جەرلەستەرى شانيننەن نەگە جەرىنىپ وتىر؟

باياناۋىل دۋانىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ ەگىندىبۇلاق, قارقارالى اۋداندارىمەن شەكتەسىپ جاتقان اۋماق كۇركەلى اۋىلدىق وكرۋگى دەپ اتالادى. ەرتەرەكتە «بولشەۆيك»,  «يۋجنىي» اتالعان اۋىلدىق وكرۋگ ورتالىعى – قاپار اۋىلى. بۇل جەر «كۇركەلىنىڭ باۋىرى – كۇندە داۋىل» دەپ جىرلاعان كوتەش اقىندى, كەنەسارىنىڭ باتىرلارى سەيتەن مەن تايجاندى, اسپانداعى اققۋعا ءان قوسقان جارىلعاپبەردىنى, ءىلياس جانسۇگىروۆ «قۇلاگەر» پوەماسىندا «تاۋتان جاقىپ» اتاعان جاقىپ پالۋاندى, الاشتىڭ ارداقتى پەرزەنتى جۇمات ءشانيندى, ەكىباستۇز كومىرىن اشقان كەنشى قوسىم پىشەنباەۆتى, باسقا دا ەل تاريحىندا ەسىمى قالعان تۇلعالاردى دۇنيەگە اكەلگەن ارداقتى مەكەن. ۇلتىمىزعا وسىنداي اياۋلى ارىس­تاردى سىيلاعان كۇركەلىنىڭ, وكىنىشكە قاراي, اۋىلعا اتاۋ بەرۋ ماسەلەسىندە ءبىراز داۋ-دامايدىڭ وشا­­­عىنا اينالىپ وتىرعان جايى بار. نەگە دەسەڭىز, بۇل اۋىل ەل اۋزىندا ءتورت ءتۇرلى اتالادى: «يۋجنىي», جۇمات شانين اۋىلى, كۇركەلى, قاپار. اۋىلدىق وكرۋگتىڭ كۇركەلى اتانۋى سول جەردە كۇركەلى تاۋىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى. ال جۇمات شانين ەسىمى 1992 جىلى كەڭشارعا بەرىلگەن. بۇل تۋرالى كۇركەلىلىك ازامات ەرسىن سارسەنباەۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى: «يۋجنىي» كەڭشارىنا جۇمات ءشانيننىڭ, ال وسىنداعى مەكتەپكە قوشكە كەمەڭگەروۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەن جىلى مەن اۋىلدا پارتكوم ەدىم. ءۇي-ءۇيدى ارالاپ تۇرعىنداردىڭ كەلىسىمىن الىپ, قول جيناپ شىققانىم ەسىمدە. ەل شانين تۋرالى ازدى-كوپتى بىلە­تىن بولىپ شىقتى. ءسويتىپ, ءوش­كەنىمىز جانعانداي بولىپ, اۋىلىمىز جاڭا اتپەن اتالا باستادى». وسىدان سوڭ, 1993 جىلى, كەڭشاردىڭ قۇرىلعانىنا 50 جىل تولعاندا, اۋىلدىڭ كىرەبەرىسىندەگى اسفالت جول بويىنا جۇمات ءشانيننىڭ باتار كۇننىڭ شۇعىلاسىنا شاعىلىسىپ جانىپ تۇراتىن بەينەسى ورناتىلدى. ال قاپار اتاۋىنىڭ اۋىلعا قالاي تاڭىلعانى بەيمالىم. اۋىلدىڭ جۇمات شانين اتاۋىنان كەزدەيسوق اجىراپ قالۋى سول كەزدەگى باسشىلاردىڭ سالعىرتتىعىنان بولدى ما, كىم ءبىلسىن. ايتپەسە, ايتەۋىر ادام ەسىمىمەن اتاپ تۇرعان سوڭ, جۇمات اۋىلى دەسە دە بولماس پا ەدى. 2000 جىلى ەكىباستۇز قالا­سىنداعى س.تورايعىروۆ اتىنداعى گيمنازيا-مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى ەربول ءجۇنىسوۆ «باياناۋىل اۋدا­نىنداعى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ تاريحى» اتتى زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ, وسى وقۋشىمەن بىرگە اۋىلعا جولىمىز ءتۇستى. سول كەزدە ءبىزدىڭ نازارىمىزدى اۋىل شەتىندەگى كولدىڭ قاپاركول اتانۋىنا سەبەپكەر بولعان قاپار اتتى ادامنىڭ كونە زيراتى اۋداردى. (وسى تۇستا قاپاركولدىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندار اۋىزعا ءجيى الاتىن سالماقتى اتاۋعا اينالعانىن, ياعني, قاپار ەسىمى دە وزىنە لايىقتى دارەجەدە ەلەنىپ جۇرگەنىن اتاپ وتكەن ءلازىم). وكىنىشتىسى, شەجىرە, تاريحتان حاباردار-اۋ دەگەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەشبىرى «قاپار كىم؟» دەگەن سۇراققا ماندىتىپ جاۋ­اپ بەرە المادى. ءتىپتى رۋىن, ءومىر سۇرگەن جىلدارىن دا ءبىلۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. تەك ول كىسىنىڭ باي بولعانىن بىلدىك. اتالعان زەرتتەۋ جۇمىسى رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا جۇلدەلى ورىنعا ىلىككەنىمەن, كوكەيىمىزدە: «قاپار دەگەن شىنىمەن كىم بولدى ەكەن؟» دەگەن سۇراق كىلكىپ قالا بەردى. ودان بەرى تالاي جىل وتسە دە, ءباسپاسوز بەتتەرىنەن قاپار ەسىمىنە قاتىستى دەرەك كەزدەستىرىپ نەمەسە ەل اۋزىنان «قاپار باي سويتكەن ەكەن» دەگەن تاتىمدى اڭگىمە ەستي قويمادىق. وسىعان قاراماستان, اۋىل جۇر­تىنىڭ ءبىر بولىگى ەلدى مەكەننىڭ جۇمات شانين ەسىمىمەن قايتا قاۋىشۋىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق بىلدىرۋدە. بۇدان بۇرىن دا جەرگىلىكتى باسىلىم بەتتەرىندە جۇمات ەسى­مىن اۋىلعا قايتارۋ ماسەلەسى كوتە­رىلگەندە, باستاماشىلارعا ءبىرلى-جارىم اۋىل اعالارى ءدوڭايبات كور­سەتىپ: «قاپاردىڭ ارۋاعىنا نەگە تيىسەسىڭدەر؟» دەگەنىنە كۋا بول­عانبىز. ءبىر رۋدىڭ اتالارى اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەر سال­دارى­نان التى الاشتىڭ ارداعى جۇمات شانين ەسىمى ءوز تۋعان جە­رىندە اتاۋسىز قالىپ بارا جاتقا­نى جانعا باتادى. جالپى, جۇمات ءشانيننىڭ كىم ەكەنىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ونى ءار قازاق ءبىلۋى ءتيىس. ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن كەزىندە رىم­عالي نۇرعاليەۆ زەرتتەپ, ول تۋرالى قىرۋار ەڭبەك قالدىرعانى بەلگىلى. ...رەسپۋبليكامىزدىڭ العاشقى حالىق ءارتىسى, تۇڭعىش رەجيسسەرى, دراماتۋرگ, تەاتر قايراتكەرى, كوزى تىرىسىندە «قازاقتىڭ ستانيس­لاۆسكيى» اتانعان جۇمات شانينگە ورىستىڭ بەلگىلى رەجيسسەرى ك.ستانيسلاۆسكي وتىزىنشى جىل­داردا مىناداي ءسوز ارناعان ەكەن: «قۇرمەتتى دوس, كەلەشەكتە ۇرپاعىڭىز ءسىزدى اڭگىمە ەتپەي قويمايدى. ءسىز, سەنىڭىز ماعان, ءوزىڭىز تۋرالى حالقىڭىز اڭگىمە ەتىپ, اۋزىنان تاستامايتىنداي تاماشا مۇرا جاسادىڭىز. قوعامدىق ومىردەگى العان باعىتىندا ءبۇتىن ءبىر حالىق ءۇشىن پيونەر بولۋ اركىمنىڭ سىباعاسىنا تيە بەرمەيدى. دەمەك, سىزدەن سوڭعىلاردا ونداي مۇمكىندىك جوق. ولار تەك ءسىز باستاعان ءىستى دامىتىپ العا اپارۋشىلاردىڭ قاتارىندا عانا قالادى». ءبىر ەستەلىگىندە كەرەكۋ ءوڭىرى­نەن شىققان ءانشى ءبىسمىللا بالا­بەكوۆتىڭ ول تۋرالى: «قازاقتان شىق­قان تۇڭعىش تەاتر رەجيسسەرى جۇمات شانين مەن مينيستر تەمىر­بەك ءجۇر­گەنوۆتىڭ ۇلت ونەرىنە قامقور­لىقتارى ەرەكشە ەدى عوي», دەگەنى بار. جۇمات شانين مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى مەن اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە, دامىپ قالىپتاسۋىنا جانىن سالا كىرىسكەن قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەي باسشىسى دا بولعان. 1972 جىلى شىمكەنت وبلىستىق دراما تەاترىنا جۇمات شانين ەسىمى بەرىلدى. ال جەرلەستەرىنىڭ جۇ­مات اتىنان نەگە ۇركىپ وتىرعانى تۇسىنىكسىز. نەگىزى, باياناۋىل كەنتىنىڭ وزىندە ءبىر كوشە, سونداي-اق, استانادا ءبىر قىسقا دا ەلەۋسىز كوشە شانين ەسى­مىمەن اتالىپتى. الماتىداعى كوشە ۇلكەن. باسقا دا ەلدى مەكەندەردە شانين اتىندا كوشە بار شىعار, بىراق مۇنىڭ ءبارى جۇماتتىڭ اتىنا ءبىر اۋىلدى قيماي قالۋعا سەبەپ ەمەس قوي. اسىرەسە, تۋعان اۋىلى جۇمات شانين ەسىمىنە قايتا يە بولىپ جاتسا, ونىڭ نەسى ايىپ؟! جانارگۇل قادىروۆا. پاۆلودار وبلىسى.