زامانداسىمنىڭ تولقىنىسى وتە ورىندى. وتە وزەكتى ماسەلەنى قوزعاپ, ويىنداعى ءسوزىن ايتا بىلگەن. مەن ونى ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزعا دەگەن جاناشىرلىق دەپ قابىلدادىم. قازاقتىڭ قىمبات قاسيەتى مەن يماندىلىعىنا قاتىستى سالالى وي مەن كەلەلى پىكىرلەردى وسىنداي زيالى قاۋىم وكىلدەرى ايتپاعاندا كىم ايتادى. بىراق ءوزىمىزدىڭ ءدىنىمىز بەن تىلىمىزگە قاتىستى ماسەلەلەرگە بايلانىستى الگىندەي تۇششىمدى پىكىرلەرىن ايتا بىلەتىن سول زيالىلاردىڭ تىم ازايىپ بارا جاتقانىنىڭ ءوزى جۇرەك اۋىرتادى ەمەس پە؟
مەملەكەت باسشىسى تەلەارناعا بەرگەن سۇحباتىندا ءوزىنىڭ ءبىر ەمەس, بىرقاتار گازەتتى ۇزبەي وقىپ وتىراتىنى جايلى ايتتى. ال ءبىزدىڭ مينيسترلەر مەن دەپۋتاتتار پرەزيدەنت ايتىپ وتىرعانداي, گازەت وقىپ, ونداعى كوتەرىلىپ جاتقان ماسەلەلەرگە جەتە كوڭىل بولە مە ەكەن دەسەيشى! ءاي, قايدام؟ ەگەر ولار جازىلعان جايلارعا قۇلاق ءتۇرىپ, سول ماسەلەلەردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە شىنايى ۇلەس قوسا بىلسە, وندا اقىن كوتەرىپ وتىرعان ولقىلىقتارعا جول بەرىلمەس تە ەدى عوي.
ەگەر ءبىز قازاقستاندى جاڭارتامىز دەسەك, وندا سول جاڭارۋدى وزىمىزدەن باستاۋىمىز كەرەك. جاڭارتۋ ول تەك ەكونوميكانى ارتتىرىپ, كادرلىق وزگەرىستەر جاساۋمەن عانا شەكتەلمەسە كەرەك. بىزگە سونىمەن بىرگە يدەيالىق جاڭارۋ, ومىرگە دەگەن كوزقاراس پەن سانانى جاڭارتۋ كەرەك. اسىرەسە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى كەمەلدەندىرە ءتۇسۋ ماڭىزدى. ۇلتتىق تۇلعامىزدى تولىق ساقتاي وتىرىپ, ونى وزىمىزدەن كەيىنگى وسكەلەڭ ۇرپاققا سانالى تۇردە جەتكىزىپ بەرىپ وتىرۋعا ءبىز جاۋاپتىمىز. مىنە, بۇل ءبىزدىڭ جاڭارا تۇسكەنىمىزدىڭ ءبىر بەلگىسى.
وسى تۇستا شىندىعىن ايتۋعا ءتيىسپىز, ءبىزدىڭ ۇلتتىق بەينەمىز بەن سالت-داستۇرلەرىمىز كومەسكىلەنىپ بارادى. جۇرەگىڭ اۋىرادى. شىن مانىندە, ءبىزدىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىمىز, سىرتقى كەسكىن-كەلبەتىمىز, كيىنۋ ادەبىمىز بەن ءتىل قولدانا ءبىلۋ دارەجەمىزدىڭ وسال تارتىپ بارا جاتقانى راس. ساناعا سالىپ قاراعاندا «مەن قازاقپىن» دەيتىن ءاربىر ازاماتتىڭ جۇرەگىن اۋىرتاتىن ماسەلە بۇل.
