ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ جاس اكتريساسى ليديا كادەن العاش حالىققا «تاماشا» ويىن-ساۋىق وتاۋىنداعى ونەرى ارقىلى تانىمال بولدى. قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆ پەن تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ سەكىلدى ساحناداعى سەرىكتەستەرىمەن بىرگە قوعامنىڭ كەلەڭسىزدىگىن كۇلكىگە وراپ جەتكىزىپ, ەلگە تانىلعانىمەن, دراما ءارتىسى رەتىندەگى دارىنى كومەسكى تارتىپ كوپكە دەيىن كورىنبەي ءجۇردى. ءبىر كۇنى الماتى حالقى ءدۇر سىلكىندى. جازۋشى-دراماتۋرگ ءسۇلتانالى بالعاباەۆتىڭ «ەڭ ادەمى كەلىنشەك» سپەكتاكلىندە باستى رولدە وينايتىن ليديا كادەننىڭ ونەرىنە ەكى ادامنىڭ ءبىرى تامسانىپ, اڭىز ەتىپ ايتا باستادى. ليديانىڭ تالانتى مەن درامالىق ءال-قۋاتى مىقتى اكتريسا ەكەنىن ايشىقتاعان سول «ەڭ ادەمى كەلىنشەك» سپەكتاكلى ون جەتى جىل بويى تەك انشلاگپەن ءجۇردى. سۇيگەنىنە قوسىلا الماعان گۇلبارشىننىڭ مۇڭلى تاريحى تۋرالى بىرىنەن-ءبىرى ەستىگەن كورەرمەن جاۋىن مەن قارعا قاراماي, سول كۇنى لەك-لەگىمەن تەاترعا اعىلاتىن. بۇل سپەكتاكل ليديانىڭ باعىن, جالپى, ەل ىشىندە «تيۋز» اتالىپ كەتكەن جاستار تەاترىنىڭ جولىن اشقان اقجولتاي قويىلىم بولدى. عاشىعىنا قوسىلا الماعان ايەلدىڭ تاعدىرىنا تولقىمايتىن, جىلامايتىن جان بالاسى بولمايتىن. سوناۋ 1985 جىلى ساحنالانعان سپەكتاكلدىڭ توقسانىنشى جىلدارداعى كوز الدىمىزدا قۇلدىراپ, قۇردىمعا تارتقان رۋحانيات پەن ونەردىڭ تولىقتاي توز-توزى شىقپاۋىنا ءبىر يىعىن توسەپ, دەمەۋ بولعان سپەكتاكلدەردىڭ قاتارىندا وسى «ەڭ ادەمى كەلىنشەك» تە بار ەدى. ەل ءسۇيىپ تاماشالاعان ەكپىنى قاتتى قويىلىم رەپەرتۋارعا ۇزاق ۋاقىت قىزمەت ەتىپ, 2000 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي ارەڭ دەگەندە ەنتىگىن باستى. بۇل – تەاتر تاريحىندا كوپ بولا بەرمەيتىن قۇبىلىس.
قۇداي ونى ەڭ تولىمدى وبرازدارمەن جارىلقادى. ليديا ساحنادا 17 جاستاعى ارۋدان باستاپ, 70-تەگى كەيۋاناعا دەيىنگى بارلىق قازاق ايەلىنىڭ وبرازىن سومداپ شىقتى. جاي عانا ويناپ شىققان جوق, تەرەڭ قاتپارلى قازاق ايەلىنىڭ جانىنىڭ قانشالىقتى كۇردەلى, قايشىلىقتى ەكەنىن كورسەتتى. ساحنادا شەكسپيردىڭ وفەلياسى بولىپ سىر شەرتىپ, ا.چەحوۆتىڭ «شاعالاسىندا» ماشا بولىپ تولعانعان, ت.احتانوۆتىڭ «كۇشىك كۇيەۋىندە» بيعايشانىڭ بەينەسىمەن وبراز جاساپ, س.بالعاباەۆتىڭ «قىز جيىرماعا تولعاندا» قويىلىمىندا گاۋھار رولىمەن ەل ەسىندە قالعان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, «پاراسات», «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ يەگەرى ليديا كادەن كۇنى كەشە ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا 70 جاس مەرەيتويىنا ارنالعان بەنەفيس كەشىن وتكىزدى. كەش اكتريسانىڭ ورىس تىلىندە وقىعان «اكتريسا» مونولوگىمەن اشىلدى. بەنەفيستىڭ باسقا تىلدە باستالعانىنا تىكسىنىپ قالعان كورەرمەن بىرتە-بىرتە اكتريسانىڭ نە سەبەپتى ءدال وسى مونولوگتى تاڭداعانىن تۇسىنە باستايدى.
