ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق قاتىناستار ماسەلەلەرىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ, زەردەلەۋ جۇمىسى جاقسى جولعا قويىلعان. بۇل ىستە ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ەرلان سىدىقوۆتىڭ كورنەكتى عالىم, تانىمال تاريحشى ەكەندىگىنىڭ دە وزىندىك ءرولى بار. وسى ورايداعى كوپتەگەن ىرگەلى دە يگىلىكتى ىستەردى ۋنيۆەرسيتەتتەگى ەتنوسارالىق قاتىناستار جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ورتالىعى اتقارۋدا.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ححI سەسسياسىنىڭ قارساڭىندا وسى ورتالىقتىڭ ديرەكتورى, تۇركىتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ساتاي سىزدىقوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن اۆتورلار توبى (ساتاي سىزدىقوۆ, سەرىكجان قاناەۆ, جومارت جەڭىس) «ماڭگىلىك ەل يدەياسى: قالىپتاسۋى, ءۇش نەگىزى, تاريحي ساباقتاستىق» اتالاتىن كىتاپتى استاناداعى «فوليانت» باسپاسىنان اسەم بەزەندىرىپ جارىققا شىعاردى. كىتاپتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جاريالانعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى, الەۋمەتتىك-ساياسي العىشارتتارىنىڭ قالىپتاسۋى جانە بۇگىنگى تاڭدا قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسىنا اينالۋى تاريحي ساباقتاستىقتا زەردەلەنگەن. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ ءۇش تۇعىرى رەتىندە – تۇرىك قاعاناتى مەملەكەتىنىڭ كۇلتەگىن بىتىكتاسىندا جاريا ەتىلگەن ساياسي اكتىسى – مانيفەسى, ءال-ءفارابيدىڭ ساياسي-تەوريالىق فيلوسوفياسى جانە ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ قۇقىقتىق-مەملەكەتتىك قاعيدالارى قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار, ەجەلگى تۇركىلەردىڭ دۇنيەتانىمى مەن مەملەكەتتىك يدەولوگياسىنىڭ دامۋى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني جانە ساياسي العىشارتتارىن قالىپتاستىرعانى دالەلدەنگەن. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى قازاقستاندى مەكەندەيتىن بارلىق ۇلتتار مەن ەتنوستار توپتارىنىڭ جالپىۇلتتىق يدەياسى بولعاندىقتان, كىتاپتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن جەرگىلىكتى ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەردىڭ ەتنوسارالىق قاتىناستار مەن كونفەسسياارالىق تولەرانتتىلىقتى تۇراقتى ەتۋدەگى ءىس-شارالارىندا تانىمدىق-ءادىستەمەلىك قۇرال رەتىندە پايدالانا الادى.
ساتاي سىزدىقوۆتىڭ تاريحشى-عالىم رەتىندە تىندىرعان تاعى ءبىر ەلەۋلى ەڭبەگى – «قارلىق-قاراحان مەملەكەتى: ساياسي تاريحى جانە مادەني مۇرالارى» اتتى كىتابى. وندا ورتاعاسىرلىق ءتۇركى تەكتەس مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاتىناستارى مەن مادەنيەتى جوعارى دەڭگەيدە بولىپ, ءبىرىن ءبىرى جالعاستىرا دامىعان قارلىق پەن قاراحان مەملەكەتتەرىنىڭ ساياسي-ەتنيكالىق تاريحى تاۋەلسىز قازاق ەلى تاريحىنىڭ اجىراماس بولىگى, ال ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, ماحمۇد قاشقاريدىڭ وركەنيەتتىك مادەني مۇرالارى مەملەكەتىمىزدىڭ «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىنىڭ قاينار كوزى ەكەندىگى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنەدى. اۆتور, سونىمەن قاتار, قارلىق-قاراحان مەملەكەتتەرىندەگى قالا مادەنيەتى, وتىرىقشى جەر وڭدەۋ مەن كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءوزارا ىقپالداستىقتا بولۋى سول كەزەڭدەگى ورتالىق ازياداعى بىردەن-ءبىر دامىعان مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنا اكەلدى, بۇل دامۋ ءۇردىسى كوشپەلىلىگى باسىم حاندىقتاردىڭ ءبولىنىپ شىعۋىنا جانە كەيىن قازاق, وزبەك, تۇرىكمەن جانە قىرعىز حالىقتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى دەگەن ويىن دا تياناقتايدى.
