«بىرلىگىمىز – ارالۋاندىقتا»
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە اسسامبلەيا سەسسياسىن قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى قارساڭىندا وتكىزۋ يگى داستۇرگە اينالعانىن جانە مۇنىڭ زور سيمۆولدىق ءمانى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– بىرلىك, تاتۋلىق جانە بەيبىتشىلىك – ءبىزدىڭ مىزعىماس قۇندىلىقتارىمىز. ونىڭ ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىن قاڭتار وقيعالارى كەزىندە ايقىن سەزىندىك. قازىر قاتەرلى كۇندەر ارتتا قالدى. سول كەزدە قانداي قاۋىپپەن بەتپە-بەت كەلگەنىمىزدى ۋاقىت وتكەن سايىن ۇعىنا تۇسەمىز. شىن مانىندە, ءبىز مەملەكەتتىلىگىمىزدى جوعالتىپ الا جازدادىق. حالقىمىز قاڭتار قاسىرەتىنەن ساباق الا ءبىلۋى كەرەك. ەندى ونداي جاعداي قايتالانباۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋعا ءتيىسپىز, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى جاڭا سىن-قاتەرلەردىڭ تۋىنداۋىنا ىقپال ەتەتىن گەوساياسي احۋالدىڭ ۋشىعىپ تۇرعانىنا توقتالدى. ونىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي جاعدايدا ەلىمىزدىڭ ازاماتتىق بىرەگەيلىگىن نىعايتىپ, وتانشىلدىق رۋحتى كوتەرۋگە باسا ءمان بەرۋ كەرەك.
– «بىرلىگىمىز – ارالۋاندىقتا» دەگەن باستى قاعيداتىمىز ەشقاشان وزگەرمەيدى. ءبىز جاس ۇرپاقتى ناعىز وتانشىل ازامات ەتىپ تاربيەلەۋىمىز كەرەك. وسى رەتتە ساياسي جانە قوعامدىق ءپليۋراليزمنىڭ راديكالدى سيپات الۋىنا جول بەرىلمەيدى. اسىرەسە ازاماتتاردى كەمسىتۋگە, ولاردىڭ ارى مەن نامىسىن تاپتاۋعا بولمايدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, اسسامبلەيا قۇرىلعان ۋاقىتتان بەرى ازاماتتىق بىرلىكتى نىعايتۋعا ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى.
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جاڭا جاعدايدا ءبىزدىڭ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم جونىندەگى ساياساتىمىزدىڭ بەرىك ءارى ينستيتۋتسيونالدى تىرەگى قىزمەتىن اتقاراتىنىنا سەنىمدىمىن. بۇگىنگى سەسسيانىڭ مىندەتى – اسسامبلەيانىڭ ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋ ىسىندەگى ورنى مەن ءرولىن انىقتاۋ, ونى ءارى قاراي دامىتۋدىڭ باعىتىن بەلگىلەۋ. ء«بىز ءارتۇرلىمىز – ءبىز تەڭبىز» قاعيداتى ساياسي جاڭعىرۋدىڭ ىرگەلى كومپونەنتى دەگەن پىكىردى ۇستانامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
نەگىزگى باسىمدىقتار
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قىزمەتىنىڭ ءۇش نەگىزگى قۇراۋشى باسىمدىعىن ايقىنداپ بەردى. ءبىرىنشىسى – ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ىسىندەگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ.
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ماجىلىستەگى كۆوتاسىنىڭ جويىلۋى دەموكراتيالىق سايلاۋ ستاندارتتارىنىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى بىرقاتار ماسەلەنىڭ كۇن تارتىبىنەن الىنۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. وسى رەتتە اسسامبلەيادان ۇسىنىلعان سەناتورلار جالپىۇلتتىق ينتەگراتسيا مەن ەتنومادەني ارالۋاندىلىق نەگىزىندە قازاقستانداعى ەتنوستىق توپتاردىڭ بارلىق مۇددەسىن ءتيىمدى قاراستىراتىن بولادى. مۇنداي مودەل قازاقستاننىڭ پارلامەنتتىك جۇيەسىنىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسى مەن ەرەكشەلىگىنە ساي كەلەدى, – دەدى پرەزيدەنت
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان سەنات دەپۋتاتتىعىنا ۇسىنىلاتىن ۇمىتكەرلەردى تاڭداۋدىڭ ءتيىمدى ءارى اشىق راسىمدەرىن ازىرلەۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ماسەلەنىڭ ءبارى «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» جاڭارتىلعان زاڭدا كورىنىس تابۋعا ءتيىس.
