جالپى, بيلىك تارماقتارى ءبىر-بىرىمەن بىتە قايناسىپ, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ تۇرۋى كەرەك. ماسەلەن, زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ اراسىندا ءوزارا كەلىسىمنىڭ بولعانى ماڭىزدى. ياعني شەشىمدى ءبىر عانا ادام قابىلداماۋى كەرەك. قانداي جاعداي بولسىن وزگە ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, ورتاق كەلىسىم شىعارىلۋعا ءتيىس. سوندا مەملەكەتتىك مەحانيزم جاقسى جۇمىس ىستەيدى. ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى دا جاقسارادى. البەتتە, وڭ وزگەرىستەر بىردەن بايقالماۋى مۇمكىن. بىراق الداعى جارتى جىل, ءبىر جىل كولەمىندە وڭ وزگەرىستەردىڭ ءوزى كورىنىس بەرە باستايدى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسى دۇرىس جولعا قويىلسا, بۇقارانىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمى دە كۇشەيەدى.
قازىر وسى باعىتتا كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ازىرلەنىپ جاتىر. ماسەلەن, پرەزيدەنتتىڭ ەشقانداي پارتيادا بولماۋى, ونىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ جوعارى لاۋازىمدى ساياسي قىزمەتتەرگە الىنباۋى سەكىلدى نورمالار ەنگىزىلەدى. جالپى, كەز كەلگەن نورما ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە, تۇتاستىعىنا, پرينتسيپتەرىنە قارسى كەلمەۋى كەرەك. پرەزيدەنت جوبانى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە وسىنى انىقتاپ, وڭ قورىتىندى الۋ ءۇشىن جولدايدى.
سوسىن ادام قۇقىعىن قورعاۋ دەگەن ۇلكەن جۇيە بار. ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوت پايدا بولادى. بۇل كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ورنىن باسادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس – ساياسي ورگان, سوت ەمەس. بۇعان قاراپايىم ازاماتتار جۇگىنە المايدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە سەنات پەن ءماجىلىستىڭ توراعالارى, دەپۋتاتتار, ۇكىمەت باسشىسى سەكىلدى ۇركەردەي توپ قانا جۇگىنەدى. ەندىگى جەردە بۇلاي بولمايدى. كونستيتۋتسيالىق سوتقا كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى بۇزىلعان ادامداردىڭ ءبارى جۇگىنە الادى. ول جوعارعى سوت ينستانتسياسى ەمەس, ءىس جۇرگىزۋدىڭ جوعارى فورماسى. ونىڭ ەرەكشەلىكتەرى كوپ. وعان جۇگىنەتىن سۋبەكتىلەر دە كوبەيدى.
ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭاشىلدىقتارعا سايكەس پارلامەنتتىڭ ءرولى كۇشەيەدى. بىزدە وسى كۇنگە دەيىن پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسى عانا جۇمىس ىستەدى. ياعني دەپۋتاتتار پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلاندى. سايلاۋشىلار داۋىستى ءتيىستى كانديداتتارعا ەمەس, پارتياعا بەرەدى. ەندى بۇعان ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسى دە قوسىلماق. ياعني پارتيادا جوق ادامدار دا سايلاۋعا تۇسە الادى. بۇل وتە دۇرىس. حالىقتىڭ ءبارى پارتيالاردىڭ ۇستانىمىن ۇستانا بەرمەيدى. سوندىقتان ماجوريتارلىق جۇيە كەز كەلگەن ادامنىڭ ماجىلىستەن ورىن الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ پارتيا باسشىسى بولماۋى دا ورىندى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان 9 دەپۋتات تاعايىندالاتىن. ونىڭ كۆوتاسى سەناتقا اۋىسادى ءارى قىسقاردى. سەنات دەپۋتاتتارى تىكەلەي ەمەس, جاناما جۇيەلەر ارقىلى ىرىكتەلەدى. سونداي-اق بۇرىن زاڭدى ەكى پالاتا قابىلدايتىن. ەندى بۇل قۇزىرەت ماجىلىسكە بەرىلىپ وتىر. ال سەنات ماقۇلداپ, كەلىسىمىن بەرەدى. كەلىسىمىن بەرمەۋى دە مۇمكىن. مۇنىڭ ءبارى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن تەتىك.
بۇرىن پرەزيدەنت ەشكىممەن كەلىسپەي كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسىن, جوعارعى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسىن تاعايىندايتىن. ەندى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن پرەزيدەنت وزدىگىنەن تاعايىنداي المايدى. مىندەتتى تۇردە سەناتتىڭ كەلىسىمىن الۋى كەرەك. سوندا كانديداتتى تاڭداردا پرەزيدەنت قانا ەمەس, سەنات دەپۋتاتتارى دا جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالايدى.
رەفەرەندۋم تۋرالى بىرەر ءسوز. ءبىزدىڭ ەلدە رەفەرەندۋم كوپ بولعان جوق. سوڭعى رەت 1995 جىلى ءوتىپتى. سوعان قاراماستان ءبىزدىڭ قوعام رەفەرەندۋم وتكىزۋگە دايىن دەپ ەسەپتەيمىن. پرەزيدەنت رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى باستامانى تەكتەن-تەك كوتەرىپ وتىرعان جوق قوي. ول دا قوعامدا ايتىلعان پىكىرلەردى ەسكەرىپ وتىر.
ەرمەك ابدراسۋلوۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى
