جامبىل وڭىرىندە كۇن جىلىنىپ, جەر كوگەرە باستادى. شارۋاسىنا قۇنتتى تۋمالار اۋلاسىنىڭ جەرىن قوپسىتىپ, كوشەت وتىرعىزۋدىڭ قىزىعىنا كىرىسكەن. اكىمدىك جاقتان جەتكەن «وبلىستا بيىل 141 749 مىڭ دانا اعاش وتىرعىزىلىپ, 36 778 شارشى مەتر جەرگە كوگال وسىرىلمەكشى ەكەن» دەگەن جاعىمدى جاڭالىق تا كوڭىلىمىزدى ءبىر مارقايتىپ تاستاعان. البەتتە, كوشەتتەردىڭ نەشە اتاسىن سورتتاپ, سۇرىپتاپ, ساۋداعا شىعارعان اعايىنداردىڭ دا ۇپايلارى تۇگەل. كوشە بويىنداعى سول جاس وسكىن كوشەتتەرگە قىزىعا قاراپ تۇرىپ ەسىمە ەڭبەك ەرى اتاعىنا ەكى مارتە يە بولعان جازىلبەك قۋانىشباەۆ ەككەن تەرەكتىڭ حيكاياسى ورالعان. سول تال اتامىزدىڭ مويىنقۇمداعى قارا شاڭىراعىنىڭ الدىندا كونەنىڭ كوزىندەي بولىپ ءالى جايقالىپ تۇر. قاسيەتتى اعاشتىڭ باعزىدان سىر شەرتكەن بۇتاقتارى بيىل دا بۇرشىك جارا باستاعان شىعار...
* * *
جازىلبەك اتامىزدىڭ مويىنقۇم اۋىلىنداعى قارا شاڭىراعىندا وتىرعانبىز. كەڭەس وكىمەتىنىڭ قالامگەرلەرى «مالشىلاردىڭ مارشالى» اتاندىرعان, ونىڭ ۇستىنە ەڭبەك ەرى دەگەن جۇپ جۇلدىزى بار قارياعا قوشقارداي ەگىز ۇل سىيلاعان ءالىمحان اپامىزدىڭ باتىلدىعى دا باتىر شالىنان ءبىر كەم ەمەس. دۇنيەگە تويشىباي مەن قويشىباي كەلگەندە سول اپامىز ەگىزدىڭ سىڭارىن ەنەسىندەي بوپ كەتكەن ءجايشىبالا بايبىشەنىڭ باۋىرىنا سالىپ تۇرىپ: «اپا, مىنا ەگىزدىڭ بىرەۋى سىزدىكى, بىرەۋى مەنىكى بولسىن» دەگەندە جازاتا: «ءاي, سەنىڭ مۇنىڭ نە؟ ءبىر بالانى نەگە بەرەسىڭ وعان؟» دەپ «اشۋلانعان» بوپتى. سوندا ءالىمحان انامىز: «قۇداي ماعان ەگىز بالا بەرگەندە اپا دا ءبىر جامان نەمە يىسكەسىن دەگەن شىعار, نەگە بەرمەيمىن» دەپتى. مىنەكي, ۇماي, دومالاق جانە سىلاندى انالاردىڭ دالالىق دانالىقتارىنىڭ, كەمەلدىگى مەن كەڭدىگىنىڭ جالعاسى. سول تويشىباي ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىن ءجايشىبالا اپاسىنىڭ بالاسىمىن دەيدى. ال تۋعان اناسى ءالىمحاندى «مويىندامايدى». «بالا تاپقاندىكى ەمەس, باققاندىكى» دەگەننىڭ مىسالى دا وسى. قارا شاڭىراقتا وتىرعان سوڭ سول قۇتحاناعا بايلانىستى دا ءسوز قوزعايسىڭ. ەسكى ءداستۇرمەن ءالىمحان اپادان ءۇيدىڭ «تاريحىن» دا سۇرادىق.