– پارتيالىق جانە سايلاۋ جۇيەلەرىنىڭ رەفورماسى بارلىق ازاماتتىڭ سايلاۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىسۋى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. ءىس جۇزىندە تۇتاس سايلاۋ لاندشافتىن قامتيتىن جاڭا پارتيالار پايدا بولادى دەپ بولجانۋدا. پارتيالىق ءتىزىم, سونداي-اق ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا ۇمىتكەرلەردى سايلاۋ قازاقستاننىڭ ەتنوستىق ارالۋاندىعىن شىنايى تۇردە كورسەتەدى. سونىمەن قاتار ەتنوسارالىق فاكتوردى ساياسيلاندىرۋعا جانە بۇل تاقىرىپ بويىنشا ارانداتۋشىلىق سيپاتتاعى تالقىلاۋلارعا دا مۇلدە جول بەرۋگە بولمايدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت بۇل باعىتتا اسسامبلەيا تاراپىنان ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلۋى قاجەت دەپ سانايدى.
– ەلىمىزدە تۇراتىن بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ جالپىازاماتتىق قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەۋى جانە وزدەرىن قازاقستانمەن بايلانىستىرۋى اسا ماڭىزدى. بۇل – تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ءبىزدىڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز. ونى جان-جاقتى نىعايتۋعا مىندەتتىمىز. جاڭا ساياسي جاعدايدا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى جانە حالىقتىڭ بىرلىگىن اسا ماڭىزدى سانايتىن ازاماتتاردىڭ پارتيا ىشىندەگى داۋىسىنا باسىمدىق بەرىلەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
اقپاراتتىق جۇمىستاردى كۇشەيتۋ جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوعامداعى الەۋەتىن ارتتىرۋ ماسەلەسى ەكىنشى باسىمدىق رەتىندە اتالدى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى جۇرتشىلىقتىڭ الدىنا شىققاندا ۇلتتىق مۇددە مەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم قاعيداتتارىن باسشىلىققا الۋى كەرەك. بۇل – اسا ماڭىزدى.
– بولعان جانە بولاتىن سىرتقى قاقتىعىستار ازاماتتارىمىزدىڭ اراسىندا ۇلتارالىق جانجال تۋدىرىپ, جىككە بولىنۋگە پايدالانىلماۋى كەرەك. وعان جول بەرۋگە بولمايدى. مۇنداي ارانداتۋشىلىقتار بولىپ جاتىر. ونى كورىپ وتىرمىز. بىراق ارانداتۋشىلار قايدا تۇرسا دا, قانداي قۇجاتتارمەن تۇلعاسىن جاسىرسا دا, قالاي قۇبىلسا دا ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزگە نۇقسان كەلتىرىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ دەربەس ساياسات جۇرگىزۋ قۇقىعىن بۇزا المايدى. بەيبىتشىلىك پەن تۇتاستىق – باستى قۇندىلىعىمىز, ونسىز بولاشاق جوق ەكەنىن ءبارى ەستە ۇستاۋى كەرەك. ءبىزدىڭ قازاقستاننان باسقا وتانىمىز جوق, بولمايدى دا, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى الۋان ءتۇرلى مادەنيەتىمىزدى تانىتاتىن بىرەگەي اقپاراتتى كەڭىنەن تاراتۋعا, اۋقىمى كەڭەيىپ كەلە جاتقان قازاقتىلدى اۋديتوريامەن تىعىز جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى. ونىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ دامۋىنا وزگە ەتنوستاردىڭ قوسىپ جاتقان ۇلەسى تۋرالى مەملەكەتتىك تىلدە ايتۋ وتە ماڭىزدى. وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن باق-قا قولداۋ كورسەتىلەدى.