مەن وسى «ەگەمەندە»: «كاستينگ», «برەند» «حيت جازامىز», «توي زاكاز» دەگەن نە پالە, ءوز ءتىلىمىزدى ءوزىمىز شۇبارلاماق تۇگىلى ءتۇبى تەكتى اسىل سوزدەرىمىزدى ءبىز نەگە كورەر كوزگە ءوشىرىپ بارا جاتىرمىز!» دەپ جازعانمىن. ويتكەنى جوعارىدا ايتىلعان سوزدەردىڭ: «بايقاۋ», «اسىل», «ەرەكشە اۋەن», «توي تاپسىرىس» دەگەن سياقتى تاپ-تازا بالامالارى بار ەمەس پە؟ بىراق امال قانشا, الگىندەي ورەسكەل بۇرمالاۋلاردى قالىڭ كوپشىلىك, اسىرەسە جاستارىمىز ۇلگى-ونەگە الاتىن تەلەديدارلارعا شىعارىپ, وزدەرىنە جەتىستىك ساناپ جۇرگەندەردىڭ جەتەسى وسى عانا بولسا كەرەك. اقۇشتاپ ايتقانداي, سوندا ولاردىڭ رەداكتورلارى مەن باسشىلارى قايدا قاراپ وتىر؟ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا كوز جۇما قاراپ, جانى اشىمايتىن شالا قازاقتار الگىندەي جاۋاپتى ورىنداردا قايدان ءجۇر؟ جۇرەگى قازاقشا تازا سوعا بىلمەيتىندەردىڭ ءدىلىمىز بەن ءتىلىمىزدىڭ بولاشاعىنا بالتا شاباتىنىن نەگە ەستەن شىعارامىز.
«حابار» مەن «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارنالارىنداعى جۇرگىزۋشىلەردىڭ, ءبىر-بىرىمەن ۇنقاتۋىنداعى ەرسىلىكتەر جان اۋىرتادى. تىپتەن جاراسپايدى. كوركەمدىگى تۇرماق ءمان-ماعىناسىنىڭ ءوزى تومەن. ءوزارا ديالوگتارى تىپتەن جاساندى ەستىلەدى. اسىرەسە «تاڭعى جاڭالىقتاردى» باستار الدىنداعى كورەرمەن قاۋىمعا ۇسىناتىن اندەرىنىڭ ءتۇرىن ايتسايشى! باتىستىڭ اۋەنىنە ەلىكتەپ شىعارىلعان ايتەۋىر ءبىر تۇسىنىكسىز دۇنيەلەردى «كورەرمەندەرىمىزدىڭ كوڭىلىن ءبىر كوتەرىپ الايىق!» دەپ قويىپ ۇسىنادى عوي تاعى دا. ال انشىلەر جۇلقىنا تۇسەدى-اي كەلىپ. وزدەرىنە تاماشا. ويتكەنى الگى ورىنداۋشىلاردىڭ, جۇرگىزۋشىلەردىڭ جانە ونى ەفيرگە شىعارۋعا رۇقسات بەرىپ وتىرعان جاۋاپتى ماماندار مەن رەداكتورلاردىڭ ءبىلىم, تۇسىنىك پەن تالعام دارەجەسىنىڭ دەڭگەيى وسى-اق. ەگەر سول قىزمەتكەرلەردىڭ جۇرەگىندە قازاقى قاسيەت پەن ۇلتتىق تالعام جوعارى بولسا, وندا پاتريوتتىق سەزىمدى وياتىپ, ومىرگە قۇشتار ەتەتىن اسەم اۋەندەرگە ورىن بەرەر ەدى.
ءيا, اقۇشتاپ دۇرىس ايتادى, بىزدە ساحنا مادەنيەتىنىڭ تومەندەپ بارا جاتقانى راس. ورىنداۋشىلارىمىز دا «اپاما جەزدەم ساي». كەيبىر انشىلەرىمىز ساحناعا الەم-جالەم كيىنىپ شىعا كەلەدى دە, باس اياعى جوق بۇرالاڭعا كوشەدى. كويلەگىن شالبارىنىڭ سىرتىنا شىعارىپ, ومىراۋىن بارىنشا اشىپ تاستاپ سەكىرگەنىن كورگەندە جۇرەگىڭ اۋىرادى. اسىرەسە شاشى البا-جۇلبا قىزدىڭ قوبىز اسپابىندا ويناپ تۇرىپ, اياعىن بارىنشا تالتايتا بەرەتىنى تىم كوزگە وعاش كورىنەدى ەكەن. بۇل ساحنا مادەنيەتىنەن بۇرىن ۇلتتىق داستۇرىمىزگە ورەسكەل جات قىلىق ەمەس پە؟ ۇيات, ار دەگەنىمىز سوندا قايدا قالدى؟ قىز بالاسىنا ءتان يبالىق پەن سىنىق مىنەزدىلىكتىڭ مىنا جەردە ءتۇرى تۇگىلى ءىزى دە جوق. كوپشىلىكتىڭ الدىنا شىققان سوڭ, ونىڭ ۇستىنە تەلەديداردان بارشا قازاق حالقى كورىپ, تاماشالايتىن بولعاندىقتان ءوزىن-ءوزى ۇستاسا قايتەدى. حالىققا ءانشىنىڭ كوزگە وعاش ادەپسىز قيمىلى ەمەس تاماشا ورىنداي بىلەتىن شەبەرلىگى مەن ادەمى ونەرى كەرەك.