– بۇل ءۇيدى اتالارىڭنىڭ ءوزى سالدىرعان. بەرەكەلى ادام ەدى عوي جارىقتىق, بۇل شاڭىراق تا ءوزى سياقتى سول كەزدەگى كەڭ, ەڭ ۇلكەن ۇيلەردىڭ ءبىرى بولدى اۋداندا. شال ومىردەن وتكەننەن كەيىن ءارتۇرلى جاعداي بولىپ, قاريادان قالعان شاڭىراقتى ساتۋىمىزعا تۋرا كەلدى. اتى-ءجونىن ايتپاي-اق قويايىن, اۋدانداعى ءبىر باستىق ساتىپ الدى. ءوزى ءبىر مومىن, جاقسى كىسى ەدى, بىراق بۇل ۇيدە كوپ تۇرا المادى. «نەگە؟» دەپ سۇراساق: «تۇندە جازاتا كەلىپ, ءۇيدى اينالىپ, تەرەزەنى تاياعىمەن تارسىلداتا قاعىپ, اشۋ شاقىرىپ ۇيىقتاتپايدى. جازاتا «تىنىشتالعان» كۇنى, اۋلاداعى تالى «شۋلاپ» قورقىتادى. قورقىتقاندا, اۋا تۇپ-تۇنىق كۇننىڭ وزىندە تۋرا ءبىر جەل تۇرعانداي سىبدىرلاپ, سىقىرلاپ قويا بەرەدى. ءوزى سالدىرعان ءۇي مەن ءوزى ەككەن تالدى قيماي ءجۇر-اۋ دەيمىن, وزدەرىڭىز قايتىپ ساتىپ الىڭىزدارشى», دەيدى جالىنعانداي بوپ. ءالىمحان اپا, ۇلى مەن كەلىنى بار, ولار دا بەكەر ساتتىق-اۋ دەپ ويلانىپ ءجۇر ەكەن. سول اڭگىمەدەن سوڭ قارا شاڭىراققا قايتا كوشىپ كەلىپتى.
ءالىمحان اپانىڭ اڭگىمەسى قىزىق. وعان جانىڭنان بىردەڭە قوسساڭ اسەرى بولماي قالادى. ەش قوسپاسى جوق سونداي اڭگىمەنىڭ بىرەۋى مىناۋ:
جازەكەڭ قۇيرىعى شاراداي ءداۋ قازاقى قويدى شىلدەحانا تويىنا سويامىن دەپ جۇرەدى ەكەن. بىراق ءالىمحان اپانىڭ ناعاشىسى ۇشكەمپىر جازەكەڭە: «اناۋ تۇرعان قىزىل قويدى بەرەسىڭ» دەپ, تۋرا الگى قۇيرىعى شاراداي ءداۋ قازاقى قويدى كورسەتەدى. قاريا: «مەن ونى ايەلىم تۋعاندا سويامىن دەپ ءجۇر ەدىم» دەيدى. سوندا اپامىزدىڭ ناعاشىسى: «سىزگە قوي دەگەن ءسوز بە ەكەن», دەپ ءدال سول قويدى قالاپ الىپ كەتىپتى. ءۇشكەڭ ءسويتىپ, قويشىباي مەن تويشىباي دۇنيەگە كەلگەندە ايدارلىداعى 9 ۇيدەن ءسۇيىنشى سۇراپ, 9 قوي الىپ, «شالا بايىپ» قالىپتى.
ءالىمحان اپامىزدىڭ ايتۋىنشا, جازەكەڭ التى اي اۋىرىپتى. وعان دەيىن اۋىرعان ەمەس ەدى دەيدى. التى ايدان كەيىن جاعدايى تومەندەي بەرەدى. ءسويتىپ جاتىپ, جامبىل اۋىلىنداعى قارىنداسىن كۇتكەندەي, «جۇماكۇل كەلسىن», دەپ جان-جاعىنا قاراي بەرىپتى. قارىنداسى كەلگەن كەزدە قولىنان ۇستاپ جاتىپ, ءجۇرىپ كەتىپتى. كۇيەۋ بالاسى مولدا ەكەن, ايتەۋىر اتاسىنا دەم سالىپ ۇلگەرىپتى.