«ەگەمەن-اقپارات».
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ححI سەسسياسىنىڭ قارساڭىندا وسى ورتالىقتىڭ ديرەكتورى, تۇركىتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ساتاي سىزدىقوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن اۆتورلار توبى (ساتاي سىزدىقوۆ, سەرىكجان قاناەۆ, جومارت جەڭىس) «ماڭگىلىك ەل يدەياسى: قالىپتاسۋى, ءۇش نەگىزى, تاريحي ساباقتاستىق» اتالاتىن كىتاپتى استاناداعى «فوليانت» باسپاسىنان اسەم بەزەندىرىپ جارىققا شىعاردى. كىتاپتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جاريالانعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى, الەۋمەتتىك-ساياسي العىشارتتارىنىڭ قالىپتاسۋى جانە بۇگىنگى تاڭدا قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسىنا اينالۋى تاريحي ساباقتاستىقتا زەردەلەنگەن. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ ءۇش تۇعىرى رەتىندە – تۇرىك قاعاناتى مەملەكەتىنىڭ كۇلتەگىن بىتىكتاسىندا جاريا ەتىلگەن ساياسي اكتىسى – مانيفەسى, ءال-ءفارابيدىڭ ساياسي-تەوريالىق فيلوسوفياسى جانە ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ قۇقىقتىق-مەملەكەتتىك قاعيدالارى قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار, ەجەلگى تۇركىلەردىڭ دۇنيەتانىمى مەن مەملەكەتتىك يدەولوگياسىنىڭ دامۋى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني جانە ساياسي العىشارتتارىن قالىپتاستىرعانى دالەلدەنگەن. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى قازاقستاندى مەكەندەيتىن بارلىق ۇلتتار مەن ەتنوستار توپتارىنىڭ جالپىۇلتتىق يدەياسى بولعاندىقتان, كىتاپتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن جەرگىلىكتى ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەردىڭ ەتنوسارالىق قاتىناستار مەن كونفەسسياارالىق تولەرانتتىلىقتى تۇراقتى ەتۋدەگى ءىس-شارالارىندا تانىمدىق-ءادىستەمەلىك قۇرال رەتىندە پايدالانا الادى.
ساتاي سىزدىقوۆتىڭ تاريحشى-عالىم رەتىندە تىندىرعان تاعى ءبىر ەلەۋلى ەڭبەگى – «قارلىق-قاراحان مەملەكەتى: ساياسي تاريحى جانە مادەني مۇرالارى» اتتى كىتابى. وندا ورتاعاسىرلىق ءتۇركى تەكتەس مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاتىناستارى مەن مادەنيەتى جوعارى دەڭگەيدە بولىپ, ءبىرىن ءبىرى جالعاستىرا دامىعان قارلىق پەن قاراحان مەملەكەتتەرىنىڭ ساياسي-ەتنيكالىق تاريحى تاۋەلسىز قازاق ەلى تاريحىنىڭ اجىراماس بولىگى, ال ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, ماحمۇد قاشقاريدىڭ وركەنيەتتىك مادەني مۇرالارى مەملەكەتىمىزدىڭ «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىنىڭ قاينار كوزى ەكەندىگى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنەدى. اۆتور, سونىمەن قاتار, قارلىق-قاراحان مەملەكەتتەرىندەگى قالا مادەنيەتى, وتىرىقشى جەر وڭدەۋ مەن كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءوزارا ىقپالداستىقتا بولۋى سول كەزەڭدەگى ورتالىق ازياداعى بىردەن-ءبىر دامىعان مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنا اكەلدى, بۇل دامۋ ءۇردىسى كوشپەلىلىگى باسىم حاندىقتاردىڭ ءبولىنىپ شىعۋىنا جانە كەيىن قازاق, وزبەك, تۇرىكمەن جانە قىرعىز حالىقتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى دەگەن ويىن دا تياناقتايدى.
«ەگەمەن-اقپارات».