شىركىن, باياعى روزا مەن بيبىگۇل, ودان بەرگى ءمادينا ەراليەۆا مەن گۇلۆيرا رازيەۆا سياقتى تاعى دا باسقا انشىلەرىمىز شوشاڭداپ سەكىرمەي-اق ساحنانىڭ ءسانى مەن ورىندالاتىن ءاننىڭ ءمانىن ۇيلەستىرە وتىرىپ كورەرمەن كوڭىلىن باۋراپ الاتىن ەدى. باسىنا كيگەن ۇكىلى بورىكتەرىن ايتسايشى! ال ءبىزدىڭ قازىرگى انشىلەرىمىز قازاق ونەرىنىڭ كيەسى, ساحنانىڭ ءسان-سالتاناتى مەن اسەم كوركىن اشا تۇسەتىن ۇكىنى تاقپاق تۇگىلى ونىڭ قۇندىلىق قاسيەتىن ۇعىنا دا بىلمەيدى. كەرىسىنشە شاپكى مەن شلياپا كيىپ الىپ: ء«بىز وركەنيەتتىمىز!» دەپ كوكىرەك قاعادى. ال ءوزىنىڭ اپەندىگە اينالىپ تۇعانىمەن ءىسى جوق. سوندا وسىنداي كوزقاراسپەن ەكپىندەپ, ەرسى قىلىق جاساپ تۇرعاندار كەيىنگى ۇرپاققا قانداي ۇلگى-ونەگە قالدىرا الادى؟
قازىرگى ەكى قازاقتىڭ ءبىر-بىرىنە, نە بولماسا بالا-شاعاسىمەن ورىس تىلىندە سويلەسىپ وتىرعانىن ءجيى كورەمىز. شەتىنەن شالبارلانىپ العان قىز-كەلىنشەك. جاستاردان قالىسپاستان پايعامبار جاسىنان اسىپ كەتكەن قارت اجەلەرىمىزدىڭ دە جۇرگەنىن قايتەرسىڭ. «بۇل قالاي؟» دەسەڭ: ء«بىز وركەنيەتتى حالىقپىز, ءححى عاسىردىڭ ادامىمىز» دەپ ەكىلەنىپ شىعا كەلەدى. بۇل سوقىر تۇسىنىك. نەگە ءبىز عاسىر وتكەن سايىن قازاقى بەينەمىز بەن ۇلتتىق سالت-داستۇرىمىزدەن اجىراپ, ءدىلىمىز بەن ءتىلىمىزدى جوعالتا بەرۋىمىز كەرەك؟ كەيىنگى ۇرپاعىمىزعا ءبىز سوندا قانداي قاسيەت, ۇلتتىق ۇلگى-ونەگەمىزدى ۇلىقتاپ, قالدىرا الامىز؟
اقۇشتاپ زامانداسىم نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى مەن بەيسەن قۇرمانبەكتى ەسكە الىپ, جۋرناليستەردىڭ ءىس-قابىلەتى جايلى ءسوز قوزعايدى. وتە دۇرىس. قازىر ەلىمىزدە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرى كوپ. بىراق تۋراسىن ايتقاندا سانى بار, ساپاسى جوق. جوعارىدا ايتىلعان كەمشىلىكتەر مەن ولقىلىقتارعا جول بەرىپ وتىرعان تەلەجۇرگىزۋشىلەردىڭ كوبىسى جۋرناليست ەمەس, قاتارداعى ءارتىس. سول سياقتى تەلەحابار رەداكتورلارىنىڭ دا ءبارى بەردەي جۋرناليست ەكەنىنە دە كۇمانمەن قارايمىن. سوندىقتان دا ولار وزدەرىنىڭ ىسكەرلىكتەرى مەن جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيلەرىن كورسەتە الماي وتىر. بۇلاي دەيتىن سەبەبىم, كۇندەلىكتى ەفيردەن بەرىلىپ جاتقان ءتۇرلى حابار مازمۇندىلىعىن ايتپاعاننىڭ وزىندە انا جۇگىرتپە جولدارىندا شۇبىرىپ جۇرگەن قاتەلەردەن كوز اشا المايسىڭ. اقۇشتاپ زامانداسىم ايتپاقشى, جۇرەگىڭ سىزداپ سالا بەرەدى.
