بۇكىل ادام بالاسىنىڭ ءىس-ارەكەتى, مىنەز-قۇلقى ءبىر-بىرىنە ۇقساس دەسەك تە, ءار ادام – وزىنشە ءبىر الەم. شاماسى, ميلليوندارعا ورتاق سانالاتىن ءومىردىڭ عاجابى مەن ۇلىلىعىنىڭ ءوزى ءار ادامنىڭ بۇل دۇنيەگە ەكى كەلمەيتىن, سول قالپىندا قايتا قايتالانبايتىن جەكە تۇلعا رەتىندەگى ەرەكشەلىكتەرىندە جاتسا كەرەك. «مەن ءۇشىن جەكە ادام دەگەنىمىز – بۇكىل حالىق», دەيدى دەموكريت. دەمەك ءاربىر ادام – وزىنشە قۇبىلىس. ەش ۋاقىتتا تولىق زەرتتەلىپ بىتپەيتىن تاقىرىپ.
دەگەنمەن, ءوز ءومىر وتكەلدەرى ارقىلى ەلدىك تاريحتى نەمەسە بەلگىلى ءبىر كەزەڭ شىندىعىن بويعا جيناقتايتىن, كوپتەگەن تاريحي وقيعالار سىرىن اشىپ بەرە الاتىن جەكە تۇلعالار دا بولادى. ادەتتە, مۇنداي تۇلعالار ۋاقىت وتە كەلە جازۋشىلار قالامىنا ىلىگىپ, ادەبي كەيىپكەرگە نەمەسە كەزەڭ كورىنىستەرىن بەينەلەيتىن تاريحي تاقىرىپتاردىڭ ءبىر نىسانىنا اينالىپ جاتادى. موڭعوليادا تۋىپ-ءوسىپ, سول ولكەدە ۇلكەن قىزمەتتەر اتقارعان, ەلدىڭ تاڭداۋلى مەنەدجەرى دەگەن اتاق العان, موڭعوليا, سونىڭ ىشىندە بايان-ولگي ايماعىن قازاقستانعا جاقىنداتۋعا ءوز مۇمكىندىگىنشە ەڭبەك سىڭىرگەن ء(وز باستاماسىمەن 1990 جىلدىڭ شىلدە ايىندا ايماعىنا قازاقستاننىڭ راديو, تەلەديدار حابارىن تاراتىپ, تەلەفون, تەلەگراف بايلانىسىن ورناتتىرىپ, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تارالۋىنا مۇمكىندىك جاساعان) ونداعى قانداستارىمىزبەن رۋحاني جاقىنداسۋىمىزعا, ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستىڭ دامۋىنا ءوز الىنشە ۇلەس قوسقان, بايان-ولگي ايماعىنىڭ ارداقتى ازاماتى ۇزبەن قۇرمانباي ۇلىن ءبىز وسىنداي ادامدار قاتارىنا جاتقىزدىق.
بايان-ولگي ايماعىنىڭ التاي سۇمىندا 1947 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ۇزبەن 1965 جىلى ۇلانباتىرداعى قۇرىلىس تەحنيكۋمىنا ءتۇسىپ, 4 جىل وقىپ بىتىرگەن سوڭ, ونى تالاپتى شاكىرت رەتىندە تانىعان قۇرىلىس مينيسترلىگى كادر ءبولىمىنىڭ باستىعىنىڭ ۇسىنىسىمەن وسى قالاداعى شەتەل ماماندارىنا قىزمەت كورسەتۋ كاسىپورنىنا سلەسار رەتىندە قىزمەتكە جىبەرەدى. بۇل قىزمەتىندە جەدەل كوزگە ءتۇسىپ, ءبىرجارىم ايدا مەحانيك بولىپ, ەكى اي وتكەننەن كەيىن كاسىپورىننىڭ جاستار كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. مۇنان كەيىن كوپ وتپەي كاسىپورىننىڭ باس مەحانيگى, اقىرىندا سول مەكەمەنىڭ باسشى قىزمەتكەرى رەتىندە مينيسترلىك قۇرامىنداعى كادر قاتارىنا وتەدى. جەدەل ءوسىپ كەلە جاتقان تالاپتى جاسقا ەلدىڭ استاناسىنان 3 بولمەلى پاتەر بەرىلەدى. ءوزىنىڭ قىزمەتتە جيناقتاعان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن ءبولىسۋ ماقساتىندا جاستار الدىندا موڭعول تىلىندە لەكتسيالار وقىپ جۇرەدى.