جازاتانىڭ تەگىن ادام ەمەس ەكەنىن مىنا جايتتان دە اڭعارۋعا بولادى. رەسەي وتارشىلدارى قازاق جەرىنىڭ تۋ-تالاقايىن شىعارىپ, بولىسكە سالىپ جاتقان تۇس بولسا كەرەك, اعىباي باتىر جەر داۋىمەن باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى بولعان گاسفورتقا بارىپ, ەلى مەن جەرىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن نەدەن بولسا دا ايانبايتىنىن بىلدىرەدى. ابىروي بولعاندا, باتىردىڭ تالابىمەن جەر داۋى شەشىلىپ, ۋشىققان ماسەلە دۇرىستالادى. باتىردىڭ كوڭىل-كۇيى ورنىنا تۇسكەن شاقتا گەنەرال-گۋبەرناتور سۋرەتشىسىن شاقىرتىپ اعىباي باتىردىڭ قايتالانباس كەلبەتىن سىزدىرىپ الادى. كەيىن باتىر بەينەسى تۇزەمدىكتەردىڭ كوسەمى رەتىندە ەرميتاجعا جونەلتىلەدى. جازىلبەك اتا قۇداي بەرگەن باق پەن داۋلەتتىڭ ارقاسىندا لەنينگرادقا بارعان ساپارىندا سول سۋرەتتى كورىپ, باتىر بەينەسىنىڭ قاسىنان اينالسوقتاپ شىقپاي قويادى. ارىدەگى اعىباي تۇرماق, بەرىدەگى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ سۋرەتىن كورۋگە زار بولعان زاماندا مىنا بەينە جازاتاعا كەرەمەت ولجا بولىپ كورىنەدى. ەڭبەك ەرى دەگەن اتاعىنىڭ بەدەلىن حالقى ءۇشىن وسىندايدا پايدالانباعاندا, قاي ۋاقىتتا پايدالانادى؟ جازاتانىڭ قولقاسىمەن اعىباي باتىردىڭ سۋرەتىنىڭ كوشىرمەسى جاسالادى. ەلگە جەتكەن سول ولجا ءبۇگىندە تاريحىمىزداعى قۇندى مۇرالاردىڭ ءبىرى.
ءبىز اڭگىمەدەن سوڭ اۋلاعا شىققانبىز. كۇن جىپ-جىلى ەكەن. اشەيىندە جەلى باسىلمايتىن ءوڭىر تىپ-تىنىش. جازاتا ەككەن تال دا مۇلگىپ تۇر. سوعان قاراعاندا, جازاتانىڭ ارۋاعى بۇگىنگى ۇرپاقتارىنىڭ بىرلىگى مەن تىرلىگىنە ريزا ەكەن عوي دەپ ىشتەي ءبىر مارقايىپ قالدىق.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
جۋرناليست-جازۋشى.
جامبىل وبلىسى.
––––––––––––––
سۋرەتتە: جازىلبەك اتا اۋلاسىنداعى تەرەك.
جامبىل وڭىرىندە كۇن جىلىنىپ, جەر كوگەرە باستادى. شارۋاسىنا قۇنتتى تۋمالار اۋلاسىنىڭ جەرىن قوپسىتىپ, كوشەت وتىرعىزۋدىڭ قىزىعىنا كىرىسكەن. اكىمدىك جاقتان جەتكەن «وبلىستا بيىل 141 749 مىڭ دانا اعاش وتىرعىزىلىپ, 36 778 شارشى مەتر جەرگە كوگال وسىرىلمەكشى ەكەن» دەگەن جاعىمدى جاڭالىق تا كوڭىلىمىزدى ءبىر مارقايتىپ تاستاعان. البەتتە, كوشەتتەردىڭ نەشە اتاسىن سورتتاپ, سۇرىپتاپ, ساۋداعا شىعارعان اعايىنداردىڭ دا ۇپايلارى تۇگەل. كوشە بويىنداعى سول جاس وسكىن كوشەتتەرگە قىزىعا قاراپ تۇرىپ ەسىمە ەڭبەك ەرى اتاعىنا ەكى مارتە يە بولعان جازىلبەك قۋانىشباەۆ ەككەن تەرەكتىڭ حيكاياسى ورالعان. سول تال اتامىزدىڭ مويىنقۇمداعى قارا شاڭىراعىنىڭ الدىندا كونەنىڭ كوزىندەي بولىپ ءالى جايقالىپ تۇر. قاسيەتتى اعاشتىڭ باعزىدان سىر شەرتكەن بۇتاقتارى بيىل دا بۇرشىك جارا باستاعان شىعار...
