كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
قىران بەينەسى مەن مىنەز-قۇلقىن سۋرەتتەۋ ارقىلى ادامعا وي سالۋ, رۋحىنا قانات ءبىتىرۋ, اسقاق ومىرگە ىنتىقتىرۋ...ەگەر قولىڭنان كەلسە؟ «باقانىڭ باعىنان سۇڭقاردىڭ سورى ارتىق» (باۋىرجان مومىش ۇلى) دەمەي مە قازاق؟ «قىرانشا ءومىر سۇرگەنىڭ – قانداي باقىت! قانداي باقىت – قىرانشا ولە بىلگەن!» دەيدى قادىر مىرزا ءالى. العاشقىسى حالىق اۋزىندا قاناتتى تىركەسكە اينالىپ كەتكەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءسوزى ەكەنى ايتىلادى. كەيىنگىسى – قادىر مىرزا ءالىنىڭ «كارى قىران» ولەڭىنە توقتالۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى ولەڭ, پوەزيا دەگەن كوز توقتاتقان سايىن باۋراپ الا جونەلەدى دە, سەزىمدى ءبىر سىلكىپ الىپ, وي تۇبىنە ءۇڭىلدىرىپ قويادى. سويتەدى دە مەنى وقى دەيدى.
«قاناتىنان قاڭتاردىڭ
قارى بۇركىپ,
قاشاتۇعىن كورگەندە
ءبارى دە ۇركىپ.
قىراعى كوز بۇگىندە
قاراۋىتىپ,
قالعىپ وتىر قيادا
كارى بۇركىت.
باۋىرىندا تاۋلاردىڭ
پۇشپاعى اۋناپ,
و, جاستىق-اي!
اۋىلدان ۇشقان اۋلاق!
قۇرىش تىرناق قولاداي
قايىرىلىپ,
قالعانى ما ەندى ونىڭ
تىشقان اۋلاپ؟!»
«بۇركىت قارتايسا تىشقانشى بولادى» دەيتىن دە حالىقتىڭ ءسوزى بار. قىران بۇعان دەيىن, ياعني كارىلىك يەكتەگەنشە, ءتۇلكى تۇگىلى قاسقىرعا ءتۇسىپ, قورەگىن اسقان ەرلىكپەن تاۋىپ جۇرگەنى ايتپاسا دا بەلگىلى. جانە ول جىردا دا جاقسى سۋرەتتەلەدى. بىراق سويتە تۇرا قادىردىڭ بۇركىتى قارتايسا دا, تىشقانشىلىققا بارمايدى. ءارى-ءسارى بولمايدى. تاعدىرىن ءوزى تاڭدايدى. قىرانشا سامعاپ عۇمىر كەشە العاننىڭ تاعدىرى ءوز تاڭداۋىندا, دەمەك. «ادامشا ءومىر سۇرەيىكشى» دەيمىز عوي كەيدە. تۋرا سول سياقتى, تىشقان اۋلاپ جەر باۋىرلاپ جۇرگەنى قىران اتىنا سىن ەمەس پە؟ جاراتىلىسىنا ار بولماق!
«سەڭگىر-سەڭگىر بۇلتتاردى
جارىپ ءوتىپ,
سامعاپ ۇشار
جاستىقتىڭ ءارى كەتىپ
قالعانى ما؟
ەندەشە بۇل تىرلىكتى
قىراندارشا وتەيىن
تارىك ەتىپ!»,
دەيدى. بۇل – قادىر مىرزا ءالى بۇركىتىنىڭ ويى. قارتايعان تاۋ بۇركىتى شىڭ باسىندا قالعىپ وتىرعاندا ويلاعانى – وسى. «قىران بولىپ تۋعان ەكەن, قىراندارشا ولە دە ءبىلۋ كەرەك». مىسالى ادام بولىپ تۋعانعا ادام بولىپ ءوتۋ پارىز ەمەس پە؟ ادامداردىڭ اراسىندا دا قىراندارى بار.
«كوك اسپانىن بۇلت ەمەس,
مۇڭ قاپتاعان
كەزدە قىران
قىران با ءۇن قاتپاعان؟
شاڭق ەتتى دە شay بۇركىت
زاۋلاپ كەلىپ
قويىپ كەتتى كوك تاسقا
كۇن قاقتاعان!
ساباق الىپ شەجىرە
كونە كۇننەن,
ءبارىن كوزدىڭ وتكىزىپ ەلەگىنەن,
قىرانشا ءومىر سۇرگەنىڭ –
قانداي باقىت!
قانداي باقىت –
قىرانشا ولە بىلگەن!»
ولەڭ تۇتاس وقىلۋى كەرەك. سوندا تولىق سيۋجەت كوز الدىڭدى وراپ الا جونەلەدى. قىرانشا ءومىر ءسۇرۋ بىلاي تۇرسىن, ءومىردىڭ زاڭدىلىعى كارىلىكتىڭ وزىنە قىرانشا جاۋاپ بەرۋ – بۇركىتتىڭ بۇركىتىنىڭ عانا قولىنان كەلەتىندىگىن ايتىپ ويلاندىرادى اقىن. سەبەبى, كىمنىڭ دە بولسىن باسىنا سوقپاي قويمايتىن كارىلىككە ۇيات جۇرمەيدى, ول ەشكىمگە ار بولماسا كەرەك-ءتى, دەسەك تە... ءسىز سولاي شەشىم قابىلداي الار ما ەدىڭىز؟ ماسەلە تاسقا ۇرىلىپ ءولۋ ەمەس, ماسەلە – قارتايعان كۇندە كارىلىگىڭدى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ ءۇشىن قالعان ۋاقىتىڭىزدى قيا الاسىز با؟ نەمەسە قارتايعاندا اۋلەت اينالاسىندا تىشقانشىلاپ جۇرمەي ۇلكەن-ۇلكەن شەشىمدەرگە تاۋەكەل ەتە الاسىز با؟ بۇركىت-ەكەش بۇركىتتىڭ قولىنان كەلىپ تۇر عوي ونداي مارتتىك, سانالى ادامعا نەگە جات بولادى؟ ولەڭ مەنى وسىلاي ويلاندىرادى, ءسىزدى باسقاشا تولعاندىرۋى دا بەك مۇمكىن عوي.
ماكسيم گوركيدىڭ «سۇڭقار تۋرالى جىر» اڭگىمەسىندە دە قوزعالادى بۇل تاقىرىپ. وقيعا جەلىسى ءسال وزگەشەلەۋ بولعانىمەن, ەكەۋىنىڭ قازىعى ءبىر سەكىلدى. وندا اۋەدەن تەڭىز جاعاسىنداعى بيىك شاتقالعا سورعالاپ كەلىپ ءوزىن مەرت قىلماق بولعان كوكىرەگى جارالى سۇڭقار ءوزىن تاسقا ۇرعانىمەن, ولمەي قالادى. بۇل جەردە دە ماسەلە ولىمدە ەمەس, ومىردە بولىپ تۇر. سۇڭقاردىڭ ومىرىندە. سۇڭقار بيىكتىكتىڭ, اسقاقتىقتىڭ, ەركىندىكتىڭ قۇسى. ول اۋەدەن سورعالاپ كەلە جاتقانىن بايقاعان جىلان تاستىڭ قۋىسىنا تىعىلا بەرمەكشى بولادى, بىراق سۇڭقاردىڭ ولمەلى كۇيىن كورىپ, ونىمەن سويلەسۋگە كەلەدى. سۇڭقار جاتىپ الىپ اقىرعى رەت اسپانعا ءبىر كوتەرىلۋدى ارماندايدى, الايدا دارمەنسىز. جارالى قىراننىڭ اسپان تۋرالى ايتقاندارى جىلاننىڭ اقىلىنا سىيمايدى. «شاتقالدان تومەن قۇلديلاپ كور, مۇمكىن كۇش الىپ ۇشىپ كەتەرسىڭ» دەيدى جورعالاۋشى جاندىك قالىبىنا تارتىپ. اقىرىندا جىلاننىڭ ايتۋىمەن قىران بيىك شاتقالدان توپشىسىمەن سىرعىپ-سىرعىپ, تەڭىزگە قۇلاپ ولەدى. ال قورىتىندى جاساۋ وقىرماننىڭ ءوز ەنشىسىندە دەپ بىلەمىز.