سوندا بۇعان جول بەرىپ وتىرعان كىم؟
تاعى ءبىر ايتارىم, ءوزى قازاق تىلىندەگى حابارعا قاتىسىپ وتىرىپ ورىس تىلىندە سويلەي جونەلەتىندەرگە تاڭعالامىن. بۇل نە ادەت؟ ءوز انا ءتىلىمىزدى ءوزىمىز قۇرمەت تۇتا الماساق, سوندا ءبىزدىڭ كىم بولعانىمىز؟ ال سولاردى ءتارتىپ پەن تالاپقا شاقىرىپ وتىرعان تەلەجۇرگىزۋشىنى كورمەيسىڭ. سول سياقتى تەلەحابارلاردا كۇندەلىكتى بەرىلىپ جاتقان «قوسىلايىق!» پەن ء«بىر بولايىق!» جوبالارىن باقىلاپ, ءوز باعاسىن بەرىپ, تالداپ وتىراتىن ەشكىم جوق. ونداعى قاتىسۋشىلاردىڭ بەيادەپ سوزدەرىن ەستىگەندە راس, مىنا جاقتا وتىرعان ءبىزدىڭ جۇرەگىمىز اۋىرادى. ءبىز تاربيە قۇرالىنا جاتاتىن تەلەارنالاردا قالاي سويلەپ, قالاي ءجۇرىپ-تۇرۋعا نەگە اباي بولمايمىز؟ تىپتەن ءسوز مادەنيەتىن ايتپاعاننىڭ وزىندە قازاعىمىزدىڭ قاي قىزى ەل ارالاپ, وزەن اسىپ, تاۋ جاعالاپ جىگىت ىزدەگەن ەدى؟ ۇلتتىق نامىسىمىز بەن قازاققا عانا ءتان قاستەرلى قاسيەتىمىزدى ءبىز كورەر كوزگە نەگە اياقاستى ەتەمىز؟
مۇنداي ەرسىلىككە جول بەرىپ, ۇلتتىق تاربيەمىزدىڭ تەرىس كەتۋىنە جاۋاپتى ورگاندار نەگە سونشا سىڭارجاق قاراپ وتىر؟ اتالعان جوبالارداعى قىزدار تىپتەن ءبىر-بىرىنە اتىلا شاۋىپ, ج ۇلىسۋعا دەيىن بارادى. بۇل نە دەگەن سۇمدىق؟ ءتىپتى ءبىر-بىرىنە بىلاپىت سوزدەردى شىمىرىكپەستەن ايتا بەرەتىنىنە توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. سوندا بۇل دا ءبىزدىڭ وركەنيەتتىلىك جولىنداعى جەتكەن جەتىستىگىمىز بە؟ بۇل بەت الىسىمىزبەن ءبىز قالاي جاڭارامىز, قالاي جاڭعىرامىز؟
الگىندەي ۇسقىنسىز كورىنىستەن سوڭ مەنىڭ كوز الدىما بارىنشا ۇلتتىق ناقىشتا كيىنگەن, قىز كورە بارعان جىگىتكە قوس بۇرىمى بۇرالا شاي قۇيىپ بەرىپ وتىرعان يناباتتى دا يبالى قازاق قىزىنىڭ بەينەسى ەلەستەپ سالا بەرەدى.
از ايتىپ, كوپ ايتقاندا, وسىنداي اتتەڭ-اي دەگىزەر جات قىلىقتاردان ارىلىپ, قازاق دەگەن اتىمىزعا لايىق سالت-ءداستۇرىمىز بەن ادەت-عۇرىپتارىمىزدى بارىنشا ساقتاپ جۇرگەنگە نە جەتسىن! ءبىز جاڭارۋدى وسى تۇرعىدا قاراستىرۋىمىز كەرەك شىعار.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ جولداۋىندا: «جۋرناليستەر ءوز ەلىنە جانە ازاماتتارىنا شىنايى جاناشىر بولۋعا ءتيىس. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەكەردەن بەكەر ءتورتىنشى بيلىك اتانباسا كەرەك. سول سەبەپتى سىزدەر جۇرتتىڭ ساناسى مەن سەزىمىنە ىقپال ەتۋ ماسەلەسىنە مۇقيات قاراعاندارىڭىز ءجون. مەن مۇنى جۋرناليستەر قاۋىمىنا ارنايى ايتىپ وتىرمىن» دەگەن سوزدەرىن ەسكە الىپ, ويعا قالدىم.
ال ىقپال ەتتىك, ەندى مۇنى وقىپ, قاپەرىنە الاتىندار تابىلسا!
سەرىكباي تۇرجان,
بايدىبەك اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
تۇركىستان وبلىسى
