بەرەكەلى اقتاۋداعى مەرەكەلى شارالاردىڭ بەل ورتاسىنان ك ۇلىمدەگەن تاتار باۋىرلاردى ۇنەمى كەزدەستىرەمىز. ءدىنى ءبىر, تەگى تۋىس اعايىندىقتىڭ سەزىمى مە, الدە مىنەزى, مانەرى مە, ءىشتارتا امانداسادى. «سۋ باسىنان باستاپ تۇنادى» دەگەندەي, ءوزارا تاتۋلىق-بىرلىك بولماسا, كوڭىلدىڭ حوشى بولماسا, كوپشىلىك اراسىنان, اسىرەسە, كوڭىلدى شارالاردىڭ ناق ورتاسىنان تابىلۋ قيىننىڭ قيىنى. بارلىق وتانداستارىمىز سەكىلدى تاتارلاردىڭ وسى جاراسىمدى تىرلىگىنىڭ باستاۋى الدىمەن, ارينە, تاۋەلسىز قازاقستانداعى تىنىش ومىردە, ەكىنشىسى دوستىقتىڭ ءدانىن كوكتەتىپ, تۋىن كوتەرگەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەگى ۇيىمشىلدىقتا بولار دەگەن ويمەن اقتاۋ قالاسىنداعى «بۋلگار» تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگى بولمەسىنىڭ ەسىگىن اشتىم.
مۇندا ءبىزدى اتالعان بىرلەستىك ءتورايىمى ءزۇلفيا بەرنەەۆا قارسى الدى. ەتنومادەني بىرلەستىك پە, باسقا ما, ەرەسەكتەردىڭ قوعامدىق جۇمىسقا ۇيىرىلە كەتىپ, ورتادان تابىلا قويۋى قيىنداۋ. بۇل سىرتورايلىق نەمەسە باسقا ءبىر سەبەبى بار ارەكەت ەمەس, نارىق زامانىندا الدىمەن كاسىبىن, جۇمىسىن الدىڭعى ورىنعا قويعان كۇنەلتىس ءيىرىمىنىڭ اسەرى. وسىلاي بولا تۇرا, ماڭعىستاۋداعى تاتارلاردى تۇگەندەپ, ءبىر شاڭىراق استىنان تابىلۋعا شاقىرىپ, ىزگى ىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولىپ جۇرەتىن ءزۇلفيا ءبىزدى اقجارقىن كوڭىلمەن قارسى الدى.
– ماڭعىستاۋدا تاتارلاردىڭ سانى – 1724 ادام. ولار ءار سالادا ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋدا. بىرقاتار تۋعاندارىمىز مۇناي سالاسىندا, اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز-ساۋدا پورتىندا جۇمىس جاساپ جۇرسە, جوعارى ءبىلىمدى ءدارىگەر باۋىرىمىز حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ بىرلەستىك 1997 جىلى اشىلدى, بىراق ول كەزدەگى جاعدايمەن قازىرگى احۋالدى سالىستىرۋعا كەلمەيدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ءزۇلفيا يداياتۋللاقىزى.
«بۋلگار» ەتنومادەني ءبىرلەستىگىنىڭ شاڭىراعىن تىكتەپ, ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە تاتارلاردى ءبىر بىرلەستىك اياسىنا جيىپ, تاۋەلسىز قازاقستان تاڭداعان ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق جولىنا جۇمىلدىرۋعا بۇرىنعى باسشى فاندال ساحيبگارەەۆ كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. ءتىپتى, ءتيىستى كومپانيالارمەن كەلىسىپ, ماڭعىستاۋدا «تنۆ» تاتار تەلەارناسىن قوسقانى, اسىرەسە, تاتار جاستارىنىڭ انا ءتىلىندە مالىمەت بازاسىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتكەن.
كورمەلەرگە جايعاسقان تاتار حالقىنىڭ ۇلتتىق قولونەر تۋىندىلارى, ۇلتتىق كيىمدەرى مەن كۇندەلىكتى تۇتىناتىن بۇيىمدارىمەن تانىستىرعان ول كومپيۋتەردەن الۋان ءتۇرلى سۋرەتتەردى كورسەتۋدى دە ۇمىتقان جوق. وڭىردەگى ءاربىر شارالاردان قالىس قالماي, ۇلتتىق كيىمدەرىمەن ءساندەنە كيىنىپ, ورتادا جۇرگەن تاتارلار. ءتۇرلى سپورتتىق سايىستار, ءان, بي, سۋرەت, مانەرلەپ وقۋ سىندى ونەر بايقاۋلارى, ناۋرىز تويى... تۋعان جەردىڭ ءار تاسىنىڭ تاريحىن ءبىلىپ, ءار ءتۇپ جۋسانىن قۇرمەت ەتۋ كەرەك دەپ تۇسىنەتىن ولار ۇنەمى ماڭعىستاۋداعى كيەلى ورىندارعا, كورنەكتى ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنە جانە تابيعاتى تاماشا جەرلەرگە, مۇراجايلارعا ساياحاتقا شىعادى ەكەن. قارتتار ۇيىنە باس سۇعىپ, ونداعىلاردىڭ بىرقاتارىنا سىي-سياپات بەرۋ, توسەك تارتىپ جاتقان باۋىرلاردىڭ كوڭىل-كۇيىن سۇراۋ, جاردەم بەرۋ ولاردىڭ جازىلماعان زاڭدىلىعى. باستارى قوسىلعاندا قازاقستان تاريحىنا قاتىستى ۆيكتورينالىق سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋدەن ءوزارا قىزىقتى بايقاۋ ۇيىمداستىرىپ جۇرەدى. مۇنداي شارالاردا, اسىرەسە, مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ بەلسەندىلىگى جوعارى. جاستاردىڭ جالىنى – بولاشاقتىڭ لەبى ەكەن بەلگىلى.
