قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە باسەكەگە قابىلەتتىلىك, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر توڭىرەگىندە بريفينگ ۇيىمداستىرىلىپ, وعان قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرلان ەرىمبەتوۆ پەن «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارى اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى راحمان الشانوۆ قاتىستى.
نۇرلان ەرىمبەتوۆ بۇگىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قاتىستى كەيبىر پىكىرلەردىڭ بار ەكەنىن العا تارتا كەلە, بىلاي دەدى: «مەن بۇل جەردە مىنانى ايتار ەدىم: ءبىز بۇگىندە ۇلكەن باسەكەلەستىك ورتاعا ەنىپ بارامىز. ال باسەكەلى ورتاعا كىرۋ وزىمىزگە دەگەن تالاپتى كۇشەيتەدى, دامۋدى ىنتالاندىرادى. مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا دەگەن كوزقاراس ماسەلەسىنە تەك بيزنەس تۇرعىسىنان, شەشىم قابىلدايتىنداردىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىنان عانا ەمەس, تۇتىنۋشىلاردىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىنان توقتالعىم كەلەدى. ينتەگراتسيا, مەنىڭ ويىمشا, ۇلتتى بىرىكتىرەدى. ەگەر, بۇرىن مەنى ەلىمىزدىڭ بانك جۇيەسى, بيزنەسى سونشالىقتى ويلاندىرماسا, قازىرگى تاڭدا بيزنەس, كاسىپورىندار, جۇمىس بەرۋشىلەر ماسەلەلەرى كادىمگىدەي الاڭداتادى. سەبەبى, ءبىز شىنىمەن دە باسەكەلەستىك ورتاعا قادام باسىپ بارا جاتىرمىز. ينتەگراتسيادان ءبىزدىڭ بيزنەسىمىزگە اشىلاتىن مۇمكىندىكتەر مول. بىزگە جاڭا وندىرىستەر, زاۋىتتار مەن تەحنولوگيالار كەلەدى. وسىعان وراي, كادرمەن قامتۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. ءبىزدىڭ نارىعىمىزعا كەلەتىن جاڭاشىلدىقتارمەن باسەكەگە تۇسە الامىز با؟ ءبىزدى وسى ماسەلە, ياعني ۇلكەن نارىقتا قالاي ءومىر سۇرەتىنىمىز ويلاندىرۋى كەرەك. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قاراي جاسايتىن العاشقى قادام رەتىندە دە قاراۋعا بولادى».
نۇرلان ەرىمبەتوۆتىڭ ءسوزىن ودان ءارى جالعاستىرعان راحمان الشانوۆ ءوز ويىن بىلايشا جەتكىزدى: «شىنىمەن دە, سوڭعى ءبىر ايدىڭ ىشىندە وسى ماسەلە كوپ تالقىعا تۇسۋدە. «وسى كەرەك پە, كەرەك ەمەس پە؟», «ەگەمەندىككە نۇقسان كەلتىرە مە, جوق پا؟» دەگەن تۇرعىدا سۇراقتار تۋىندادى. ول – زاڭدى. بۇعان قوسا, وسى اڭگىمە توڭىرەگىندە ءوزىمىزدىڭ ورنىمىزدى, قازاقستان قاي جەردە, نەگە قول جەتكىزدى, دۇنيەجۇزىندە ءبىزبەن ەسەپتەسە مە, قالاي بولادى دەگەن ماسەلەلەر دە كوتەرىلىپ جاتىر. سەبەبى, ءبىز ينتەگراتسيانى كوپ ايتاتىن, كوپ تالقىلايتىن بولدىق. قاراپ وتىرساق, قازاقستان سوڭعى 80 جىل بويى ينتەگراتسيادا ءجۇر. ءماسەلەن, ءبىز كومىر شىعارامىز, تەمىر وندىرەمىز. الايدا, ونىڭ بارلىعى سىرتقا كەتىپ جاتىر. ءوزىمىزدە سولاردىڭ 10 پايىزىن پايدالانساق, قالعان 90 پايىز شيكىزات شەتەل اسۋدا. دەمەك, ءبىز سىرتتىڭ سۇرانىسىنا تاۋەلدىمىز», دەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا 184 ەلمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتقان ەكەن. «ەۋروپانىڭ اندوررا, موناكو سياقتى كىشكەنتاي ەلدەرى قازاقستانمەن بايلانىستا. قازىر پاراگۆاي, ۋرۋگۆاي سەكىلدى ەلدەر ەلىمىزگە جىلقى ەتىن اكەلىپ جاتىر. ياعني جىلقى وسىرەتىن ەلىمىزگە. ال امەريكا تاۋىق ەتىن اكەلۋدە. بارلىعى ءوز تاۋارلارىن وتكىزگىسى كەلەدى. تىنىق مۇحيتى ەلدەرى دە ەلىمىزبەن ارىپتەستىك بايلانىس ءجۇرگىزىپ, ءبىزدى زەرتتەپ جاتىر. ءبىر عانا قىتايدىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ كىرىس-شىعىس تاۋار اينالىمىن باقىلاپ, زەرتتەيتىن 14 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بار كورىنەدى. ال قازاقستاندا مۇنداي ورتالىقتار بار ما؟ سوندىقتان, بىزگە وسىنداي ەكونوميكالىق ساراپتاما جۇرگىزىپ وتىراتىن زەرتتەۋلەر كەرەك. بۇل, ارينە, ءوز ەسەبىمىزدىڭ ءتۇگەل قامتىلۋى ءۇشىن قاجەت. وسى سەبەپتى ءبىز ينتەگراتسياسىز العا جىلجي المايمىز. وزىمىزدەگى بيدايدى جالعىز تۇتىنبايمىز, سونشا كومىردى پايدالانبايمىز. ءبىزگە سىرتتان الاتىن ەلدەر دە كەرەك. مىنە, بۇل ينتەگراتسيانىڭ ءبىر كورىنىسى», دەدى ر. الشانوۆ. قازىر قازاقستان ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ اۋقىمدى جۇيەسىنە, الەمدىك ساۋدا-ساتتىق نارىعىنا تارتىلعان. سوندىقتان, ەلىمىز مۇنداي ۇدەرىستەن, سىرت قالا المايدى ەكەن. «ارينە, بۇل رەتتە, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇستانىمىمىزدى ءوزگەرتكىمىز كەلەدى. سول ارقىلى جاڭا ەكونوميكانىڭ تەتىگىن نىعايتقىمىز كەلەدى», دەدى ءسوزىن جالعاستىرعان ر.الشانوۆ. ونىڭ ءپىكىرىنشە, قازاقستانعا سەنىمدى سەرىكتەس كەرەك. ال توماعا-تۇيىق ءتىرشىلىك ەتۋ ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋگە كەدەرگى كەلتىرمەك. «ءبىر ءسات الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرىنە تيگىزىپ وتىرعان ىقپال, اسەرلەرىنە كوز تىگىپ قارايىق. تەحنيكا-تەحنولوگيالىق تۇرعىدان باعامدايتىن بولساق, مۇنداي جاھاندىق دودادا ءوزارا ىنتىماقتاستىقپەن, سەنىمدى سەرىكتەستەرمەن بىرلەسە بارماساق, ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىمىز تۇرالايدى. كورشىلەرىمەن ءوزارا الىس-بەرىستىگى مەن الەمدىك بيرجاداعى باعا قۇبىلىسىن ساراپتاي الاتىن ماماندارى بار كەز كەلگەن ەلدىڭ ەسەبى تۇگەل بولاتىنى ءسوزسىز. «جالعىزدىڭ ءۇنى, جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاسى» بەسەنەدەن بەلگىلى. تاپ وسىنداي ۇرانمەن, جارتى الەمگە بيلىگى جۇرەتىن اقش تا, كورشى قىتاي مەن ءىرىلى-ۇساقتى ەۋروپا ەلدەرى, ەۋرووداققا مۇشە مەملەكەتتەر مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى دە ءوزارا ىنتىماقتاسىپ جاتىر. وتىزدىققا ەنۋ جولىندا قازاقستاننىڭ جەكە شاۋىپ, دارا كەلمەيتىنى انىق جاعداي», دەدى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
بريفينگ بارىسىندا ر.الشانوۆ ينۆەستيتسياعا سۇرانىس بارىن, وتاندىق بيزنەستە رەسۋرس جەتكىلىكتى بولا تۇرا, ەلىمىزدىڭ ۇدايى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى ىزدەيتىنىن اتاپ ءوتتى. «مەملەكەت باسشىسى قالىپتاسقان بيزنەسمەندەرگە: «كەلىڭدەر, ءوز ەكونوميكامىزعا, ءوز بانكتەرىمىزگە ۇلەسىمىزدى قوسايىق, قورعايىق, ۇلتتىق ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا سالىڭدار, دەدى. اللاعا شۇكىر, ءبىز ءوسىپ كەلەمىز, جاقسى جوبالارىمىز دا بار. ءبىز بيزنەستى قورعايمىز. ەگەر, ءبىز ءوز پسيحولوگيامىزدى وزگەرتسەك, وندا بىزدە دامۋعا ارنالعان ىشكى رەسۋرس پايدا بولادى», دەدى ول بۇل ورايدا.
