ورتالىق ازيادا ورتاق قۇندىلىق كوپ

استانادا ەلىمىزدىڭ ءدىن ىستەر اگەنتتىگىنىڭ ۇيىتقى بولۋى­مەن «ورتالىق ازياداعى يسلامنىڭ ءرولى» تاقىرىبىندا كونفەرەنتسيا ءوتتى. وعان تانىمال تەولوگ-يسلامتانۋشىلار, ءدىن سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستى رەتتەۋ جانە ءدىني ەكسترەميزمگە قارسى تۇرۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن رەسەي, وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان, تۇركيا, ەگيپەت مەملەكەتتەرىنەن كەلگەن ساراپشىلار, مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرى, ءدىن جانە ءدىني سەنىم بوستاندىعى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋشى قازاقستاندىق ساراپشى-ماماندار, عالىمدار, ءدىنتانۋشىلار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى قاتىستى. جيىنعا قاتىسۋشىلار يسلام ءدىنىنىڭ ءرولىن, ونىڭ قازاق­ستان مەن ورتالىق ازيا مەملە­كەتتەرىنىڭ مادەني جانە رۋحاني تۇرعىدان دامۋىنداعى ىقپالىن تالقىلاپ قانا قويماي, ورتالىق ازيا ايماعىنان شىققان مۇ­سىلمان ويشىلدارىنىڭ قالا­مىنان تۋعان عىلىمي, ادەبي, مادەني جانە رۋحاني-ونەگەلىك مۇرالاردىڭ قازىرگى كەزدەگى ەكس­ترەميستىك يدەيالاردىڭ تارالۋىنا يدەولوگيالىق تۇرعىدا بوگەت بولا الاتىنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, حالىقارالىق جيىندى اشقان ءدىن ىستەر اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات ءازىل­حانوۆ يسلام ءدىنىنىڭ رولىنە توقتالا كەلە, ورتالىق ازيا ايماعىنان شىققان عۇلامالاردىڭ يسلامنىڭ, الەمدىك عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقانىن جەتكىزدى. «ورتالىق ازيا – يسلام دامۋىنىڭ تاريحي ورتالىعى. بۇ­عان وسى ايماق عالىمدارىنىڭ باي مۇراسى مەن ولاردىڭ يسلام دامۋىنا قوسقان ۇلەسى كۋا. دەگەن­مەن, اتقارىلاتىن ءىس ءالى دە كوپ. سەبەبى, يسلام ءدىنىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني فەنومەنى سان قىرلى جانە ول پانارالىق زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى», دەدى ءدىن ىستەر اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءوز سوزىندە. كونفەرەنتسيادا ءسوز العان قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعا­جى ۇلى ءوزىنىڭ سوزىندە ىزگىلىك پەن ىزەتتىلىكتىڭ, بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ, ەكى دۇنيە باقىتىنىڭ باستاۋى بولعان ءدىن – يسلامنىڭ قازاق تو­پى­­راعىنا جەتكەنىنە 1250 جىلدان اسقانىنا, ال بايتاق دالانى مەكەندەگەن بابالارىمىز ءوز سالت-ءداستۇرى مەن بولمىسىنا بارىنشا جاقىن ءدىندى VIII عا­سىردا قابىلداعانىنا توقتالا كەلە: «يسلام – وسىعان دەيىن جۇر­تىمىزدىڭ جۇرەر جولى, باعىت-باعدارى, قورعانى, تىرەگى دە بولىپ كەلەدى. اسىل دىننەن قۋات العان حال­قىمىز قامىققانعا قامقور, ۇلت­تار مەن ۇلىستاردى ىنتىماققا ۇيىت­قان ىرگەلى ەلگە اينالدى», دەدى. ال ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شى­عىس­تانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءابساتتار دەر­بىسالى جيىن اياسىندا سويلەگەن سوزىندە يس­لامداعى ءبىلىم-عىلىمنىڭ ءور­كەن­دەۋىنە قازاق حالقىنىڭ قوس­قان ۇلەسى دە زور ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. «يسلامعا دەيىن دە ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ وزىندىك مادەنيەتى, عىلىم-ءبىلىمى, جازۋى