* * *
جازىلبەك اتامىزدىڭ مويىنقۇم اۋىلىنداعى قارا شاڭىراعىندا وتىرعانبىز. كەڭەس وكىمەتىنىڭ قالامگەرلەرى «مالشىلاردىڭ مارشالى» اتاندىرعان, ونىڭ ۇستىنە ەڭبەك ەرى دەگەن جۇپ جۇلدىزى بار قارياعا قوشقارداي ەگىز ۇل سىيلاعان ءالىمحان اپامىزدىڭ باتىلدىعى دا باتىر شالىنان ءبىر كەم ەمەس. دۇنيەگە تويشىباي مەن قويشىباي كەلگەندە سول اپامىز ەگىزدىڭ سىڭارىن ەنەسىندەي بوپ كەتكەن ءجايشىبالا بايبىشەنىڭ باۋىرىنا سالىپ تۇرىپ: «اپا, مىنا ەگىزدىڭ بىرەۋى سىزدىكى, بىرەۋى مەنىكى بولسىن» دەگەندە جازاتا: «ءاي, سەنىڭ مۇنىڭ نە؟ ءبىر بالانى نەگە بەرەسىڭ وعان؟» دەپ «اشۋلانعان» بوپتى. سوندا ءالىمحان انامىز: «قۇداي ماعان ەگىز بالا بەرگەندە اپا دا ءبىر جامان نەمە يىسكەسىن دەگەن شىعار, نەگە بەرمەيمىن» دەپتى. مىنەكي, ۇماي, دومالاق جانە سىلاندى انالاردىڭ دالالىق دانالىقتارىنىڭ, كەمەلدىگى مەن كەڭدىگىنىڭ جالعاسى. سول تويشىباي ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىن ءجايشىبالا اپاسىنىڭ بالاسىمىن دەيدى. ال تۋعان اناسى ءالىمحاندى «مويىندامايدى». «بالا تاپقاندىكى ەمەس, باققاندىكى» دەگەننىڭ مىسالى دا وسى. قارا شاڭىراقتا وتىرعان سوڭ سول قۇتحاناعا بايلانىستى دا ءسوز قوزعايسىڭ. ەسكى ءداستۇرمەن ءالىمحان اپادان ءۇيدىڭ «تاريحىن» دا سۇرادىق.
– بۇل ءۇيدى اتالارىڭنىڭ ءوزى سالدىرعان. بەرەكەلى ادام ەدى عوي جارىقتىق, بۇل شاڭىراق تا ءوزى سياقتى سول كەزدەگى كەڭ, ەڭ ۇلكەن ۇيلەردىڭ ءبىرى بولدى اۋداندا. شال ومىردەن وتكەننەن كەيىن ءارتۇرلى جاعداي بولىپ, قاريادان قالعان شاڭىراقتى ساتۋىمىزعا تۋرا كەلدى. اتى-ءجونىن ايتپاي-اق قويايىن, اۋدانداعى ءبىر باستىق ساتىپ الدى. ءوزى ءبىر مومىن, جاقسى كىسى ەدى, بىراق بۇل ۇيدە كوپ تۇرا المادى. «نەگە؟» دەپ سۇراساق: «تۇندە جازاتا كەلىپ, ءۇيدى اينالىپ, تەرەزەنى تاياعىمەن تارسىلداتا قاعىپ, اشۋ شاقىرىپ ۇيىقتاتپايدى. جازاتا «تىنىشتالعان» كۇنى, اۋلاداعى تالى «شۋلاپ» قورقىتادى. قورقىتقاندا, اۋا تۇپ-تۇنىق كۇننىڭ وزىندە تۋرا ءبىر جەل تۇرعانداي سىبدىرلاپ, سىقىرلاپ قويا بەرەدى. ءوزى سالدىرعان ءۇي مەن ءوزى ەككەن تالدى قيماي ءجۇر-اۋ دەيمىن, وزدەرىڭىز قايتىپ ساتىپ الىڭىزدارشى», دەيدى جالىنعانداي بوپ. ءالىمحان اپا, ۇلى مەن كەلىنى بار, ولار دا بەكەر ساتتىق-اۋ دەپ ويلانىپ ءجۇر ەكەن. سول اڭگىمەدەن سوڭ قارا شاڭىراققا قايتا كوشىپ كەلىپتى.
ءالىمحان اپانىڭ اڭگىمەسى قىزىق. وعان جانىڭنان بىردەڭە قوسساڭ اسەرى بولماي قالادى. ەش قوسپاسى جوق سونداي اڭگىمەنىڭ بىرەۋى مىناۋ:
جازەكەڭ قۇيرىعى شاراداي ءداۋ قازاقى قويدى شىلدەحانا تويىنا سويامىن دەپ جۇرەدى ەكەن. بىراق ءالىمحان اپانىڭ ناعاشىسى ۇشكەمپىر جازەكەڭە: «اناۋ تۇرعان قىزىل قويدى بەرەسىڭ» دەپ, تۋرا الگى قۇيرىعى شاراداي ءداۋ قازاقى قويدى كورسەتەدى. قاريا: «مەن ونى ايەلىم تۋعاندا سويامىن دەپ ءجۇر ەدىم» دەيدى. سوندا اپامىزدىڭ ناعاشىسى: «سىزگە قوي دەگەن ءسوز بە ەكەن», دەپ ءدال سول قويدى قالاپ الىپ كەتىپتى. ءۇشكەڭ ءسويتىپ, قويشىباي مەن تويشىباي دۇنيەگە كەلگەندە ايدارلىداعى 9 ۇيدەن ءسۇيىنشى سۇراپ, 9 قوي الىپ, «شالا بايىپ» قالىپتى.