قاراڭعى ساحنادا سەبەزگىلەنە تۇسىرىلگەن تىلدەي جارىقتىڭ استىنان كەڭ جيەكتى شلياپا كيگەن ايەلدىڭ الدەكىم ەمەس, اكتريسا ەكەنىن كورەرمەن تۇيسىگىمەن سەزەدى. ادەمى ايەلگە ونەردە لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ قيىن با؟ اكتريسا – اقتارىلۋ. جارق-جۇرق ەتىپ قايناعان تەاتر تىرشىلىگىنىڭ سىرتىندا قانداي ءومىر بولىپ جاتىر؟ بىلە مە, سەزە مە سونى جۇرت؟ ساحنادا جان الىپ, جان بەرىپ ويناپ, بۋىرقانعان ويىنىنا تامسانعان كورەرمەننىڭ شارتىلداتا شاپالاق سوعىپ شىعارىپ سالعاننان كەيىنگى ءومىر... جالعىزدىق. جابىرقاۋ. جالعاننان بەزىپ كەتكىسى كەلىپ كوز جاسىن ىشىنە جۇتىپ, ەگىلۋ. سودان سوڭ بويدى بيلەگەن ءبىر ساتتىك السىزدىك بىرتە-بىرتە باسەڭدەيدى, ادەمى اجارىن ايعىزداعان جاس قۇرعايدى, ال شىرماعان ويدان شىنىعىپ العان اكتريسا ەرتەڭىندە ەزۋىنە ۇيرەنشىكتى كۇلكىسىن ءۇيىرىپ الىپ, تۇك بولماعانداي, تەاترداعى تىنىمسىز جۇمىسىنا قايتا جەگىلەدى. وسىنىڭ ءبارى نە ءۇشىن, كىم ءۇشىن؟ ارينە, ونەر ءۇشىن! قۇرباندىقتى قاجەت ەتەتىن قۇدىرەتتى ونەردىڭ جولىندا ءوزىن دە, وزگەنى دە ۇمىتىپ, تاعى دا العا ۇمتىلۋ.
مىنە, اكتريسا ءومىرىنىڭ مۇراتى. تىپىر ەتپەي تىڭداعان كورەرمەن بارلىق ونەر ادامىنىڭ تاعدىرىنداعى جۇمباق سىر مەن مۇڭدى قۇلاق قۇرىشىن قاندىرا شەبەر جەتكىزگەن ليديانى جاقىننان تاعى دا تاني تۇسكەندەي بولدى. ليديانىڭ ىشىنەن لاپىلداپ وت جانىپ جاتقانداي وسى شىندىعىنا بۇكىل كورەرمەندى ۇمسىندىرىپ, لەزدە وتىنا جىلىندىرىپ قويدى. شىن ءارتىس ساحناسىز ءومىر سۇرە المايدى. تەك ساحناعا شىققاندا عانا ءوزىن تولىق ادام رەتىندە سەزىنەدى. وسى كەشتە ول ءوزىنىڭ ناعىز حالىق سۇيگەن اكتريسا ەكەنىن كورسەتتى.