جالپىۇلتتىق ديالوگتىڭ امبەباپ مودەلى
قاسىم-جومارت توقاەۆ كەلەسى ايدا جاڭا ديالوگ الاڭى – ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ العاشقى وتىرىسى وتەتىنىن حابارلادى. بۇل جيىن ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ءۇشىن قوعامدى جۇمىلدىرۋعا باعىتتالعان.
– بۇل جالپىۇلتتىق ديالوگتىڭ امبەباپ مودەلىنە اينالادى. قۇرىلتايدىڭ قۇرامىنا دەپۋتاتتار, قحا مۇشەلەرى, ساراپشىلار مەن قۇقىق قورعاۋشىلار, بارلىق ءوڭىردىڭ, سونداي-اق ازاماتتىق اليانستىڭ, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ, بەيرەسمي ۇيىمداردىڭ, بيزنەس قاۋىمداستىقتار مەن ءوندىرىس سالاسىنىڭ وكىلدەرى كىرەدى. اسسامبلەيا ۇلتتىق قۇرىلتايمەن بىرلەسىپ, ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. سەبەبى تۇپتەپ كەلگەندە, ەكەۋىنىڭ ماقساتى – ورتاق. اۋقىمدى وزگەرىستەرگە جاستاردىڭ دا بەلسەنە قاتىسقانى ابزال. كەشە تۇڭعىش رەت قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جاستار سەسسياسى ءوتتى. ونىڭ ۇسىنىمدارىن مۇقيات زەردەلەۋ قاجەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءۇشىنشى باسىمدىق – قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن كۇشەيتۋ. وسى باعىتتا اسسامبلەيا مەدياتسياعا نەگىزدەلگەن كاسىبي كەلىسسوز جۇرگىزۋشىلەردىڭ بىرەگەي ينستيتۋتىن قالىپتاستىرۋعا كىرىستى.
– ەتنومەدياتسيا وقۋ ورتالىعىن قۇرۋ كەرەك. وندا تۇراقتى وقۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرىپ, اۋداندىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ باسىم بولىگى دايارلىقتان وتۋگە ءتيىس. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىنە مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىمەن, قحا حاتشىلىعىمەن جانە باسقا دا ۋاكىلەتتى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, وسى ماسەلە جونىندە جۇيەلى ۇسىنىستار ەنگىزۋدى تاپسىرامىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ ۇسىنىلدى
پرەزيدەنت قازاقستان قوعامنىڭ بارلىق سالاسى باتىل وزگەرىستەر جولىنا تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى كونستيتۋتسياعا ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلدى.
– ءبىز جاڭا مەملەكەتتىك مودەلگە, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ جاڭا فورماتىنا كوشەمىز. بۇل ساپالى تۇردە وزگەرۋدى ەكىنشى رەسپۋبليكا دەپ اتاۋعا بولادى. جۇمىس توبى اتا زاڭنىڭ 33 بابىنا تۇزەتۋلەر ازىرلەدى. بۇل – تۇتاس كونستيتۋتسيانىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى. وسى وزگەرىستەردى ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى, جاقىن ارادا شەشىمىن شىعارادى, – دەدى پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ ازىرلەنگەن تۇزەتۋلەردىڭ تاريحي ماڭىزى بار دەپ ەسەپتەيدى. بۇل مەملەكەتتىلىگىمىزدى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن بىلدىرەدى.