ر.الشانوۆ, سونداي-اق, بۇگىندە الەمنىڭ كۇردەلەنۋ باعىتىنا قاراي بەت العانىن, الەمدىك ساۋدا-ساتتىقتىڭ مولشەرى ۇلعايعانىن اتاپ وتە كەلە, مۇنداي جاعدايدا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسكە, كەز كەلگەن باسەكەلەستىككە دايىن بولۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
نۇرلان ەرىمبەتوۆ بۇگىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قاتىستى كەيبىر پىكىرلەردىڭ بار ەكەنىن العا تارتا كەلە, بىلاي دەدى: «مەن بۇل جەردە مىنانى ايتار ەدىم: ءبىز بۇگىندە ۇلكەن باسەكەلەستىك ورتاعا ەنىپ بارامىز. ال باسەكەلى ورتاعا كىرۋ وزىمىزگە دەگەن تالاپتى كۇشەيتەدى, دامۋدى ىنتالاندىرادى. مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا دەگەن كوزقاراس ماسەلەسىنە تەك بيزنەس تۇرعىسىنان, شەشىم قابىلدايتىنداردىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىنان عانا ەمەس, تۇتىنۋشىلاردىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىنان توقتالعىم كەلەدى. ينتەگراتسيا, مەنىڭ ويىمشا, ۇلتتى بىرىكتىرەدى. ەگەر, بۇرىن مەنى ەلىمىزدىڭ بانك جۇيەسى, بيزنەسى سونشالىقتى ويلاندىرماسا, قازىرگى تاڭدا بيزنەس, كاسىپورىندار, جۇمىس بەرۋشىلەر ماسەلەلەرى كادىمگىدەي الاڭداتادى. سەبەبى, ءبىز شىنىمەن دە باسەكەلەستىك ورتاعا قادام باسىپ بارا جاتىرمىز. ينتەگراتسيادان ءبىزدىڭ بيزنەسىمىزگە اشىلاتىن مۇمكىندىكتەر مول. بىزگە جاڭا وندىرىستەر, زاۋىتتار مەن تەحنولوگيالار كەلەدى. وسىعان وراي, كادرمەن قامتۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. ءبىزدىڭ نارىعىمىزعا كەلەتىن جاڭاشىلدىقتارمەن باسەكەگە تۇسە الامىز با؟ ءبىزدى وسى ماسەلە, ياعني ۇلكەن نارىقتا قالاي ءومىر سۇرەتىنىمىز ويلاندىرۋى كەرەك. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قاراي جاسايتىن العاشقى قادام رەتىندە دە قاراۋعا بولادى».
نۇرلان ەرىمبەتوۆتىڭ ءسوزىن ودان ءارى جالعاستىرعان راحمان الشانوۆ ءوز ويىن بىلايشا جەتكىزدى: «شىنىمەن دە, سوڭعى ءبىر ايدىڭ ىشىندە وسى ماسەلە كوپ تالقىعا تۇسۋدە. «وسى كەرەك پە, كەرەك ەمەس پە؟», «ەگەمەندىككە نۇقسان كەلتىرە مە, جوق پا؟» دەگەن تۇرعىدا سۇراقتار تۋىندادى. ول – زاڭدى. بۇعان قوسا, وسى اڭگىمە توڭىرەگىندە ءوزىمىزدىڭ ورنىمىزدى, قازاقستان قاي جەردە, نەگە قول جەتكىزدى, دۇنيەجۇزىندە ءبىزبەن ەسەپتەسە مە, قالاي بولادى دەگەن ماسەلەلەر دە كوتەرىلىپ جاتىر. سەبەبى, ءبىز ينتەگراتسيانى كوپ ايتاتىن, كوپ تالقىلايتىن بولدىق. قاراپ وتىرساق, قازاقستان سوڭعى 80 جىل بويى ينتەگراتسيادا ءجۇر. ءماسەلەن, ءبىز كومىر شىعارامىز, تەمىر وندىرەمىز. الايدا, ونىڭ بارلىعى سىرتقا كەتىپ جاتىر. ءوزىمىزدە سولاردىڭ 10 پايىزىن پايدالانساق, قالعان 90 پايىز شيكىزات شەتەل اسۋدا. دەمەك, ءبىز سىرتتىڭ سۇرانىسىنا تاۋەلدىمىز», دەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا 184 ەلمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتقان ەكەن. «ەۋروپانىڭ اندوررا, موناكو سياقتى كىشكەنتاي ەلدەرى قازاقستانمەن بايلانىستا. قازىر پاراگۆاي, ۋرۋگۆاي سەكىلدى ەلدەر ەلىمىزگە جىلقى ەتىن اكەلىپ جاتىر. ياعني جىلقى وسىرەتىن ەلىمىزگە. ال امەريكا تاۋىق ەتىن اكەلۋدە. بارلىعى ءوز تاۋارلارىن وتكىزگىسى كەلەدى. تىنىق مۇحيتى ەلدەرى دە ەلىمىزبەن ارىپتەستىك بايلانىس ءجۇرگىزىپ, ءبىزدى زەرتتەپ جاتىر. ءبىر عانا قىتايدىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ كىرىس-شىعىس تاۋار اينالىمىن باقىلاپ, زەرتتەيتىن 14 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بار كورىنەدى. ال قازاقستاندا مۇنداي ورتالىقتار بار ما؟ سوندىقتان, بىزگە وسىنداي ەكونوميكالىق ساراپتاما جۇرگىزىپ وتىراتىن زەرتتەۋلەر كەرەك. بۇل, ارينە, ءوز ەسەبىمىزدىڭ ءتۇگەل قامتىلۋى ءۇشىن قاجەت. وسى سەبەپتى ءبىز ينتەگراتسياسىز العا جىلجي المايمىز. وزىمىزدەگى بيدايدى جالعىز تۇتىنبايمىز, سونشا كومىردى پايدالانبايمىز. ءبىزگە سىرتتان الاتىن ەلدەر دە كەرەك. مىنە, بۇل ينتەگراتسيانىڭ ءبىر كورىنىسى», دەدى ر. الشانوۆ. قازىر قازاقستان ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ اۋقىمدى جۇيەسىنە, الەمدىك ساۋدا-ساتتىق نارىعىنا تارتىلعان. سوندىقتان, ەلىمىز مۇنداي ۇدەرىستەن, سىرت قالا المايدى ەكەن. «ارينە, بۇل رەتتە, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇستانىمىمىزدى ءوزگەرتكىمىز كەلەدى. سول ارقىلى جاڭا ەكونوميكانىڭ تەتىگىن نىعايتقىمىز كەلەدى», دەدى ءسوزىن جالعاستىرعان ر.الشانوۆ. ونىڭ ءپىكىرىنشە, قازاقستانعا سەنىمدى سەرىكتەس كەرەك. ال توماعا-تۇيىق ءتىرشىلىك ەتۋ ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋگە كەدەرگى كەلتىرمەك. «ءبىر ءسات الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرىنە تيگىزىپ وتىرعان ىقپال, اسەرلەرىنە كوز تىگىپ قارايىق. تەحنيكا-تەحنولوگيالىق تۇرعىدان باعامدايتىن بولساق, مۇنداي جاھاندىق دودادا ءوزارا ىنتىماقتاستىقپەن, سەنىمدى سەرىكتەستەرمەن بىرلەسە بارماساق, ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىمىز تۇرالايدى. كورشىلەرىمەن ءوزارا الىس-بەرىستىگى مەن الەمدىك بيرجاداعى باعا قۇبىلىسىن ساراپتاي الاتىن ماماندارى بار كەز كەلگەن ەلدىڭ ەسەبى تۇگەل بولاتىنى ءسوزسىز. «جالعىزدىڭ ءۇنى, جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاسى» بەسەنەدەن بەلگىلى. تاپ وسىنداي ۇرانمەن, جارتى الەمگە بيلىگى جۇرەتىن اقش تا, كورشى قىتاي مەن ءىرىلى-ۇساقتى ەۋروپا ەلدەرى, ەۋرووداققا مۇشە مەملەكەتتەر مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى دە ءوزارا ىنتىماقتاسىپ جاتىر. وتىزدىققا ەنۋ جولىندا قازاقستاننىڭ جەكە شاۋىپ, دارا كەلمەيتىنى انىق جاعداي», دەدى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
بريفينگ بارىسىندا ر.الشانوۆ ينۆەستيتسياعا سۇرانىس بارىن, وتاندىق بيزنەستە رەسۋرس جەتكىلىكتى بولا تۇرا, ەلىمىزدىڭ ۇدايى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى ىزدەيتىنىن اتاپ ءوتتى. «مەملەكەت باسشىسى قالىپتاسقان بيزنەسمەندەرگە: «كەلىڭدەر, ءوز ەكونوميكامىزعا, ءوز بانكتەرىمىزگە ۇلەسىمىزدى قوسايىق, قورعايىق, ۇلتتىق ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا سالىڭدار, دەدى. اللاعا شۇكىر, ءبىز ءوسىپ كەلەمىز, جاقسى جوبالارىمىز دا بار. ءبىز بيزنەستى قورعايمىز. ەگەر, ءبىز ءوز پسيحولوگيامىزدى وزگەرتسەك, وندا بىزدە دامۋعا ارنالعان ىشكى رەسۋرس پايدا بولادى», دەدى ول بۇل ورايدا.
ر.الشانوۆ, سونداي-اق, بۇگىندە الەمنىڭ كۇردەلەنۋ باعىتىنا قاراي بەت العانىن, الەمدىك ساۋدا-ساتتىقتىڭ مولشەرى ۇلعايعانىن اتاپ وتە كەلە, مۇنداي جاعدايدا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسكە, كەز كەلگەن باسەكەلەستىككە دايىن بولۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