بەنەفيستە بۇدان باسقا ليديا ءسۇيىپ وينايتىن «بايانسىز باق» سپەكتاكلىنەن ءۇزىندى ورىندالدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ساعىزباي قارابالين مەن ليديا كادەننىڭ باركلەي مەن ليۋسي كۋپەرلەردى ويناعان رولدەرى ەل ەسىندە ماڭگى قالارى انىق. اسىرەسە جارتى عاسىر بىرگە عۇمىر كەشىپ, ۇيىنەن ايىرىلىپ, ءبىرى قىزىنىڭ, ءبىرى قارتتار ۇيىندە تۇرۋعا ءماجبۇر بولىپ, ەكى ايىرىلعالى تۇرعان قوس بەيباقتىڭ جاستىق شاعىن ەسكە الۋ ءۇشىن سوڭعى رەت بىرگە قول ۇستاسىپ مەيرامحاناعا كەلەتىن ءساتىن تەبىرەنبەي, تولقىماي تاماشالاۋ مۇمكىن ەمەس. ليۋسي–ليديا – ويلى, مۇڭلى. بىراق ىشىندەگى كۇيزەلىسىن, جان قايعىسىن سۇيىكتىسىنىڭ الدىندا نازىك كۇلكىسىمەن جاسىرىپ الەك. ءومىر بويى ءبىرىن-ءبىرى ايالاپ, سىيلاسقان قوس قاريانىڭ شىن قيماستىعىن كورگەن كورەرمەننىڭ كوزىنە ەرىكسىز جاس ءۇيىرىلدى. ليديا مۇندا دا ءوز ءىسىنىڭ كاسىبي شەبەرى ەكەنىن كورسەتتى. «بايانسىز باقتى» اكتريسا بەكەر تاڭداماعان بولۋى كەرەك, سەبەبى بۇل سپەكتاكلدە اكتەر مەن اكتريسانىڭ سەزىمىن, مۇڭىن اشىپ كورسەتەتىن ماعىنالى ديالوگ, سۇلۋ قوزعالىس بار. قازاق ساحناسىنا ەڭبەگى سىڭگەن ءارتىس وسى ءرولى ارقىلى ءالى دە شىعارماشىلىق بابىندا ەكەنىن, ەڭ ۇزدىك رولدەرىنىڭ ءالى دە الدا ەكەنىن مەڭزەگەندەي بولدى. كادەنوۆانىڭ كۇش-قۋاتى بارىنە جەتەدى: بۇل كەشتە اكتريسا توگىلتىپ جىر وقىدى, ءان دە شىرقادى, جاستارمەن بىرگە جۇلقىنىپ بي دە بيلەدى. كورەرمەندى بۇرق-سارق قايناعان شىعارماشىلىعىمەن قۋاندىرىپ, قىزىقتىرىپ كەلە جاتقان اكتريسا وزىنە, كاسىبىنە ادال ەكەنىنە كورەرمەنىن سەندىرە ءتۇستى. ليديانىڭ ونەرىن قىزىقتاپ وتىرىپ, 70 دەگەننىڭ جاي عانا سان ەكەنىن تۇسىنەسىڭ. شيراقتىعىنا, جىگەرىنە, قۇلشىنىسىنا قاراپ, قازاق ساحنا ونەرىنىڭ پاديشاسى ەكەنىنە شەك كەلتىرە المايسىڭ. كەش سوڭىندا اكتريسانىڭ ونەردەگى اعالارى مەن ۇزەڭگىلەس ارىپتەستەرى اقجارما تىلەگىن اقتارىپ, قۇتتىقتاۋ-لەبىزدەرىن ءبىلدىردى.
ءاسانالى ءاشىموۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, كسرو حالىق ءارتىسى: «ليديا كادەن – ۇلكەن اكتريسا. العاش قۇدايبەرگەن سۇلتانباەۆ, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ, ليديا كادەن باستاعان «تاماشا» ۇلكەن ونەر بولىپ قالىپتاسىپ ەدى. كوزكورگەن حالىق سول «تاماشانى» وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇمىتپايدى. ءازىل-سىقاق ارقىلى قوعامنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن شەشەتىن. ويتكەنى بۇلار كەلىستىرىپ كورسەتە الاتىن ناعىز شەبەرلەر بولاتىن. ەڭ باستىسى, جاقسى اكتەر دەگەنىمىز – جاقسى ادام. تازا ادام. ساحنا شىندىققا, ادىلدىككە ۇيرەتەدى. ليديا ءبىزدىڭ سونداي ادام. كوپ قىزدار ليديادان ۇلگى الىپ, ۇيرەنسە, جاقسى بولار ەدى».
تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى: «ليديا – ەرەكشە ادام. ەرەكشە ونەر قايراتكەرى. ونەر – بىلەكتىڭ ەمەس, جۇرەكتىڭ ءىسى. اسەكەڭ ايتقانداي, وسى ساحنادا ءبىزدىڭ دە تەرىمىز تامدى. ساحنادا سەراعاڭداردىڭ قامشىسىن الىپ بەرىپ, قاسىندا جۇردىك. جاستىق شاعىمىز وسىندا ءوتتى. اقىل-ەسىمىز, كوڭىلىمىز وسى تەاتردىڭ زالىندا بولدى. زالداعى كورەرمەنمەن بىرگە قۋاندىق, مۇڭايدىق, شەرلەندىك. بۇل ات باسىنداي التىنعا دا ايىرباستالمايتىن كەرەمەت كەزەڭ, عاجايىپ ۋاقىت ەدى. قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنا 60-قا تارتا تەاتر قارايدى. ونىڭ 3 000-عا تاياۋ مۇشەسى بار. وداق بيىلدان باستاپ جىلىنا ءبىر تەاتردىڭ ارتىسىنە ەرەكشە ەڭبەگى ءۇشىن «دارا» دەگەن مەدالىن بەرۋگە شەشىم قابىلداعان بولاتىن. ۇلتتىق تەاتر ونەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن «دارا» مەدالىمەن ليديا كادەن ماراپاتتالادى».
ەركىن جۋاسبەك, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەاتردىڭ ديرەكتورى: «ۇزاق جىلداردان بەرى تەاتر ونەرىن زەرتتەپ, «بۇل ءوزى نە ونەر؟» دەگەن ماسەلەنى تەرەڭىنەن قازىپ, قىزىعا قاداعالاپ كەلە جاتقان اداممىن. راسىندا دا, ءبىزدىڭ سوڭعى بۋىن «اكتەردىڭ ەنەرگەتيكاسى», «اكتەردىڭ قۋاتى» دەگەن ماسەلەنىڭ بەتىن اشىپ, جىلىكتەپ ايتا الماي جۇرگەن جايىمىز بار. ءدال وسى سۇراققا كەلگەندە, ءوز باسىم ليديا كادەندى ۇلگى ەتىپ ايتامىن. ول ساحناعا شىققاندا ۇندەمەي تۇرسا دا, وتىرعانداردى تولقىتىپ جىبەرەتىن دارا اكتەرلەردىڭ ءبىرى. رەجيسسەر م.احمانوۆ ساحنالاعان «جەلتوقسان» سپەكتاكلىندە ليديا اپام ورىس ايەلىنىڭ رولىندە وينايدى. باسى اۋىرىپ, كورشىسىنىڭ ۇيىنە كەلەتىن شاعىن ساحنا بار. جەلتوقساندا قازاقتىڭ ەندىگى تاعدىرى قالاي بولارى بەلگىسىز بولعان ابىر-سابىر تۇندە جانى بار, جۇرەگى بار ورىس ايەلى قازاق كورشىسىنىڭ نامىسىن جانىپ, سىلكىپ, قايراپ جىبەرەدى. سول سپەكتاكلدى كورىپ وتىرعاندا مەن ليديا اپامنىڭ سول ارەكەتىنە سەنەمىن. ويتكەنى ول ساحنادا وتىرىك ايتاتىنداردى, ومىردە جالعان سويلەيتىندەردى, جاقىنىن ساتاتىنداردى, جالپى, ىزگىلىككە جات ءىس قىلاتىن ناشار ادامداردى كوزقاراسىمەن-اق ورنىنا قويىپ جۇرەتىن ادام. ءتىپتى تەاتر باسشىلارىنىڭ ءوزى ونىڭ الدىندا وتىرىك ايتۋدان يمەنىپ تۇرادى. سەبەبى ادام ادامنان قورىقپايدى. ادام شىندىقتان قورقادى. مەنىڭشە, اپامنىڭ الدىندا وتىرىك ايتۋ مۇمكىن ەمەس. دارحان كوڭىلىڭىز, تازا جۇرەگىڭىز, ادەمى اجارىڭىز, دارا تالانتىڭىز جاساي بەرسىن, اپاي!».
كەش سوڭىندا بالالار مەن جاستار تەاترىنىڭ جاس, ورتا, اعا بۋىن ارتىستەرى تۇتاس ساحناعا شىقتى. مۇنىڭ دا ماعىناسى تەرەڭدە جاتىر. بۇگىندە تەاتر اناسىنا اينالعان تالانتتى اكتريسانىڭ ءىزىن باسقان جاس بۋىن وسى شەبەرلىكتەن ۇلگى الىپ, ساحنانى تولتىرىپ, ونەردى جاڭا ساپامەن ورىستەتە بەرمەك.
الماتى