– وسى رەفورمالار قولعا الىنعان كەزدە كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ جوباسىن پارلامەنت قارايدى دەپ ويلاعان ەدىك. بۇل – قولدانىستاعى زاڭنامادا ورنىققان ءراسىمنىڭ ءبىرى. الايدا الداعى اۋقىمدى ءارى ماڭىزدى وزگەرىستەر ەل بولاشاعىنا ايرىقشا اسەر ەتەدى. سوندىقتان مەن اتا زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋدى ۇسىنامىن. رەفەرەندۋم – اسا ماڭىزدى دەموكراتيالىق ينستيتۋت. الايدا قازاقستاندا ول سوڭعى رەت 1995 جىلى قازىرگى قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا بەكىتىلگەن كەزدە وتكىزىلدى. ودان كەيىن «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. بىراق سودان بەرى كونستيتۋتسياعا ءتورت رەت وزگەرتۋلەر ەنگىزىلگەنىنە قاراماستان, ول ءىس جۇزىندە قولدانىلعان جوق. كونستيتۋتسيانى جالپىحالىقتىق داۋىس بەرۋ ارقىلى وزگەرتۋ حالىق قالاۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. رەفەرەندۋم ءاربىر ازاماتقا ەل تاعدىرىن شەشۋگە تىكەلەي قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە جان-جاقتى دەموكراتيالاندىرۋ مەن جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى باعىتىمىزدى نىعايتادى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت جاڭا قازاقستان دەگەنىمىز, شىن مانىندە, ادىلەتتى قازاقستان ەكەنىنە تاعى دا توقتالدى.
– جاڭا قازاقستان – قارقىندى تۇردە وزگەرىپ جاتقان الەمدە ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى نىعايتۋدىڭ جولى. جاڭا قازاقستان ۇعىمىن سان-ساققا جۇگىرتىپ, بۇرمالاۋعا بولمايدى. ازاماتتاردىڭ ءبارىن ورتاق ىسكە جۇمىلدىرمايىنشا, مەملەكەتتىك اپپارات تا, قانداي دا ءبىر ساياسي شەشىمدەر مەن ەكونوميكالىق تەتىكتەر دە ەلىمىزدى جاڭارتۋعا قاۋقارسىز. جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن جەكە جانە قوعامدىق قۇندىلىقتار جۇيەسىن تولىعىمەن رەفورمالاۋ قاجەت. ءبىز نەپوتيزم مەن پاتەرناليزمگە, سىبايلاس جەمقورلىق پەن كومپرادوريزمگە تۇبەگەيلى توسقاۋىل قويامىز. جاڭا قازاقستان ادىلدىكتىڭ تەرريتورياسىنا اينالۋى كەرەك. ول ءۇشىن تەك زاڭنىڭ ارىپتەرىن عانا ەمەس, رۋحىن دا ۇستانۋ قاجەت. زاڭدار دوگما ەمەس, ول ازاماتتاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن جەتىلدىرىلىپ وتىرۋعا ءتيىس. زاڭ, ادىلدىك جانە ءتارتىپ ءبىزدىڭ باقۋاتتى ءومىرىمىزدى ايقىندايتىن ناقتى فاكتورلارعا اينالادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ديالوگ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ جانە قوعامدا ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سەنىمدى نىعايتۋ قاجەت ەكەنىنە ارنايى توقتالدى. مۇنىڭ ءبارى ەلدىڭ جارقىن بولاشاعى مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ءۇشىن قاجەت.
– ءبىز كوزقاراستارىمىز بەن نانىم-سەنىمدەرىمىزدەگى ايىرماشىلىقتارعا قاراماستان, ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنۋگە جانە قۇرمەتتەۋگە ءتيىسپىز. ءبىزدى بىرىكتىرەتىن, كۇشەيتەتىن, ۇيلەستىرەتىن ورتاق قۇندىلىقتارعا ۇمتىلۋىمىز قاجەت. ءبىزدىڭ ء«ارتۇرلى كوزقاراس ءبىرتۇتاس ۇلت» دەگەن قاعيدامىز مىزعىمايدى. ءپاتريوتيزمنىڭ جوعارى قۇندىلىقتارىن ۇلتارالىق ارتىقشىلىق سەزىمىمەن الماستىرۋعا, دوستىق پەن بىرلىكتىڭ ورنىنا ءبىر-بىرىنە دەگەن وشپەندىلىككە جول بەرىلمەيدى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى توزبەۋشىلىك پەن ء«وزىمىز جانە وزگەلەر» دەپ ءبولىنۋدىڭ كەز كەلگەن كورىنىسىنىڭ قاتاڭ تۇردە جولىن كەسۋگە شاقىردى. قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقى ءوزىنىڭ بىرلىگىن ساقتاۋعا, نىعايتۋعا ءتيىس. تەك بىرلەسكەن كۇش-جىگەر ارقىلى عانا جاڭا قازاقستاندى قۇرا الامىز دەپ ەسەپتەيدى.
