ەتنوسارالىق ىنتىماق – ەل تىرەگى

بۇگىندە قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ اۋماعى – تاريحي تاعدىر توعىستىرعان 120-دان اسا ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ىنتىماعى جاراسقان مەكەنىنە اينالىپ وتىر. مۇنداي كۇيگە جەتۋ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن دە وڭاي بولعان جوق. كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋ ۇدەرىسى باستالعان كەزدە جان-جاعىمىزداعى ۇلتتىق رەس­پۋب­ليكالاردىڭ بارلىعى دا وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاپ, دەربەس مەملەكەتتەرىن قۇرۋ قامىنا كوشىپ جاتقاندا, قازاقستان كسرو-نىڭ ەڭ سوڭعى كوشىندە قالدى. مۇنىڭ ءوزى, بۇگىندە پوپۋليزم­مەن اۋەيىلەنىپ جۇرگەن الدەكىمدەر­دىڭ ايتقانىنداي, سول كەزدەگى قا­زاقستاننىڭ «ورتالىققا» ادال­دىعىنان نەمەسە ودان قورىق­قان­دىعىنان تۋىنداعان جوق ەدى. ونىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتتى. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى – سول كەزدەگى قازاقستانداعى دەموگرافيالىق احۋال مەن قازاق حالقىنىڭ الەۋ­مەتتىك الەۋەتى بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە قايتا قۇرۋ جىلدارىندا بولعان وزگە ۇلتتىق رەسپۋبليكالارداعى ەتنوسارالىق قاقتىعىستاردان ساباق الۋ قاجەت بولدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى – ەلباسى ن.ءا.نا­زارباەۆتىڭ باس­تاماسىمەن ۇلت ماسە­لەسىنە قاتىس­تى ورنىقتى ساياساتىن قالىپ­تاستىرعان, ونى بارلىق ۇلت­تار مەن ۇلىستاردىڭ ۇلتتىق مۇددە­لەرىنە سايكەستەندىرگەن الەمدەگى ءبىر­دەن-ءبىر مەملەكەت بولىپ تابىلادى. بۇل سايا­ساتتىڭ نەگىزى 1991 جىلعى 16 جەلتوق­ساندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا قالا­نىپ, ونىڭ «قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ حالقى مەن ازاماتى» دەپ اتالاتىن 2-تاراۋىندا انىق جازىلدى. مىنە, سول كۇننەن باستاپ ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن قوعامدىق كەلىسىم تۋرالى ايتۋدان شارشاعان ەمەس. ويتكەنى, ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن قوعامدىق كەلىسىم – ءوزارا ءتۇسىنىس­تىك پەن بولاشاق جولىنداعى ءمۇد­دە بىرلىگىنە نەگىزدەلەتىنىن, ۇلت ماسەلە­سىندە كۇشتەۋگە جول بەرۋگە بولماي­تىنىن ەلباسىمىز ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ انىق تۇسىنگەن ەدى. العاشىندا حالىققا وي تاس­تاپ قو­­ي­ىپ, ول يدەيا سانادا ءپىسىپ-جەتىلگەن كەزدە ونى جۇزەگە اسىراتىن ادەتىمەن ەلباسى­مىز ن.نازارباەۆ 1995 جىلعى 1 ناۋرىزدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قوي­دى. سودان بەرى ارادا وتكەن 19 جىل ىشىندە اسسامبلەيا قازاق­ستان پرەزيدەنتى جانىنداعى كون­سۋلتاتيۆتى-كەڭەسشى ورگان دارەجەسىنەن كونستيتۋتسيالىق ورگانعا دەيىن ءوستى. ەلباسىنىڭ ەل بىرلىگىن نىعايتۋ مەن ۇلتارالىق تاتۋلىقتى كۇشەيتۋ جولىنداعى شارالارىنا بارىنشا قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلە جاتقان اسسامبلەيا قىزمەتىن ودان ارى دامىتا ءتۇسۋ اسا ماڭىزدى. 1985 جىلى باستالعان قايتا قۇرۋ ساياساتى اياسىندا جۇرگى­زىل­گەن «جاريالىلىق» ۇرانى استىن­داعى ادەبيەت پەن تاريحتاعى «اق­تاڭداقتاردى» زەرتتەۋگە جول اشۋ ناتيجەسىندە ۇيىعان ايرانداي بولىپ كورىنگەن كەڭەس قوعامىنىڭ تاس-تالقانى شىقتى. ۇلتتىق ادە­بيەت پەن تاريحتىڭ زەرتتەلۋى تۇنشىعىپ جاتقان ۇلتتىق يدەيانىڭ ويانۋىنا, ۇلتتاردىڭ ءوزىن ءوزى بيلەۋگە ۇمتىلىسىنا الىپ كەلدى. مۇنىڭ ءوزى يمپەريادا ورتاق يدەولوگيا بولعانىمەن, بارلىق ۇلتتاردىڭ تەڭ قۇقىقتىلىعى ساقتالماعان جەردە ورتاق ۇلتتىق يدەيانىڭ بولمايتىنىن ناقتى كورسەتىپ بەردى. وسىنى جادىنا جاقسى تۇتقان ەلباسى ن.