بولدى. يسلام قازاق دالاسى­نا ءبىلىم-عىلىم اكەلسە, ءبىز دە ۇلكەن يسلام وركەنيەتىنە ۇلەس قوسقان حالىقپىز», دەدى. سونداي-اق, ول تۇركيانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كىتاپحانالارىندا, مەم­لە­كەتتىك جانە جەكەمەنشىك قولجازبا قور­لارىندا ورتالىق ازيادان شىققان عۇلاما عا­لىم­دار مەن ويشىلداردىڭ كوپتە­گەن ەڭبەگى ساقتالعانىن, الايدا, ولاردىڭ تولىق دارەجەدە جا­رىققا شىقپاعانىن ايتتى. «مەن بۇل رەتتە, اسىرەسە, قازاق­ستاننىڭ ورتا عاسىرلارداعى وتىرار, سايرام, فارابي, تاراز, بالاساعۇن, سى­عاناق, تۇركىستان سەكىلدى ەجەل­گى قالالارىنان شىققان وي­شىل­­داردىڭ مول مۇرالارى ايرىق­شا تاڭدانىس پەن تەبىرەنىس تۋعى­زا­تىنىن ايتقىم كەلەدى», دەدى ءوزى­نىڭ سوزىندە ول. بۇل كۇنى شەتەلدىك ساراپشىلار دا بايان­دامالار وقىپ, ءوز كوكەيلەرىندە جۇرگەن ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. ماسەلەن, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەك­شى عىلىمي قىزمەتكەرى فاريد ابدۋللين بۇگىندە يسلامدى الەم­دىك ءدىن رەتىندە تەرەڭ وقۋ جانە يسلامدىق اعارتۋ, يسلامداعى ءبىلىم سالالارىن تۇبەگەيلى زەرتتەۋ ۇدەرىسى كەڭىنەن جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل اكادەميالىق قوعام – ارابتانۋشىلاردى, يسلامتانۋشىلاردى جانە تاريحشىلاردى عانا ەمەس, جاڭا زاماننىڭ يمامدارىن دايارلايتىن ءدىني قايراتكەرلەردىڭ باسىن دا بىرىكتىرگەن. «يسلامنىڭ الەمدىك ءدىن رەتىندەگى ەڭ نەگىزگى ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى – وندا ءبىلىم-عىلىم مەن سەنىم ارقاشان, ءاردايىم ماعىنا جاعىنان ۇقساس ۇعىم رەتىندە قاراستىرىلادى. ياعني سەنىم – ءبىلىمنىڭ فۋنكتسياسى بولسا, ءبىلىم دە سەنىم­نىڭ فۋنكتسيا­سى. دەمەك, ءبىلىم مەن عىلىمعا ۇمتىلۋ – ءاربىر سەنىم يەسىنىڭ باس­­تى مىندەتى بولۋى ءتيىس», دەدى شەتەلدىك عالىم. كاير مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى فۋاد ماحمۇد ورتالىق ازيانىڭ يسلام وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسى تەك ۇلى عۇلامالاردى ۇسىنۋمەن عانا شەكتەلمەگەن دەگەن ويىمەن ءبولىستى. «بالكىم, ول الەمدىك وركەنيەتكە «مەدرەسەنى» مەشىتتەن تاۋەلسىز عىلىمي ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى رەتىندە ۇسىنىپ, وندا ءىلىم ىزدەنۋشىلەر سا­پالى عىلىمي دايىندىقتان وتە كەلە, ۇستاز­دارى باستاعان عىلىمي زەرتتەۋلەردى جالعاس­تىرىپ الىپ كەتەتىن عا­لىم­داردى شىعارۋ ارقىلى دۇنيە­جۇزىلىك عىلىمعا كوپ ۇلەس قوسقان بولۋى مۇمكىن», دەدى ول بۇل جونىندە. كونفەرەنتسيا قورى­تىن­دى­سىندا ورتاق ۇندەۋ قابىلداندى. ۇندەۋدە عۇلامالاردان قالعان عىلىمي, ادەبي, مادەني جانە رۋحا­ني-ونەگەلىك مۇرالاردىڭ بۇگىن دە ءوز ماڭىزدىلىعىن جويماعانى, سوندىقتان, حالىق­تاردىڭ وركەندەۋى ءۇشىن, عىلىم مەن ءما­دە­نيەتتى دامىتۋ ءۇشىن, سونىمەن قاتار, ورتالىق ازيا اۋماعىندا مۇسىل­مان قاۋىمىنىڭ ينتەللەكتۋالدى دامۋى ءۇشىن نەگىز قالاۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. بۇل وراي­دا, جيىنعا قاتىسۋشىلار ازاماتتاردى, زيالى قاۋىم وكىلدەرىن, ساراپشىلار قاۋىمداستىعىن, مۇسىلمان ءدىن قىزمەت­شىلەرىن وسىن­داي رۋحاني الەۋەتتى ساقتاپ, ونى ارى قاراي كۇشەيتۋ جولىندا بار كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋگە شاقىردى. ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».