– ءبىز بارلىق جوسپارىمىزدى مىندەتتى تۇردە جۇزەگە اسىرامىز. مەن بۇعان كامىل سەنەمىن. ءبىز ەكىنشى رەسپۋبليكانى بىرگە قۇرامىز, جاڭا قازاقستاندى بىرگە وركەندەتەمىز! ءار ازاماتقا بىردەي مۇمكىندىك بەرەتىن ءادىل ءارى دامىعان مەملەكەت بولامىز! ءسوز سوڭىندا سىزدەردى الدا كەلە جاتقان قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنىمەن جانە ورازا ايت مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايمىن!, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سەسسيا بارىسىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى ناتاليا كالاشنيكوۆا, «قازاقستان كورەيلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ» پرەزيدەنتى سەرگەي وگاي, «حالىقارالىق قازاق ءتىلى قوعامى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ماكسيم روجين, ساياسي شولۋشى نيكيتا شاتالوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى, «ازاتتىق رۋحى» اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى نادەجدا پالينكا, «احىسكا» تۇرىك ەتنومادەني ورتالىعى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ نۇر-سۇلتان قالالىق ءبولىمىنىڭ توراعاسى اسكەر پيريەۆ جانە مۋزىكانت, بلوگەر الەكسەي لودوچنيكوۆ ءسوز سويلەدى.
وزگەرىستەردىڭ باستى تەتىگى – ءبىلىم مەن عىلىمدا
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى ەلىمىزدەگى وزگەرىستەردىڭ باستى تەتىگى ءبىلىم مەن عىلىمدا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– جاڭا قازاقستان ءۇشىن ەل بىرلىگى مەن مەملەكەتشىلدىك – ماڭىزدى ىرگەتاس. ناۋرىز ايىنداعى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى جولداۋىڭىزدا مەملەكەتتىك مۇددە جولىندا ەتنوستار ۇيىسۋىن – «اۋقىمدى وزگەرىستەردىڭ ءجۇرۋىن تەزدەتەتىن» فاكتور رەتىندە بايىپتادىڭىز. ەڭ باستىسى, جاڭا قازاقستاننىڭ ءمانى ايقىندالدى. ول, بىرىنشىدەن, ەلدىك قاۋىپسىزدىكتى قاناعاتتاندىراتىن; ەكىنشىدەن, ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك باستامالارىن قولدايتىن كەشەندى رەكونسترۋكتسيا. قازاقشا ايتساق, قايتا قۇرىلىمداۋ. جالپى وزگەرىس تەتىگى – ءبىلىم مەن عىلىمدا. بۇل رەتتە زيالى قاۋىم, اسىرەسە ءبىلىم-عىلىم سالاسى ماماندارى پرەزيدەنت باستاعان رەفورمالاردىڭ ماڭىزىن جەتە ءتۇسىنىپ, ونى كاسىبي قۇزىرەتى دەڭگەيىندە جۇزەگە اسىرۋعا دايار ەكەنىن جەتكىزگىم كەلەدى, – دەدى د.قامزابەك ۇلى.
سونداي-اق ديحان قامزابەك ۇلى ۇلتتىق ۇيىسۋداعى ماڭىزدى قاعيداتتارعا توقتالىپ ءوتتى.