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باس­تاپ, قازاقستانداعى بارلىق ەتنوستىڭ ۇلتتىق يدەيالارىنا قايشى كەلمەيتىن, ولاردىڭ ۇلتتىق يدەيالارىنداعى ورتاق مۇددەلەرگە نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك يدەولوگيا قالىپتاستىرا ءبىلدى. بۇل يدەولوگيا «قازاقستان – ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز!» ۇرانىمەن قالىپتاستىرىلدى. بارلىق ۇلتتار ءۇشىن ماڭىزدى نارسە – ءتىل! «ءتىلى جوعالعان جۇرت­تىڭ ءوزى دە جوعالادى» دەگەندە احمەت بايتۇرسىنوۆ ەشقانداي جاڭالىق ويلاپ تاپقان جوق ەدى. تەك قانا اششى شىندىقتى اشىپ ايتتى. سوندىقتان دا قازاقستان ۇكىمەتى بارلىق ۇلتتاردىڭ انا تىلىندە وقۋىنا, مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك جاساي وتىرىپ, ولاردىڭ وگەي بالانىڭ كۇيىنە تۇسپەۋىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. «...مەملەكەتتە ءبارى دە تەڭ بولۋعا ءتيىس. ەتنوستىق نەمەسە باسقا دا بەلگىلەر بويىنشا جاقسى نەمەسە جامان دەگەن بولماۋعا ءتيىس. بۇل ماسەلە مەن ءۇشىن دەكلاراتيۆتى ەمەس. ەگەر بىرەۋگە ەتنوستىق بەلگىسى بويىنشا قىسىم جاسالسا, وندا بۇكىل قازاقستاندىقتارعا قىسىم جاسالدى دەپ ەسەپتەۋ كەرەك» دەگەن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تۇجىرىمى – قازاقستاندىق حالىق­تار تەڭدىگى مەن دوستىعىن, ولاردىڭ بىرلىگى مەن بولاشاعىن قامتاماسىز ەتەتىن يدەولوگيا. بىزدەر قازاق حالقىنىڭ ءاربىر وكىلىنىڭ وسىنى تەرەڭ تۇسىنگەنىن قالار ەدىك. كەلەسى قۇندىلىق – ءدىني نانىم-سەنىم. قازاقستان بارلىق ەتنوستىق توپتارعا ءدىني ۇستانىمى بويىنشا ەركىندىك بەرىپ وتىر. سونىمەن قاتار, قازاقستان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءتورت سەزىن استانادا وتكىزە وتىرىپ, گۋمانيستىك يدەيالاردى ناسيحات­تاۋدا بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى. مۇنىڭ بارلىعى دا ءبىزدىڭ حالقى­مىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا باعىتتالعان يگىلىكتى شارالار ەكەنى تۇسىنىكتى. قازاق مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىن­­­دە بارلىق قازاقستاندىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ەتنوس رەتىندە دامۋىنا جاع­داي جاساپ, ولاردىڭ بولاشاعىنا كەپىلدىك بەرىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا الدىمىزدا بىرتىندەپ قازاقستانداعى بارلىق ەتنوستىق توپتاردىڭ مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەياسىن جۇزەگە اسىراتىن يدەولوگيا جاساۋ مىندەتى تۇر. ول يدەولوگيا – مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ۇلتتىق يدەياسى باسىمدىققا يە بولعان جاعدايدا عانا جالپىۇلتتىق يدەولوگيا بولا الادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماق­سات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جول­دا­ۋىنداعى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتا­رىنا ەنۋ يدەياسى بارلىق قازاقستان­دىقتاردى ۇيىستىراتىن, ونى ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن بولادى. ويتكەنى, ەلباسىمىز اتاپ كور­سەتكەندەي, قازاقستاندىق 125 ۇلت پەن ۇلىسقا, 17 كونفەسسيا ءۇشىن ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ ىرگە­تاسى قالانىپ, بارلىق ەتنوس­تىق