ءسويتىپ, ۇلكەن ءبىر كاسىپورىندا قاراپايىم جۇمىسشىدان باستاعان جاس جىگىت ءۇش جىلدىڭ ىشىندە بۇكىل ەلدىڭ دەڭگەيىندە ىسىلعان كادر رەتىندە تانىلىپ ۇلگەرەدى. وسى تۇستا موڭعوليادا, ايماقتار بويىنشا كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, تۇرمىس قاجەتىن وتەۋ باسقارماسى قۇرىلادى. سونداي كاسىپورىننىڭ ءبىرى بايان-ولگي ايماعىندا دا قۇرىلادى. ارينە, جاڭا كاسىپورىندى اياعىنان تىك تۇرعىزىپ, جۇمىسىن جولعا قويۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان ۇزبەن وسى جاڭا كاسىپورىنعا باس ينجەنەر – ءبىرىنشى ورىنباسار قىزمەتىنە جىبەرىلەدى. كوپ وتپەي 800 جۇمىسشىسى بار وسى كاسىپورىندى باسقارادى. كاسىپورىندى دامىتىپ, ونداعى جۇمىسشىلاردىڭ سانىن 1600 ادامعا دەيىن جەتكىزەدى. موڭعوليا ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ 615-ءشى قاۋلىسى شىعىپ, سونىڭ نەگىزىندە ۇزبەن قۇرمانباي ۇلىنىڭ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, تۇرمىس قاجەتىن وتەۋ سالاسىنىڭ جۇمىسىن باسقارۋداعى وزىق تاجىريبەسى بۇكىل ەلگە تاراتىلادى. جەمىستى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە 1973 جىلى ولگي قالالىق پارتكومىنىڭ بيۋرو مۇشەسى, قالا اكىمشىلىگىنىڭ باسقارما مۇشەسى بولىپ سايلانادى. ۇلانباتىرداعى پارتيا مەكتەبىندە وقىپ, ونى ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن ولگي قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ تاعايىندالادى. سوڭىندا, جۇمىسى قارقىندى دامىماعان ايماقتاعى بايلانىس كاسىپورنىن باسقارادى. بۇل قىزمەت سالاسىندا دا جەمىستى جۇمىسىمەن كوزگە ءتۇسىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە وعان «موڭعوليا ۇكىمەتىنە ەڭبەك سىڭىرگەن بايلانىس قىزمەتكەرى» دەگەن اتاق بەرىلەدى. ازىرگە مۇنداي اتاققا يە بولعان جالعىز قازاق ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى ەكەن.
سونىمەن قوسا ول موڭعوليانىڭ ەڭبەك قىزىل تۋ, التىن جۇلدىز, داڭق وردەندەرىمەن, كوپتەگەن مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان. وسىنداي ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە جاسى كەلىپ, قىزمەت ەتۋ مەرزىمى اياقتالعان كەزدە وعان موڭعوليانىڭ جوعارى دارەجەدەگى زەينەتاقىسى تاعايىندالعان.
ءوز قىزمەتىندە الدىنا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ىسىمەن عانا شەكتەلىپ قالماي قولىنا قالام الىپ, ماقالالار مەن ولەڭدەر جازىپ تۇرادى. جازۋشىلىق قىزمەتكە قاراي بەت بۇرادى. قازىر بەس كىتاپتىڭ اۆتورى. ءسويتىپ, موڭعوليا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلىگىنە وتەدى.
قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعان كەزدە شەتەلدەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بارشا قانداستارىمىزدىڭ بۇل قۋانىشتى الاقايلاي اتاپ وتكەنى بەلگىلى. سولاردىڭ قاتارىنداعى ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى تەك ءوز قۋانىشىن جاريالاۋمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, تاۋەلسىز قازاقستان مەن موڭعوليا قازاقتارىنىڭ اراسىندا بايلانىس ورناتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرا باستايدى. بۇل كەزدە ايماقتاعى بايلانىس قىزمەتىنىڭ باسشىسى بولىپ جۇرگەن ول ەندى قازاقستان تەلەارنالارى باعدارلامالارىنىڭ بايان-ولگي وڭىرىندە كورسەتىلۋىنە جول اشۋ ماقساتىندا شەتەلدىك قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قازاقستانعا, ونىڭ استاناسى الماتى قالاسىنا ارنايى ىسساپارمەن كەلەدى. قازاقستان جاعى دا بايان-ولگي قازاقتارىنىڭ بۇل تىلەگىن جىلى قابىلداپ, ماسەلە ەكى جاقتان دا كوپ كەدەرگىسىز شەشىلەدى. ءسويتىپ, 1990 جىلدىڭ 23 ساۋىرىندە بايان-ولگيدە العاش رەت قازاقستان تەلەديدارىنىڭ باعدارلامالارى كورسەتىلىپ, تەلەفون, تەلەگراف كانالدارى اشىلىپ, ۇزاق ۋاقىتقا ءۇزىلىپ قالعان قازاق باسپالارىنىڭ ونىمدەرى تاراتىلا باستايدى. وسى قۋانىشقا ورتاقتاسۋ ماقساتىندا بايان-ولگيگە قازاقستان بايلانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قازكەن بازىلوۆ, قاناي احمەتجان ۇلى, ايدارحان قاسىمبەك ۇلى, ادەبيەت تۇگەلباي ۇلى سەكىلدى ازاماتتار بارادى. «اتادان كورمەگەندى بوتادان كورىپ» موڭعوليا بايلانىس سالاسىنىڭ ماماندارى قازاقستانعا كەلىپ, ماماندىعىن جەتىلدىرەدى. مۇنىڭ اقىرى ۇلى كوشكە اينالادى.
– سول ساپاردا الماتىنى ارالاپ كەلە جاتقان ساتىمدە سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ ءبىلىم ءمينيسترى شايسۇلتان شاياحمەتوۆپەن كەزدەيسوق ۇشىراسىپ قالدىم. ول كىسى مەنىمەن تىلدەسە كەلە ءسوز ساپتاۋىما قاراپ, بوتەن ەلدىڭ ازاماتى ەكەنىمدى بايقاپ قالدى دا ءجون سۇراسا باستادى. مەن ءوزىمنىڭ ساپارىمنىڭ سىرىن ايتىپ بەردىم. شايسۇلتان اعا مەنىڭ نيەتىمە ريزا بولىپ, ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جولعا قويۋدىڭ باسقا دا مۇمكىندىكتەرى تۋرالى اڭگىمەلەدى. سونىڭ قورىتىندىسىندا موڭعولياداعى 100 قازاقتى قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ مۇمكىندىگى بار ەكەندىگى انىقتالىپ, وسى مۇمكىندىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن شايسۇلتان اعامەن تاعى دا كەزدەسۋ جونىندە ۋاعدا بايلاستىق. ارينە, بۇل ءۇشىن قازاقستان مەن موڭعوليا باسشىلىعىنىڭ رۇقساتى كەرەك. ونداي رۇقساتقا دا كوپ وتپەي يە بولىپ, مەن ءوز ەلىمە قايتقاندا وسى شارۋانى قوسا شەشىپ باردىم. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ «دوستىق» قوعامىنىڭ سول كەزدەگى ءتورايىمى جىبەك امىرحانوۆامەن دە كەزدەسىپ, ەكى ەلدىڭ اراسىنا ۇشاق ۇشىرۋ جونىندە اڭگىمە قوزعاپ كوردىك. ءىزى قالانعان وسىنداي ىستەردى ودان ءارى بەكىتۋ ءۇشىن مەنىڭ ساپارىمنان كەيىن ىلە-شالا قازاقستانعا بايان-ولگي ايماعىنىڭ باسشىسى ميزامحان كۇنتۋعان ۇلى باستاعان دەلەگاتسيا كەلىپ قايتتى, – دەپ ەسكە الادى سول كەزدەگى جاعدايدى ۇزبەن اعا.