– مۇسا جالەلدىڭ, عابدوللا توقايدىڭ شىعارمالارىنا ارنالعان كەشتەر وتكىزەمىز. بىرلەسىپ وتكىزسەك قالاي بولادى دەگەن ۇسىنىسىمىزدى ەشكىم اياقاستى ەتكەن جوق. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ 6656 اسكەري بولىمىمەن تىعىز بايلانىستامىز, سونداي-اق, كوللەدجدەر, كىتاپحانالار بىرلەسە جۇمىس جاساۋعا قۋانا كەلىسەدى. بۇدان ايتپاعىم, مۇنىڭ ءبارى قازاقستانداعى ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ جەمىسى, ءبىر ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىعىن ەلەپ-ەسكەرىپ, ءبىلىپ ءجۇرۋدىڭ, ۇرپاققا ناسيحاتتاۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگىن ءبىلۋدىڭ كورىنىسى, – دەيدى سۇحباتتاسىمىز.
سونداي-اق, ول «سابانتوي» مەرەكەسىنىڭ جىل سايىن رەسپۋبليكا كولەمىندە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلاتىنىن ريزاشىلىقپەن ايتتى. ارعى جىلى اقتوبەدە, بىلتىر ورال قالاسىندا وتكەن مەرەكە بيىل قىزىلوردا قالاسىندا ۇيىمداستىرىلادى. وتكەن جىلدارى «سابانتويعا» قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ە.توعجانوۆ, تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى وكىلەتتى وكىلى ا.حاسانوۆ قاتىسىپتى, سونداي-اق, تاتارستان پرەزيدەنتى ر.ميننيحانوۆ ارنايى كەلگەن جانە بيىل دا كەلىپ قاتىسۋعا كەلىسىم بەرىپتى. قازاقستاندىق تاتارلار رەسپۋبليكالىق تاتار-باشقۇرت اسسوتسياتسياسى ارقىلى بۇكىلالەمدىك تاتارلار كونگرەسىمەن بايلانىسادى ەكەن. بۇل جاس جەتكىنشەكتەرگە تاتار ءتىلىن ۇيرەتۋ ءۇشىن اشىلعان جەكسەنبىلىك مەكتەپتەرگە ءتۇرلى ادىستەمەلىك وقۋ قۇرالدارىن الۋعا ءبىراز سەپتىگىن تيگىزەتىن كورىنەدى.
ءبىر كەزدەرى ۇمىتىلا باستاعان تاتار ءتىلىنىڭ باسىنا سوڭعى جىلدارى شىراق جانا باستاعان. ءتىل ۇيرەنۋگە قىزىعۋشىلار سانى ارتقان, ءتىپتى, «ءومىر بويى وزگە ءتىلدى قولدانىپ كەلدىك, تاعدىر سولاي بولدى, ەندى ءومىرىمنىڭ سوڭعى جاعىندا انا تىلىمدە سويلەپ ولسەم ارمانىم جوق» دەپ 73 جاستاعى كەيۋانانىڭ مەكتەپكە كەلۋى تالاي جاندى تەبىرەنتىپ, ءبىراز جاستى جىگەرلەندىرگەن كورىنەدى. بۇلدىرشىندەرگە تاتار تىلىندە اندەر شىرقاتىپ, ەرتەگى, تاقپاقتار جاتتاتۋ ناتيجەسىندە انا ءتىلىن بىلەتىندەر قاراسى كوبەيە تۇسكەن.
– كوپ ۇلتتى قازاقستانداعى بارلىق ەتنوستارعا بىردەي جاسالىپ وتىرعان مۇنداي جاعداي كوپ ەلدەردە جوق. بۇل تەك ايتىلعان ادەمى ءسوزىم ەمەس, شىندىق. شەتتەن كەلگەن قوناقتارىمىز بىزدەگى بارلىق ۇلتتاردىڭ ءوز انا ءتىلىن ءبىلىپ, بىلمەسە ۇيرەنىپ, سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋىنا جاسالعان جاعدايعا تاڭعالادى, بىزگە قىزىعۋشىلىقپەن قارايدى, – ءوز اسەرىن وسىلاي جەتكىزدى ءزۇلفيا.
«بۋلگار» ەتنومادەني بىرلەستىگىندە وتكىزگەن ءبىر ساعات ۋاقىت اقتاۋداعى تاتارلاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قاتىستى ءبىراز ءجايتتى بىلۋگە مۇمكىندىك بەردى. سۇحباتتاسىم الداعى ۋاقىتتا اتقارىلاتىن جۇمىستار مول ەكەندىگىن, تاتارلاردىڭ قازاقستان دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ, دوستىق, تۋىستىق تۋىن جوعارى جەلبىرەتە بەرۋگە دايىن ەكەندىگىن جەتكىزدى.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