– ءبىرىنشى قاعيدات – ەلدىك, مەملەكەتشىلدىك. ءبىز, ءاربىرىمىز, بەلگىلى ءبىر وتباسىدا ومىرگە كەلدىك, بەلگىلى ءبىر ورتادا وستىك. بىراق كەلە-كەلە قوعام قايناۋىندا ەلدىك قۇندىلىقتاردى سىڭىردىك. جوعارى ءبىلىم الىپ, جەتىلدىك. ءبىزدىڭ ءبىر كەزدەگى وتباسى مەن ورتادا العان ءتالىمىمىز – وتان مەن مەملەكەت مۇددەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. الەمدىك پاراسات ورەسىندە ۇلت پەن مەملەكەت – ءبىر ۇعىم. ءبىز ءۇشىن, جاڭا قازاقستان ءۇشىن ء«تۇرلى كوزقاراس – ءبىرتۇتاس ۇلت» دەڭگەيى – باستى باعىت. ەل مەن جەر تۇتاستىعى دا وسىنىڭ ىشىندە. ارينە, بۇعان ءبىرىنشى كەزەكتەگى جاۋاپتى – قازاق جۇرتى. ەلدى تۇتاستىراتىن قازىققا اينالۋ ءۇشىن ءوزىمىز اشىقتىقتىڭ, بەرىكتىكتىڭ, مەملەكەتشىلدىكتىڭ ونەگەسى بولۋعا ءتيىسپىز. ەكىنشى قاعيدات – قوعامنىڭ جوعارى مادەنيەتى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مۇراتى تۇرعىسىنان ايتقاندا, ءار ەتنوستىڭ كوستيۋمى, ءدام ءمازىرى – ەتنوستانۋدىڭ بەرگى جاعى عانا. ونىڭ ارعى جاعى نەمەسە تەرەڭى – ءار ەتنوس عۇلامالارىنىڭ دانالىعىن, فيلوسوفيالىق وي-تولعامدارىن ءبىلۋ, ءتۇيسىنۋ جانە ناسيحاتتاۋ. «تاۋلاردى الاسارتپاي, دالانى اسقاقتاتۋدىڭ» ءمانى وسىندا. وسىنىڭ ءبارى – جاڭا قازاقستان قوعامىن ۇيلەستىرۋشى كۇش. جوعارى مادەنيەت وزەگى. ءۇشىنشى قاعيدات – ەڭبەك قۇندىلىعى جانە باردى ۇقساتۋ. قازاقستان قوعامى ءىستىڭ كوزىن تاباتىن كاسىبيلىككە ءزارۋ. ەل ەڭسەسىن كوتەرەتىن جۇمىسقا, بىلىكتى ماماندارعا ءزارۋ. قىزىلوردادا جاڭا عاسىر اۋىلىن جاساعان ابزال ەراليەۆ پەن اقمولادا «رودينا» اگروفيرماسى اياسىندا زاماناۋي سەلو قالىپتاستىرعان يۆان ساۋەر تاجىريبەسى – كوپكە ۇلگى. ءاربىر سالادا, ءاربىر ىستە وسىنداي باستاماشىلدىقتى ىنتالاندىرۋىمىز كەرەك. اسىرەسە, سولتۇستىك وڭىرلەر مەن شەكارالىق ايماقتاردا, تاعدىرى اۋىر مونوقالالاردا, – دەدى د.قامزابەك ۇلى.
جوعارى وقۋ ورنىندا 30 جىلداي قىزمەت ەتكەن عالىم بىرقاتار ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.
– بىرىنشىدەن, ءبىز, ءبىلىم سالاسى ماماندارى, جاستاردىڭ بويىندا «قوعامعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك يممۋنيتەتىن» قالىپتاستىرۋدى كاسىبي بورىش ساناۋىمىز قاجەت. ەكىنشىدەن قازىر ەلدەگى ەتنوستاردىڭ سانىن ايتۋ, جارنامالاۋ كوكەيكەستى ەمەس, «قازاقستان ءبىرتۇتاس!» دەگەن ۇعىمدى, تۇسىنىكتى ورنىقتىرۋ كوكەيكەستى. «قازاقستاندا ەشكىم تەگىنە, جىنىسىنا, ۇلتىنا, ناسىلىنە, تىلىنە, دىنىنە قاراپ بولىنبەيدى!» دەگەن شىنايى تەزيس ءماندى. ۇشىنشىدەن «فلەكسيكيۋريتي» (flexicurity) پرينتسيپىنە سۇيەنگەن ەڭبەك نارىعى رەفورماسىن جۇرگىزۋ. مۇنىڭ ءمانى – ەڭبەك كۇشىن الەۋمەتتىك تۇرعىدان قولداۋ ارقىلى يكەمدى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قاجەتتى جۇمىستارعا تارتۋ. تورتىنشىدەن, جاستاردى جاڭا ىستەرگە جىگەرلەندىرۋ ءۇشىن قوعامدا ەلشىل اتا-انا قالىپتاستىرۋعا ايرىقشا ءمان بەرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل – ءبىلىم, مادەنيەت, بيلىك ورىندارى بىرلەسىپ اتقاراتىن كەشەندى شارا. مىسالى, ەلورداداعى مۋزەيلەرگە, قازاق, ورىس تەاترىنا بىردە-ءبىر رەت بارماعان اتا-انالار از ەمەس. اتا-انانىڭ جۇرەك كوزى اشىلماسا, بالانىڭ جۇرەك كوزى قالاي اشىلادى؟ – دەپ تۇيىندەدى ديحان قامزابەك ۇلى.
