دەربەستىك پەن جاۋاپكەرشىلىك بيۋدجەت ساياساتىن جەتىلدىرۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالىپ وتىر

سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اسقار بەيسەنباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كەشە پارلامەنت سەناتىندا بيۋدجەت ساياساتىنىڭ ناتيجەلەرگە باعدارلانعان مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇكىمەت ساعاتى بولىپ ءوتتى. ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050 ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەم­لە­كەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنداعى ماكروەكونوميكالىق ساياساتتى جەتىلدىرۋدەگى بىرقاتار مىندەتتەردى ناقتىلاۋ بارىسىندا بىرنەشە باعىتتىڭ ايقىندالعانىن پالاتا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرەكشە اتاپ كەتتى. سول باعىتتاردىڭ ءبىرى – بيۋدجەت ساياساتى. بيۋدجەت رەسۋرستارىن مۇمكىندىكتەر شە­گىندە پايدالانۋ جانە ونىڭ تاپشىلىعىن قىسقارتۋ جان-جاقتى ويلاستىرىلعان جانە ۇنەمدى بيۋدجەتتىك قارجىلىق ۇدەرىستى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىن دامىتۋ بويىنشا العا قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا جاڭا بيۋدجەت ساياساتى جانە ناتيجەلەرگە باعدارلانعان مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ تۇجىرىمدامالارى ازىرلەنىپ, بەكىتىلگەن-ءدى. وسى تۇجىرىمدامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ەكى كەزەڭگە جوسپارلانىپ وتىر. «ءبىرىنشى كەزەڭدە قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر بازا­سىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى وتكەن جىل­دىڭ سوڭىندا بيۋدجەت جانە سالىق كودەكستەرىنە زاڭنامالىق وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ۇكىمەت تاراپىنان قازىرگى ۋاقىتتا بيۋدجەت سا­لاسىن جەتىلدىرۋگە بايلانىس­تى زاڭنامالىق وزگەرىستەردىڭ قو­سىم­شا توپتاماسى دايىندالىپ, وتكەن اپتادا پارلامەنتكە جۇمىسقا الىندى», دەدى اسقار اسان ۇلى. بۇدان كەيىن ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ بايانداما جاسادى. ءمينيستردىڭ سوزىنەن ءمالىم بولعانداي, مەملەكەتتىك بيۋدجەت تاپشىلىعىن 2020 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ونىمگە قاتىستى 1,4 پايىزعا تومەندەتۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل مەملەكەتتىك بورىشتى 2020 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ونىمگە قاتىستى 13,9 پايىزدان اسپايتىن دەڭگەيدە ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كورىنەدى. تاپشىلىقتى ازايتۋ, مۇناي ەمەس سەكتوردان تۇسەتىن كىرىستەردىڭ ءوسۋى جانە ۇلتتىق قوردى شەكتەۋلى تۇردە پايدالانۋ مۇناي ەمەس تاپشىلىقتى 2020 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ونىمگە قاتىستى 2,8 پايىزعا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتىك بورىش پەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور بورىشىنىڭ دەڭگەيى 2020 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ونىمگە قاتىستى 22 پايىزدان اسپايتىن بولۋى ءتيىس كورىنەدى. بۇل مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ بورىشىن جيناقتاۋمەن سالىستىرعاندا, ۇلتتىق قوردا قاراجاتتىڭ بۇرىن جيناقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ول سونداي-اق, بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تى­رۋعا قاتىستى دا پايىمىمەن ءبولىستى. باعدارلامالار اكىم­شىلەرىنىڭ ليميتتەرىن ەنگىزۋ ولاردىڭ قارجىلىق تارتىپتىلىگىن ارتتىرىپ, مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ ءوز قىزمەتىن بارىنشا ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋىن ىنتالاندىراتىن بولادى. جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ قارجىلىق دەربەستىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ دا نازاردان تىس قالماعان. قارجىلىق دەربەستىكتى كەڭەيتۋ ماقساتىندا 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەتتىك سۋبۆەنتسيالار مەن الىپ قويۋلاردىڭ كولەمىن ايقىنداۋ كەزىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ بازاسىنا بۇعان دەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 40 نىسانالى اعىم­داعى ترانسفەرت ەسەبىنەن قار­جى­لاندىرىلعان تۇراقتى سيپات­تاعى شىعىندار بەرىلگەن (جىل سايىن 200 ميلليارد تەڭگە). ءنا­تيجەسىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 2013 جىلى (نىسانالى ترانسفەرتتەردى ەسەپتەمەگەندە) 1,9 تريلليون تەڭگەدەن 2014 جىلى 2,2 تريلليون تەڭگەگە دەيىن وسكەن. ەلباسى تاپسىرماسىنا وراي جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنەن, جەكە تۇلعالاردىڭ مۇلكى مەن كولىگىنە جانە جەرىنە سالىناتىن سالىقتاردى بەرۋ بويىنشا ۇسىنىستار دايىندالعان. رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسسيا­سىندا قاراۋسىز 5 پايىزدان اسپايتىن, ال 5-تەن 10 پايىزعا دەيىنگى كولەمدەگى تۇزەتۋ ارقىلى ءبىر مەم­لەكەتتىك ورگاننىڭ بيۋدجەتتىك دامۋ باعدارلامالارى اراسىن­دا قاراجاتتى قايتا ءبولۋ ءمۇم­كىندىگى كوزدەلگەن. نىسانالى دامۋ ترانسفەرتتەرى بويىنشا ءبىر جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىك باعدارلاما ىشىندە 10 پايىزدان اسپايتىن كولەمدە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىك ينۆەس­تيتسيالىق جوبالار اراسىن­داعى قاراجاتتى اكىمدەردىڭ ءوز بەتىنشە قايتا بولۋىنە مۇمكىن­دىك بەرۋ ۇسىنىلادى. مينيستر­لىك مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالارعا تەكسەرىس ءجۇر­گىز­گەندىگى بەلگىلى بولدى. قول­دا­نىستاعى 5 باعدارلاما ء(وڭىر­لەردى دامىتۋ باعدارلا­ماسى, مونوقالالاردى دامىتۋ باع­دارلاماسى, تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋ­نالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىر­تۋ باعدارلاماسى, «قول­جەتىمدى باسپانا-2020» باعدار­لاماسى جانە «اق بۇلاق» باع­دارلاماسى) وڭىرلەردى دامى­تۋدىڭ بىرىڭعاي باعدارلاماسىنا ينتەگراتسيالانادى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ساياساتتىڭ ءتيىم­دىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 14 سالالىق باع­دار­لاما جەكەلەگەن باعىتتار رەتىندە ءۇيدمب-گە ينتەگراتسيالانىپتى. ە.دوساەۆتىڭ ايتۋىنشا, ناتيجەسىندە 2014 جىلى سالالىق باعدارلامالار سانى 44-تەن 14-كە دەيىن قىسقارعان. بۇدان بولەك, وتكەن جىلى بيۋدجەت كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ شەڭبەرىندە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ ازىرلەۋ الىپ تاستالىپ, بۇل قوسىمشا 366 قۇجاتتى قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. قۇجاتتاردى تەكسەرۋ جانە وڭتاي­لاندىرۋ ناتيجەسىندە مەم­لەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسى قۇجات­تارىنىڭ جالپى سانى 954-تەن 324-كە دەيىن 3 ەسە قىسقارىپ وتىر. ارتىنان پالاتانىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى راشيت احمەتوۆ ءوز ويىن ورتاعا سالدى. «ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدى جەتىلدىرۋ, بيۋدجەت جۇيەسىندەگى سايكەسسىزدىك, جەرگىلىكتى جەرلەردە قارجىنى يگەرۋ جانە باسقا ماسەلەلەردە اكىمشىلەرگە مونيتورينگ جۇرگىزىلمەيتىنى تۋرالى ءسوز بولدى. وسى ماسەلەلەردىڭ ءبارى اتالعان تۇجىرىمدامالاردا كورىنىس تاپتى», دەدى كوميتەت توراعاسى. سونداي-اق, سەناتور جاڭا بيۋدجەت ساياساتىنا جانە ناتيجەلەرگە باعدارلانعان مەملە­كەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىن جەتىل­دىرۋ تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ بيۋدجەت قارجىسىن باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىنى تۋرالى ايتا كەلىپ, ەڭ سوڭىندا, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىندا العا قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن جەتكىزدى. بۇدان كەيىن مينيستر دەپۋ­تات­تاردىڭ كوپتەگەن سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. وتىرىستى قورىتىندىلاعان سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا.بەيسەنباەۆ بيۋدجەتارالىق قاتىناستارعا, بيۋدجەتتىك نەسيە­لەۋ راسىمدەرىن جەتىلدىرۋ جايىنا جانە باسقا دا ماسەلەلەرگە قاتىستى تالقىلاۋ جان-جاقتى بول­عاندىعىن ايتا كەلىپ, ەندى ولار­دىڭ ۇكىمەت جۇمىسىندا ەسكە­رىلەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».