«اقىلدى كوپ جاساعاننان سۇراما, كوپتى كورگەننەن سۇرا» دەگەن حالقىمىزدىڭ دانالىق ءسوزى بار عوي. ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى دا ءوز ومىرىندە كوپتى كورىپ, كوپ ىستەر تىندىرىپ, كوكىرەگىنە ۇلكەن وي تۇيگەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى. ءومىرىنىڭ كەيىنگى 20 جىلدىق كەزەڭىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ باياندى بولۋىنا ارناپ, موڭعوليا قازاقتارىن اتا-جۇرتپەن جاقىنداستىرۋ ىسىنە رۋحاني تۇرعىدان ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان اعامىز وسى تاقىرىپقا ارناپ «ورالعان باقىت, ورىندالعان ارمان», «ماڭگىلىك ەل» كىتاپتارىن, «استانا», «ماڭگىلىك ەل» اندەرىنە سوزدەر جازدى. سونداي-اق, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنا ارناپ, «قاۋىمداستىق جىرى» ءانىنىڭ ءسوزىن جازىپ, جارىققا شىعاردى. قازاق ەلىنىڭ كوك تۋى جەلبىرەگەن اقوردا, ەلدىگىمىزدىڭ سيمۆولى بايتەرەك بەينەسىن كىلەمدەرگە ءتۇسىرىپ, ارقايسىسىنان 50 دانا ەتىپ شىعارىپ, قوناقتارعا سىيعا تارتقان.
«تاۋلاردىڭ سىرىن مەن جاقسى بىلەمىن. ويتكەنى, جازيرالى جازىق دالاسىنان, جاسىل شالعىن مايساسى مەن ماۋەلەپ وسكەن ورمانىنان, وزەن-كولدەرىنەن تاۋى كوپ ەلدە, جان-جاعىن كوگىلدىر, كۇرەڭ الا تاۋلار قورشاعان جەردە تۋىپ-ءوستىم. سول تاۋلارعا جارتى عاسىر ۋاقىت بويى قاراي-قاراي, كەيدە ولارمەن سىرلاسا ءجۇرىپ, تەرەڭ ويلاپ, بەكەم تۇيگەنىم تاۋلاردىڭ ەڭ اسقار بيىگىن ادام الىستان قاراعاندا عانا انىقتاپ, ايىرا تاني الادى ەكەن. قاراپ تۇرساق ۇلى ادامداردىڭ تۇلعاسى مەن جاساعان ءىس-ارەكەتتەرى دە وسى تاۋلارعا ۇقساس. ولاردىڭ تۇلعاسىن تانۋ ءۇشىن دە كەي كەزدە تىم الىستان قاراعان ورىندى ما دەپ ەسەپتەيمىن. «...ماسەلەن, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى الساق, اتقارعان ىستەرى مەن تاريحي ميسسياسى تۇرعىسىنان العاندا ول كىسى قازاق تاريحىنىڭ تەڭدەسسىز تۇلعاسى. مۇنى كورە ءبىلۋ ءۇشىن دە كوز كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, قازاقستاننىڭ ءوزى ىشىندە جۇرگەن سوڭ مۇنى كوپتەگەن قازاقستاندىقتار ءالى كۇنگە دەيىن تولىق ءتۇسىنىپ, دۇرىس ۇعىنىپ ۇلگەرمەگەن سەكىلدى», دەيدى ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى.
ۇزبەن قۇرمانباي ۇلىنىڭ كىتابىندا ەلباسىنىڭ موڭعوليا جەرىنە جاساعان العاشقى ساپارى تۋرالى باياندالعان. سونىمەن قاتار, بۇل ساپار جايىندا ءبىز ونىڭ ءوز اۋزىنان دا ەستىدىك.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ موڭعولياعا ساپارمەن كەلەتىنىن ەستىگەن بايان-ولگي ايماعىنىڭ باسشىلارى دا بۇل ىسكە ەرەكشە ءمان بەرىپ, ءوز بەتتەرىنشە دايىندىق جاساي باستايدى. بۇعان موڭعوليا مەملەكەتى باسشىلىعىنىڭ رۇقساتىن الادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن قالاي قارسى الۋ قاجەت؟ قانداي كادە جاساعان ورىندى بولادى؟ وسى ماسەلە جونىندە ايماق باسشىسى بىرقاتار ازاماتتاردى جيناپ اقىلداسادى. ارينە, اتا ءداستۇر-سالتىمىز بويىنشا اقشاڭقان كيىز ءۇي تىگىلىپ, داستارقان جايىلاتىندىعى تۇسىنىكتى. باسقا دا قانداي شارالاردىڭ بولعانى ءجون؟ «ۇزبەن, سەنىڭ دە ءبىر بىلەرىڭ بولۋشى ەدى عوي, قانداي كەڭەس بەرە الاسىڭ؟», دەپ سۇرايدى ايماق باسشىسى ميزامحان ۇزبەن قۇرمانباي ۇلىنان.