توپتاردىڭ ۇلتتىق يدەياسىنا قاي­شى كەلمەيتىن مىندەتتەر قويىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نا­زارباەۆ «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسى: ءبىر حالىق – ءبىر ەل – ءبىر تاعدىر» اتتى تاقىرىپپەن وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XX سەسسياسىندا: «قازاقستان – ءبىرتۇتاس جەر, ءبىرتۇتاس حالىق, ءبىرتۇتاس بولاشاق. ءبىزدىڭ مەرەي­تويلىق سەسسيامىز – بۇكىل قازاق­ستاندىقتاردىڭ يگىلىگى جولىنداعى جاڭا جۇمىستار ءۇشىن جاقسى باس­تاۋ. الدىمىزدا ۇلكەن جوسپارلار تۇر. ولاردى جۇزەگە اسىرۋ جاھاندىق قۇبىلۋلاردىڭ كۇردەلى جاعدايلارىندا جۇرەتىن بولادى. وعان بۇگىننەن باستاپ دايىن بولىپ, حالىق بىرلىگىن بۇكىل كۇش-جىگەرمەن بەكەمدەۋ قاجەت. سوندىقتان دا ءبىز ءبىر حالىقپىز – ءبىر ەلمىز – ءبىر تاعدىرمىز!» دەگەن بولاتىن. بۇگىنگى قازاقستان حالقىنىڭ الدىندا تۇرعان ۇلى مىندەت – مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ودان ارى نىعايتىپ, ورتاق ءۇيىمىزدى وركەندەتۋ! «كوپۇلتتىلىق كەمشىلىگىمىز ەمەس, ارتىقشىلىعىمىز», دەگەن ەلباسى ن.ءا.نا­زارباەۆتىڭ ۇلاعاتتى سوزىندە ۇلكەن استار جاتىر. مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت رەتىندە قازاق حالقى ەلىمىزدى مەكەن ەتكەن بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ دامۋىنا جاعداي جاساپ كەلەدى. بۇل باعىتتا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە دە مازمۇندى ءىس-شارالار كەشەنى جۇزەگە اسىرىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە حالىقتار دوستىعىنا ارنالعان فەستيۆالدار, عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزۋ يگى داستۇرگە اينالعان. وقۋ ۇدەرىسىنە تولەرانتتىلىق كۋرسى ەنگىزىلگەن. بۇل ءپاندى وقىتۋ بارىسىندا قازاقستاندى مەكەندەيتىن ۇلتتار مەن ۇلىستارعا قۇرمەتپەن قاراۋ, ولاردىڭ ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن سىيلاۋ جانە ت.ب. ماسەلەلەر جان-جاقتى وقىتىلۋدا. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا 2011 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ۋني­ۆەرسيتەتىمىزدە «بىرلىك» اتتى ستۋدەنتتىك اسسامبلەيا قۇرىلدى. اسسامبلەيانىڭ ەرەجەسى جاسالىپ, وزگە ۇلت وكىلدەرىنەن كەڭەس قۇرامى بەكىتىلدى. اتالعان ۇيىم قۇرىلعان ساتتەن باستاپ وزگە ۇلت وكىلدەرى ستۋدەنتتەرىن ۋنيۆەرسيتەتتەگى بارلىق ءىس-شارالارعا تارتۋ جولىندا ۇلكەن قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. ءسويتىپ, «بىرلىك» ستۋدەنتتىك اسسامبلەياسى ەلباسىنىڭ ۇلتارالىق كەلىسىم مەن كونفەسسياارالىق ىنتىماقتاستىق ساياساتىن وقۋ ورنىندا جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا جاستار ساياساتى مەن ۇلتارالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ ىسىنە ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. مەملەكەتتىك يدەولوگيا بيلىك پەن حالىق جاقىنداسقاندا, ءوزارا تۇسىنىك پەن ۇيلەسىم قالىپتاسقان كەزدە وراسان زور كۇشكە يە بولادى. يدەولوگيانىڭ كۇشى ونىڭ حالىققا اسەرىنەن كورىنەدى. ولاي بولسا, ءوسىپ-وركەندەگەن قازاقستاندى قۇرۋ يدەولوگياسى حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيى مەن بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي كەلگەن سارابدال ساياسات بولادى دەگەن ويدامىز. سەرىك پىراليەۆ, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ رەكتورى, الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى.