنى 5 ۆەرست, تەرەڭدىگى ەكى ارشىن بولعاندىعى تۋرالى مالىمەت بار. ەگەر ەجەلگى ۇعىمدى قازىرگى ولشەمگە قوتاراتىن بولساق, 1 ۆەرستىڭ – 1,0668 شاقىرىم ەكەنى بەلگىلى. دەمەك شورتاندى كولى ءاۋ باستاعى كولەمىنەن كوپ كىشىرەيگەن.
مارجان بايعاليەۆانىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, كول تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعانعا ۇقسايدى. ارينە, بۋراباي باۋرايىنداعى كۇمىس كولدەر ەلىمىزدىڭ باستى تۋريستىك ايماعى ەكەنى بەلگىلى. زامانىندا بالىعى تايداي تۋلاعان شورتاندى كولى ششۋچە قالاسىنان تايشاپتىرىم جەردە عانا. وسى وڭىرگە ات ءىزىن سالعان جاننىڭ شورتاندىعا سوقپاي كەتۋى مۇمكىن ەمەس. جالعىز ادام اياعى عانا ەمەس, سۋعا قاجەتتىلىك وسى كولدەردىڭ ەسەبىنەن وتەلگەن. كەيىن كول سۋىنىڭ بىرتە-بىرتە تارتىلۋىنا سەبەپ بولدى. ۇزاق ۋاقىت بويى ششۋچە قالاسىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەراستى جانە جەرۇستى سۋلارى پايدالانىلدى. 2000 جىلى «بۋراباي» ۇلتتىق پاركى قۇرىلعاننان كەيىن تۋريزم سالاسى بۇرناعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا, ءبىرشاما قارقىندى دامىپ, سۋعا دەگەن سۇرانىس وسە ءتۇستى. مىنە, سول ۋاقىتتان بەرى بۋراباي, شورتاندى, ۇلكەن جانە كىشى شاباقتى, مايبالىق كولدەرى تارتىلا باستادى. كول سۋىن پايدالانۋ 0,5 ملن تەكشە مەتردەن 3 ملن تەكشە مەترگە دەيىن جەتتى.
– بۋراباي كولدەرىن باسقارۋ ستراتەگياسى الدەنەشە رەت وزگەرىسكە ۇشىرادى, – دەيدى م.بايعاليەۆا. – كەلەشەكتە گيدرولوگيالىق مودەلدەر ارقىلى كولدەردىڭ قۇرعاۋ سەبەبىن انىقتاي الامىز. باسقارۋ ستراتەگياسى ارقىلى جويىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەيمىز.
جاس عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, كوگىلدىر كولدەردىڭ كوپشىلىگى تارتىلىپ قالعان وزەن جۇيەلەرىنەن تۇزىلگەن ەكەن. جالپى, اپاتتىڭ تەندەنتسياسى XIX عاسىردىڭ سوڭىندا باستالعان. ايتالىق بۋراباي, ۇلكەن جانە كىشى شاباقتى مەن قوتىركول كولدەرى ءبىر سۋ الابىنا تيەسىلى. 1930-1940 جىلدارداعى الاپات قۇرعاقشىلىق كەزىندە سۋ دەڭگەيى قاتتى وزگەرىسكە تۇسكەن. سول سەبەپتى قازىر بۋراباي كولدەرى ەندورەيلىك كول ساناتىندا. ەندورەيلىك كولدەر قورشاعان ورتانىڭ كەز كەلگەن وزگەرىسىنە جانە ادامداردىڭ ارالاسۋىنا وتە سەزىمتال بولىپ كەلەدى.
– ەلىمىز ءۇشىن سۋ رەسۋرستارى وتە قاجەتتى, – دەيدى م.بايعاليەۆا. – گەوگرافيالىق ورنالاسۋ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى كوپتەگەن وزەن ترانسشەكارالىق رەسۋرستار بولىپ تابىلادى. بۇل ارادا جەرگىلىكتى كولدەردى باقىلاۋ مەن ساقتاۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. بۇگىندە عىلىمي گرانتتار ارقىلى سۋ رەسۋرستارىنا بىرقاتار زەرتتەۋ جاسالىپ جاتىر. الايدا ەلىمىزدە گيدرولوگ ماماندار تاپشى. سونداي-اق سۋ رەسۋرستارىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن گيدرولوگيالىق مودەلدەردى جەتىلدىرۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن بىرقاتار كليماتتىق دەرەك كەرەك بولادى. قازىرگى كەزدە مۇنداي دەرەكتەر قولجەتىمسىز نەمەسە تولىق ەمەس. مەنىڭ ويىمشا, كليماتتى باقىلاۋ جۇيەلەرىن جەتىلدىرىپ, مۇنداي دەرەكتەردى قولجەتىمدى ەتۋ قاجەت.
شورتاندى كولىن زەرتتەگەن جاس عالىمنىڭ پايىمى وسىنداي. ەندى ءوز تاراپىمىزدان ءبىر اۋىز پىكىر قوسالىق. بۋراباي باۋرايىنداعى كۇمىس كولدەردىڭ ىشىندەگى ەڭ تازاسى – اۋليەكول. قازىر كەيبىرەۋلەر بۇل سۋ ايدىنىن بۋراباي كولى دەپ تە اتايدى. ەڭ وكىنىشتىسى, اۋليەكولدىڭ دە سۋ قورىنىڭ ازايىپ بارا جاتقاندىعى. ءارى كول تابانىندا جىلدار بويى جيناقتالىپ قالعان وركەش-وركەش شوگىندىلەر وراسان زور زيانىن تيگىزىپ وتىر. كولدىڭ وڭتۇستىك جاق بولىگىندە وتە قالىڭ قابات پايدا بولعان. انە ءبىر جىلدارى كول جاعالاۋىندا سۋ وسىمدىكتەرى قاۋلاپ, قالىڭ بولىپ ءوسىپتى. كەيىن ول وسىمدىكتەر ءشىرىپ, بىرتە-بىرتە كولدىڭ تابانىنا شوگە باستاعان. «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي, تابيعاتتىڭ ديدارىنا كىرەۋكە تۇسپەي تۇرعان ەرتەرەك ۋاقىتتا يماناي مەن سارىبۇلاق اعىندىلارى اۋليەكولگە قۇيىلىپ, كۇمىس كولدىڭ سۋى جىل سايىن مولايىپ وتىرسا, كەيىنگى جىلدارى بۇل وزەندەر بىرتە-بىرتە تارتىلىپ, اعىسىنان جاڭىلعان. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كول قاباعىنىڭ كەمۋى, سۋدىڭ تارتىلۋى وسى سەبەپكە بايلانىستى. ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ قاراپايىم قيسىنعا سالساق, ەڭ الدىمەن سىزدىقتاپ قۇيىلىپ تۇرعان قوس وزەننىڭ اڭعارىن تىڭعىلىقتى تازارتىپ, كوكتەمگى ەرىگەن قار سۋىمەن, جازعى جاڭبىر سۋىنىڭ ىسىراپ بولماي, كولگە جەتەتىندەي جاعدايىن جاساۋ كەرەك. ەكىنشى ماسەلە, ءبىر كەزدە جامىراي, جارىسا اققان بۇلاق سۋلارىنىڭ بىتەلۋى. ارىدەگى سەبەبىن اقتارساڭىز, تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋدىڭ تابيعاتقا تيگىزگەن زالالى. بۋراباي باۋرايىنداعى جاۋىن جانە قار سۋى جينالاتىن ەڭىس-ويپاتتار جوسپار قۋالاۋدىڭ كەسىرىنەن جاپپاي جىرتىلىپ تاستالدى. ءسويتىپ تابيعاتتىڭ ءوزى قالىپتاستىرعان سۋ اعىندارىنىڭ بايىرعى جولى بۇزىلدى. ەندى جالعىز شورتاندى كولىن عانا ەمەس, ايماقتاعى بارلىق اق ايدىننىڭ احۋالىن مۇقيات زەرتتەگەن ءجون. بارلىق كەلەڭسىزدىكتىڭ تامىرىن انىقتاپ, باستاپقى قالپىنا كەلتىرسەك, ءبىر عاسىر بۇرىنعى قالپىنا قايتا كەلەر ەدى. راس, ەل ءۇمىت ەتكەن جوبالار جاسالدى. انە ءبىر جىلى كول ءتۇبىن تازالاۋ ءۇشىن جاريالانعان تەندەردى گەرمانيانىڭ اتاقتى فيرماسى دا جەڭىپ العان. تابيعات جاناشىرلارى ءبىر جاقسىلىق بولار دەپ ۇمىتتەنگەن. بىراق قىرۋار قاراجات اققان سۋداي بەلگىسىز باعىتتا جوعالىپ كەتتى.
كەلەر ۇرپاققا نە قالدىرامىز دەگەن ساۋال كوپشىلىكتى قاتتى تولعاندىرىپ وتىر. سوندىقتان كول تاعدىرى كوپتىڭ كوكەيىندە, ونىڭ ىشىندە دە جاناشىر بيلىكتىڭ جادىندا جۇرسە, جاقسى بولار ەدى.
اقمولا وبلىسى,
بۋراباي اۋدانى