ءالىمحان اپامىزدىڭ ايتۋىنشا, جازەكەڭ التى اي اۋىرىپتى. وعان دەيىن اۋىرعان ەمەس ەدى دەيدى. التى ايدان كەيىن جاعدايى تومەندەي بەرەدى. ءسويتىپ جاتىپ, جامبىل اۋىلىنداعى قارىنداسىن كۇتكەندەي, «جۇماكۇل كەلسىن», دەپ جان-جاعىنا قاراي بەرىپتى. قارىنداسى كەلگەن كەزدە قولىنان ۇستاپ جاتىپ, ءجۇرىپ كەتىپتى. كۇيەۋ بالاسى مولدا ەكەن, ايتەۋىر اتاسىنا دەم سالىپ ۇلگەرىپتى.
جازاتانىڭ تەگىن ادام ەمەس ەكەنىن مىنا جايتتان دە اڭعارۋعا بولادى. رەسەي وتارشىلدارى قازاق جەرىنىڭ تۋ-تالاقايىن شىعارىپ, بولىسكە سالىپ جاتقان تۇس بولسا كەرەك, اعىباي باتىر جەر داۋىمەن باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى بولعان گاسفورتقا بارىپ, ەلى مەن جەرىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن نەدەن بولسا دا ايانبايتىنىن بىلدىرەدى. ابىروي بولعاندا, باتىردىڭ تالابىمەن جەر داۋى شەشىلىپ, ۋشىققان ماسەلە دۇرىستالادى. باتىردىڭ كوڭىل-كۇيى ورنىنا تۇسكەن شاقتا گەنەرال-گۋبەرناتور سۋرەتشىسىن شاقىرتىپ اعىباي باتىردىڭ قايتالانباس كەلبەتىن سىزدىرىپ الادى. كەيىن باتىر بەينەسى تۇزەمدىكتەردىڭ كوسەمى رەتىندە ەرميتاجعا جونەلتىلەدى. جازىلبەك اتا قۇداي بەرگەن باق پەن داۋلەتتىڭ ارقاسىندا لەنينگرادقا بارعان ساپارىندا سول سۋرەتتى كورىپ, باتىر بەينەسىنىڭ قاسىنان اينالسوقتاپ شىقپاي قويادى. ارىدەگى اعىباي تۇرماق, بەرىدەگى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ سۋرەتىن كورۋگە زار بولعان زاماندا مىنا بەينە جازاتاعا كەرەمەت ولجا بولىپ كورىنەدى. ەڭبەك ەرى دەگەن اتاعىنىڭ بەدەلىن حالقى ءۇشىن وسىندايدا پايدالانباعاندا, قاي ۋاقىتتا پايدالانادى؟ جازاتانىڭ قولقاسىمەن اعىباي باتىردىڭ سۋرەتىنىڭ كوشىرمەسى جاسالادى. ەلگە جەتكەن سول ولجا ءبۇگىندە تاريحىمىزداعى قۇندى مۇرالاردىڭ ءبىرى.
ءبىز اڭگىمەدەن سوڭ اۋلاعا شىققانبىز. كۇن جىپ-جىلى ەكەن. اشەيىندە جەلى باسىلمايتىن ءوڭىر تىپ-تىنىش. جازاتا ەككەن تال دا مۇلگىپ تۇر. سوعان قاراعاندا, جازاتانىڭ ارۋاعى بۇگىنگى ۇرپاقتارىنىڭ بىرلىگى مەن تىرلىگىنە ريزا ەكەن عوي دەپ ىشتەي ءبىر مارقايىپ قالدىق.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
جۋرناليست-جازۋشى.
جامبىل وبلىسى.
––––––––––––––
سۋرەتتە: جازىلبەك اتا اۋلاسىنداعى تەرەك.
سوڭعى جاڭالىقتار
تۇلعا • كەشە
اۋا رايى • كەشە
يران ورمۇز بۇعازىن قايتا جاپتى
الەم • كەشە
يران اۋە كەڭىستىگىن ءىشىنارا اشتى
الەم • كەشە
ءال-فارابي داڭعىلىندا جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزعاندار ۇستالدى
ايماقتار • كەشە
جەردە ماگنيتتىك داۋىل باستالدى
وقيعا • كەشە