«بالكىم, ەلباسىن قابىلدار كەزدە ءبىر تولعاۋ جىرىن ارناعانىمىز ءجون بولار, ول جىردا موڭعوليا قازاقتارىنىڭ باستان وتكەرىپ كەلە جاتقان ءومىرى تۇيىندەپ ايتىلسا, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنا مۇنداعى قانداستاردىڭ ەرەكشە ءمان بەرگەندىگى, وسى ىستەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتىلەتىندىگى جەتكىزىلسە, جاراسىپ كەتپەي مە. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ورتامىزعا قازاقستان اتتى ۇلكەن ەلىمىزدىڭ باسشىسى كەلە جاتىر, مۇنداي تولعاۋدى وسىندايدا ايتپاعاندا قاشان ايتامىز. باسقا كىمگە مۇڭىمىزدى شاعامىز», دەيدى ۇزبەن. «مەنىڭ دە ويىم سول ەدى», دەپ ايماق اكىمى قۋانا قۇپتايدى.
بۇل ۇسىنىس قابىلدانادى. ال ەندى ول جىردى كىم شىعارادى, كىم ايتادى؟ ارناۋ ولەڭدى شىناي راحمەت ۇلى جازسا, دەگەن ۇسىنىس تۇسەدى. ميزامحان كۇنتۋعان ۇلى شىنايدى شاقىرىپ سويلەسكەن ەكەن «بۇل نە مازاقتارىڭ, ونداي تاريحي تولعاۋ ەكى-ءۇش كۇننىڭ ىشىندە جازىلۋشى ما ەدى», دەپ ول شالقاسىنان ءتۇسىپتى. دەگەنمەن, ازامات ەكەن, «شىن جىلاسا سوقىر كوزدەن جاس شىعادى» دەگەن ەمەس پە. تۇنىمەن تولعانىپ, تاماشا تۋىندىنى دۇنيەگە كەلتىرگەن. ەندى مۇنى بوداۋحان توقان ۇلىنا ءبىر كورسەتىپ الايىق دەپ كانىگى اقىن ءارى ءجۋرناليستىڭ سىنىنان تاعى ءبىر وتكىزەدى. «بۇل تولعاۋدا مۇڭ دا بار, ناز دا بار, امانات تا بار ەكەن, جاقسى شىعىپتى», دەيدى بوداۋحان. ال تولعاۋدى سول كەزدە ەل كوزىنە ەندى تۇسە باستاعان جاس ءانشى مەرۋەشكە ايتقىزۋ جونىندە شەشىم قابىلدانادى. سونىمەن, بۇل اڭگىمەنى دوعارا تۇرايىق تا, ەندىگى ءسوز كەزەگىن ەلباسىنىڭ 1993 جىلدىڭ كۇزىندە موڭعولياعا جاساعان ساپارىنىڭ بارىسىن «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالاعان قاينار ولجايدىڭ ساپارنامالىق وچەركىنە كەزەك بەرەيىك.
«بايان-ولگي ايماعىنىڭ ميزامحان باستاعان ازاماتتارى قازاقستان دەلەگاتسياسىنا قوناقاسى بەرۋدى پارىز ساناپتى. كوك ءتاڭىرى رەزيدەنتسياسىنىڭ ىشىنەن ولار دا 12 قانات قازاقى كيىز ءۇي تىگىپتى. ءۇيدىڭ ويۋ-ورنەگى ايتىپ جەتكىزگىسىز. سول جەردە ۇكىلى دومبىرا الىپ, ءوزى دە ۇلبىرەپ تۇرعان مەرۋەش باشايقىزى دەگەن قارىنداسىمىز قازاقستان پرەزيدەنتىنە ارناۋ ايتتى. پرەزيدەنت تالاي ارناۋدى ەستىپ جۇرگەنى بەلگىلى. بىراق اتاجۇرتتان الىستاعى جۇرتتىڭ ساعىنىشى, اڭساۋى, وكسىگى, وكىنىشى, ءۇمىتى, بولاشاعى جاتقان بۇل ارناۋدىڭ ءجونى ءبولەك بولدى. ناز دا بار, بازىنا دا بار, تىلەك تە بار, قايسارلىق تا بار. ءبارى-ءبارى داۋسى ەرەن, ءانى ەرەن, ءسوزى عالامات وسى ارناۋدان تابىلار ەدى.