قازاق ءتىلى قوعامنىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالىپ كەلەدى
حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ» ۆيتسە-پرەزيدەنتى ماكسيم روجين شەتەلدىك ساياساتكەرلەردىڭ قازاقستاندا ورىس تىلىنە جانە وزگە دە تىلدەرگە قاتىستى ۇرەي بار دەگەن ۋاجدەرىن نارازىلىقپەن قابىلدايتىنىن مالىمدەدى.
– بۇگىندە ەلىمىزدە مەملەكەت تاراپىنان كەز كەلگەن ەتنوسقا ءوزىنىڭ ءتىلىن, ءوزىنىڭ مادەنيەتىن بىلۋگە بارلىق جاعداي جاسالعان. ونىڭ ءبىر دالەلى, ەلىمىزدە ورىس, وزبەك, اعىلشىن, نەمىس تىلىندە جۇمىس ىستەيتىن ورتا مەكتەپتەر بار. الەمدە مەملەكەتتىك بيۋدجەت قارجىسىنان بالالاردى تۋعان تىلىندە وقىتۋعا اقشا بولەتىن ەلدەر ساۋساقپەن سانارلىق شىعار. مەنىڭ ويىمشا, قازاقستان – سونداي مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. وعان بىزدەگى ورىس تىلىندە, اعىلشىن تىلىندە, نەمىس, وزبەك تىلدەرىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر مىسال بولا الادى. سوندىقتان مەن شەتەلدىك ساياساتكەرلەردىڭ قازاقستاندا ورىس تىلىنە جانە وزگە دە تىلدەرگە قاتىستى ۇرەي بار دەگەن ۋاجدەرىن نارازىلىقپەن قابىلدايمىن. مەن تەگى ورىس قازاقستاندىق رەتىندە ونداي رەپليكالارعا جول جوق دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ەلىمىزدەگى شىنايى كورىنىستى بۇرمالاپ كورسەتۋ ەكەنىنە سەنىمدىمىن. ءبىز قازىر حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى ارقىلى تىلگە ارنالعان جوبانى باستاپ جاتىرمىز. بۇل جوبا كورنەكى اقپارات تۋرالى زاڭنىڭ تالاپتارىن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ءتۇسىندىرىپ, ورىنداۋعا ەرىكتى تۇردە كومەكتەسەدى. قوعام قازاق تىلىنە كوشىپ جاتقاندا بۇل تالاپ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر ءۇشىن دە كۇشەيۋى كەرەك دەپ سانايمىن. سەبەبى قازاق ءتىلى قازىر قوعامنىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالىپ كەلەدى. بۇل – حالىقتىڭ تالابى. سوندىقتان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءۇشىن قازاق تىلىنەن تاپسىراتىن ەمتيحان ناتيجەسى ەسەپتەلۋى كەرەك, – دەدى ماكسيم روجين.
«احىسكا» تۇرىك ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى فيليالىنىڭ توراعاسى اسكەر پيريەۆ ساياسي جۇيەدەن باستاپ, ەلدىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتۋگە دەيىنگى ماسەلەلەردە بەلسەندىلىك تانىتىپ, رەفورمالاردى تولىق جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
– قازىرگى تاڭدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ۇلكەن وزگەرىستەر توپتاماسىن قاراستىرىپ جاتىر. ەلدىڭ اتا زاڭىنا 30-دان استام باپقا تۇزەتۋ ەنگىزىلىپ, 20-دان استام زاڭنىڭ ازىرلەنۋى كۇتىلۋدە. بۇل وزگەرىستەر ساياسي جۇيەدەن باستاپ, ەلدىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتۋگە دەيىنگى ماسەلەلەردى قامتيدى. اتالمىش رەفورمالار ازاماتتارىمىزدىڭ ءومىرىن جاقسارتىپ, ءار ادامنىڭ باقىتتى بولاشاعىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. ءبىز ءوزىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, ۇرپاعىمىز ءۇشىن شاڭىراعى بيىك, كەرەگەسى كەڭ, تابالدىرىعى بەرىك جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا دايىنبىز. ول ءۇشىن الەۋەتىمىز دە, كۇشىمىز دە, جىگەرىمىز دە جەتكىلىكتى. ءبىز تاريحي ساتتەردە ء«بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس» شىعارا العان حالىقپىز. ەندىگى كەزەكتە باستاۋ العان ساياسي رەفورمالاردى اياعىنا دەيىن جۇرگىزۋىمىز كەرەك. بۇل رەفورمالاردىڭ ءمانى مەن ماقساتىن حالىققا دۇرىس ءتۇسىندىرۋ – ءبىزدىڭ ورتاق تاريحي بورىشىمىز. سەبەبى كەز كەلگەن تابىستىڭ, كەز كەلگەن تاريحي ءساتتىڭ ورناۋى حالىقتىڭ شىنايى قولداۋى ارقىلى عانا جۇزەگە اسادى. وسى ويىمدى بارلىق ارىپتەستەرىم, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ جەتەكشىلەرى قولدايتىنىنا ەش كۇمانىم جوق. سوندىقتان بۇل باعىتتا ەلىنە جاناشىر, مەملەكەتشىل ازاماتتاردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ال اسسامبلەيانىڭ قۇرىلىمدارى مەن مۇشەلەرى الدىڭعى ساپتا بولۋىمىز كەرەك. ءبىز بۇل ماسەلەگە اسسامبلەيانىڭ عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەسىنىڭ الەۋەتىن دە جۇمىلدىرا الامىز, – دەدى ا.پيريەۆ.
وتىرىس بارىسىندا ءسوز العان دومبىراشى, جاس بلوگەر الەكسەي لودوچنيكوۆ جاستارعا ارنالعان مۇمكىندىكتەر مەن جاستار ماسەلەسىنە توقتالدى.
– جاستار اسسامبلەياسىندا جاستار تاقىرىبى بەلسەندى جانە كەڭىنەن تالقىلاندى. اتاپ ايتقاندا, جاستار قاۋىمىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر, جاستار بەلسەندىلىگىن دامىتۋ جانە ولارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جاڭا جولدارى تۋرالى پىكىر الماسۋ بولدى. وسىعان وراي ءوز ويلارىمدى ورتاعا سالسام. اشىعىن ايتقاندا, ءوز تاجىريبەم كورسەتكەندەي, ەلىمىزدە ءار ازاماتتىڭ قولىنان كەلەتىن ىسپەن اينالىسۋىنا, ءوزى قىزىققان ونەردى يگەرۋىنە مۇمكىندىك بار. دارىندى جاستار مەملەكەت تاراپىنان دا قولداۋ تاۋىپ جاتىر. ماسەلەن, جاستار كادرلىق رەزەرۆىن الايىق: 350 جانىپ تۇرعان جاس مامان قازىر مەملەكەت ىسىنە ارالاسۋعا جاقسى مۇمكىندىك الدى. جاستارعا ارنالعان كۆوتانى الىپ قارايىق. ول جاستارعا دەپۋتات رەتىندە ماڭىزدى قوعامدىق ماسەلەلەرگە ارالاسۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءبىر عانا مىسال: وتكەن جىلى ۇزىن سانى 600-دەن استام اۋىل اكىمى سايلاندى. ءۇردىس بيىل دا جالعاسۋدا. الدا اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ كۇتىپ تۇر. بۇل ءبىلىمدى دە بىلىكتى جاستار ءۇشىن تاپتىرمايتىن مۇمكىندىك. بىراق ءبىز ءبىر نارسەنى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك – بۇل وتە جاۋاپتى ءىس, – دەدى الەكسەي لودوچنيكوۆ.