سوناۋ شىڭعىس حان زامانىنان بەرى وسى تاۋلاردى مەكەندەپ, ءالى دە انە جايىلىپ جۇرگەن بۇعىلاردىڭ ءوزى بۇل داۋىستان ەلەڭ ەتىستى. تۋ تومەندەگى توولى وزەنى بۇل ءاندى ءىلىپ الىپ, ەركىن دالاعا قاراي الىپ قاشتى. ال, اينالا قالىڭ جۇرت شەر تارقاتىپ جاتقان قارىنداسقا ەت جۇرەگى ەلجىرەپ, جانارلارعا جاس الدى. ءبىز مەرۋەش تولعاۋىن سول جەردە ۇنتاسپاعا جازىپ الدىق:
قوش كەلدىڭىز, نۇر-اعا!
ەلىمىزگە نۇر الا
ءوزىڭىزدى كورگەندە
تولقىماي كوڭىل تۇرا ما؟
حالقىمنىڭ ءسوزىن سويلەيىن
بولماسام دا عۇلاما
ۋا, داريعا-اي-داريعا-اي,
جۇرەكتى شوق قاريدى-اي!
التى الاشتا قول باستار,
ابىلايداي اعا جوق,
جاۋدى جاسقاپ, جول باستار
جانىبەكتەي دارا جوق.
ازعان ەلگە ابايداي
اقىل ايتار دانا جوق.
وتەمىز-اۋ وكسۋمەن,
باسقالارعا تابا بوپ.
دەپ اھ ۇرىپ ءجۇرۋشى ەك,
دەنەدە دەرت, سانادا ءورت.
كەلدىڭىز بە ومىرگە,
ەلىڭىزگە پانا بوپ.
سول جوعىم شىن تابىلسا,
بىزدە ارمان, نالا جوق.
ۋا, داريعا-ا-ا-ا-ا-اي, داريعا-اي,
جۇرەكتى شوق قاريدى-اي!
سۇلتانبىسىز, نۇرمىسىز,
امان-ەسەن ءجۇرمىسىز.
دۇعاي سالەم جەتكىزە,
سۇراي ەلدىڭ تۇرمىسىن.
قاڭقىلدايدى الدىڭدا,
سىڭار قانات ءبىر قۇسىڭ.
قۇقاي ويناپ توبەمدە,
قۇداي بولىپ قۇر ءمۇسىن.
بودانى بولىپ بوتەننىڭ,
جىرتا-جىرتا جىرتىسىن,
كۇيزەلۋمەن ءۇش عاسىر
كۇن وتكىزىپ, كۇيدى ءىشىم.
تەك, جەلتوقسا-ا-ا-ا-ان جەلىندە
ءسىزدى كوردىم تۇڭعىشىم!
ۋا, داريعا-ا-ا-ا-ا-اي, داريعا-اي,
جۇرەكتى شوق قاريدى-اي!
جان تولعانىسىنان شىققان جاقسى جىر مىنە, وسىلايشا جالعاسىن تاۋىپ, جۇرەكتەردى تۋلاتتى. اق بوز ءۇيدىڭ الدىندا ارناۋدى تىڭداپ تۇرىپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تولقىدى. بۇعان دەيىنگى تالاي ساپارلاردا بۇل كىسى تاڭدانىسىن دا, تولقىنىسىن دا بايقاتپايتىن. الدە, تابيعاتىنان, الدە پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنەن بولار, ءوزىن سەزىم جەتەگىندە جىبەرمەيتىن. تۇڭعيىعىن تەربەي بىلسە, تەرەڭ دە تولقيدى ەكەن» دەپ جازىپتى قاينار ولجاي.
ۇزبەن قۇرمانباي ۇلىنىڭ جازعان كىتاپتارىنا, كوپتەگەن ماقالالارىنا شولۋ جاساي, وزىنە تاعى ءبىر كەزىگۋدى ءجون كوردىك.
– وسىدان 24 جىل بۇرىن موڭعوليادان الماتىعا ىسساپارمەن كەلىپ, مۇنداعى قانداستارعا «قازاقستان ەلىمە, زامانا زوبالاڭىندا كوز جازىپ قالعان اتاجۇرت, قاسيەتتى قاراشاڭىراعىما كەلدىم, «ەنشىمدى» الۋعا كەلدىم» دەپ ەركەلەپ ءبىر كەتكەن كەزىمدە, كەزدەسكەن اعالارىمنىڭ ءبارى اعىنان جارىلىپ, ءبىراۋىزدان «ال, ەل مەن ەلدى جاقىنداستىرماق نيەتىڭ قابىل بولسىن» دەگەن جىلى سوزدەرىن ايتقاندا «قازاعىم-اي, بار ەكەنسىڭ عوي, باياعىداي نار ەكەنسىڭ عوي» دەپ جۇرەگىم جارىلا قۋانىپ ەدىم. سول قۋانىش ءالى كۇنگە دەيىن جانىما ازىق بولىپ كەلەدى. مەنىڭ جازعان كىتاپتارىمدى, ازدى-كوپتى ماقالالارىمدى وقىعاندار: «ءسىز قازاق ەلىن, ەلباسىن ەرەكشە جوعارى باعالايسىز, سوندا ەل بولعان سوڭ, ادام بولعان سوڭ كەمىستىگىمىز بولماعانى ما؟» دەيدى. مەن ولارعا: «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەن بار. زامان تۇزەلدى عوي. زامان تۇزەلسە زاڭ دا تۇزەلەدى, ءبارى دە تۇزەلەدى. ەلباسىمىز ايتقانداي «اسىقساق تا اپتىقپايىق» اعايىن! ال «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايتىپ, نۇرىن تاسىتۋ» ماعان پارىز. تەك, مەن ەمەس, قازاقستاننىڭ سانالى ازاماتىنىڭ ءبارى سولاي ويلايدى» دەيمىن. قازاق ەلىن, ەلباسىن ەرەكشە قۇرمەتتەپ, جان جۇرەگىمەن ناقتى سۇيگەن بايان-ولگي ايماعىنىڭ كەشەگى اكىمى ميزامحان كۇنتۋعان ۇلى ەدى عوي. قازاقتىڭ ءبارى سول ميزامحانداي بولسا, بىرلىگىمىز ءتىپتى بەكەم بولار ەدى, – دەيدى ۇزبەن اعا ءوز سوزىندە.
ءيا, كەڭىستىك پەن ۋاقىت اياسىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان ادامزات قاۋىمى ولاردىڭ سىرلارىن ءالى اشىپ بولعان جوق. اشا الا ما, تابيعات, قوعام مەن زامان سىرلارىن تولىق تانىپ ۇلگەرە مە, بۇل دا جۇمباق ماسەلە. بىراق ءبىر اقيقات جايت, ادام بالاسى, ءوزى قوزعالعان نۇكتەدەن الىستاعان سايىن, ونىڭ كوز الدىندا تۇرعان ۇساق كورىنىستەردىڭ; ءوسىپ تۇرعان اعاشتاردىڭ, جەردە جاتقان تاستاردىڭ, ءتىپتى, بەل-بەلەستەردىڭ كەڭىستىك قويناۋىنا ءسىڭىپ كەتىپ, ەڭ اقىرىندا الىپ تاۋلاردىڭ عانا ءوزىنىڭ بار تۇلعاسىمەن اشىلا كورىنەتىندىگى. قوعامنىڭ ديالەكتيكالىق دامۋ سىرلارى دا وسىعان ۇقساس. ادامزات قاۋىمىنىڭ نەمەسە جەكە حالىقتاردىڭ دامۋىندا وشپەستەي ءىز قالدىرعان تاريحي تۇلعالار بەينەسى دە ۋاقىت وتكەن سايىن ءوزىنىڭ بار بولمىسىمەن اشىلا كورىنىپ, تاريح اتتى كەڭىستىكتىڭ ءبىر كەزەڭىندە ونىڭ ەڭ ءبىر بيىك شىڭى سەكىلدى بولىپ حالىق جادىندا ساقتالىپ قالا بەرمەك.
سوندىقتان ۇزبەن قۇرمانباي ۇلىنىڭ «الىپ تاۋدىڭ تۇلعاسىن ونىڭ باۋىرىنداعىلارعا قاراعاندا, الىستان كوز سالعاندار انىعىراق تانيدى» دەگەن سوزىنە ايتار ەشبىر ءۋاجىمىز جوق.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
ر.S. وسىدان 21 جىل بۇرىن ەلباسىنىڭ موڭعولياعا جاساعان العاشقى ساپارىندا تولعاۋ جىرىن شىرقاعان 17 جاسار مەرۋەش قىز قازىر قاراعاندىدا تۇرادى ەكەن. مەرۋەشتى رەداكتسياعا شاقىرىپ, تولعاۋدى تاعى ءبىر تىڭدادىق.
