قازاقستان جۇرتىن قاتتى قاپالاندىرعان «قاسىرەتتى قاڭتار» ساباقتارى قوعامداعى ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ورتاق كوزقاراستارىنا, ۇلت زيالىلارىنىڭ كوشباستاۋشىلىق قىزمەتى مەن ەلتۇتقا ەرىك-جىگەرىنە دە اۋىر سىن بولعانى انىق. وسىنداي قىلكوپىر جاعدايدا حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن ەل سەركەلەرى مەن جاقسى-جايساڭدارىن جان-جاعىمىزدان الاڭداپ ىزدەگەنىمىز راس.
كوپ جىلدان بەرى ابدەن قوردالانىپ, بىلىق-شىلىققا باتقان قوعام دەرتتەرىنە كوزجۇمبايلىقپەن قاراپ, وزبىر توپتار مەن بەتىمەن كەتكەن الپاۋىتتارعا نەگە توسقاۋىل قويىلماعان, حالىق سەنىم ارتقان تاڭداۋلى قايراتكەرلەر مەن رۋحى مىقتى ادامدار قۇردىمعا كەتىرەتىن قيسىق دۇنيەلەردى نەگە بيلىك باسىنا ەرتەرەك ەسكەرتپەي كەلگەن, سوندا قاۋىپتى باعىتقا قاراي بەلەڭ العان الەۋمەتتىك-ساياسي جاعدايلاردى اشىق ايتۋعا جارايتىن ءبىر ايبىندى كىسى تابىلماعانى ما؟ دەگەن سۇيەكقاشاۋ سوزدەر ايتىلماي قالعان جوق.
بۇل رەنىشتى جاعداي وتە ورىندى ەدى.
قوعامدى تازارتۋ ارقىلى ادىلەتتى قوعام قۇرۋدا كۇرەسكەرلىك مىنەزى مەن قايسارلىق قاسيەتتەرى كۇشتى, اۋزى دۋالى ادامدارعا شىنىندا دا اۋاداي قاجەتتىلىك بار.
ال مۇنداي تەكتى جاندار مەن تەگەۋرىندى كىسىلەر ءبىزدىڭ قوعامدا بولعان جانە ولاردىڭ ومىرلىك ونەگەسى وشكەن ەمەس.
ال ەندى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭىنان باستاپ قوعام مەن مەملەكەتتە ورىن العان ورەسكەلدىكتەر مەن كەم-كەتىكتەردى ەل مەن ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان اششى شىندىقتى تابان تىرەپ ايتقان ءارى اقيقاتقا تىك تۇرىپ, وتتى وي قوزعاعان تاۋەلسىز تۇلعالاردىڭ بىرەگەيى – قالامگەرلىك پەن قايراتكەرلىكتى قاتار ۇستاعان حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا ۇستانىمى دەپ انىق ايتا الامىز.
قازاق جۇرتى شەراعانىڭ قورعاسىن قۇيعانداي اۋىر, قاhارلى ءسوزىن قۇمارتا قابىلداپ, ءار كوزقاراسىن قۋاتتاپ وتىردى. ويتكەنى ونىڭ ءاربىر ءىس-ارەكەتى, جازعان شىعارمالارى مەن پۋبليتسيستيكالىق جازبالارى حالىقپەن تىعىز بايلانىستا بولدى.
شىن ماعىناسىندا ۇلتجاندى, مەملەكەتشىل شەراعانىڭ وزگەدەن ءبىر ارتىق ەرەكشەلىگى ەتىڭنەن ءوتىپ, سۇيەگىڭە جەتكىزىپ ايتادى جانە سونى قالاي ايتۋدى بىلەدى. سوعان كەرەكتى سوزدەردى دە, مىسالداردى دا تابادى.
«ەلىم ساعان ايتام, ەلباسى سەن دە تىڭدا!» جانە ء«بىر كەم دۇنيەسى» تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحى عانا ەمەس, ەل مەن مەملەكەت تاعدىرىنا قاتتى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ۇلتتىڭ جوعىن دامىلسىز جوقتاعان, بيلىكتەگىلەردىڭ قاتەلەرى مەن بەرەكەسىز تىرلىكتەرىن بەتىنە باسىپ اشىق ايتىپ, قاراپايىم حالىقتىڭ نارازىلىعىن قالام قۇدىرەتىمەن دە, كۇن تۋعاندا شامشىلدىقپەن دە شامىرقانىپ جەتكىزگەن كۇرەسكەرلىك ءومىرى دەسەك تە بولادى.
جاسىراتىن نەسى بار, قازىر دە قازاقستان پارلامەنتى دەسە, ءور داۋىستى حالىق قالاۋلىسى شەرحان مۇرتازانىڭ اتى ساعىنىشپەن اتالادى.
ۇلت زيالىسىنىڭ ءسوزى قانداي بولۋى كەرەك دەسە, زامان ءسوزىن كىم ايتا الار دەسە, ۇلت نامىسىن جىرتىپ, نايزاعاداي جارقىلدايتىن شەراعاڭداردى قيماستىقپەن ەسكە تۇسىرەدى.
بيلىك سول وتكەن شاقتا قوعامداعى وتكىر شىندىقتى باسىن بايگەگە تىگىپ ايتقان شەراعاداي دارا قايراتكەرلەردىڭ ءاربىر ادال سوزىنە قۇلاق اسىپ, ءجونسىز, اشكوزدىك تىرلىكتەرىن جانتالاسا تۇزەپ, تىڭداعاندا كىم بىلەدى, حالىقتىڭ قاڭتاردا ۋشىققان ىزا-كەك, اشۋىنا تاپ كەلمەگەن بولار ەدى.
بۇل ەندى جەكە ويىمىز.
شىندىقتىڭ جەبەسى ءتارىزدى شەراعانىڭ ەل تاعدىرىنا بايلانىستى سول كەزدەگى بيلىككە قاراتىپ ايتقان الماستىڭ جۇزىندەي سىني سوزدەرى مەن وتكىر جازبالارىنا قۇلاق ءتۇرىپ, زەيىن قويىپ تىڭداساڭىز, زامانا مەن ءداۋىردىڭ وكپە قابىندىراتىن وزەكتى ماسەلەلەرى مەن اينىماس اقيقاتىن قالاي دالمە-ءدال, شىمبايعا باتىرىپ تۋرا ايتقانىنا قايران قالاتىنىڭىز حاق.
بۇل ەلىنە ەس پەن سەس كوزقاراستار ەش تالاسسىز قوعام نازارىندا تۇرۋعا ءتيىستى اماناتتى ءىس. شىندىققا, وزىنە ارتىلعان اماناتتى جۇكتى جەرىنە جەتكىزە بىلگەن ول كىسىنىڭ تەك شىندىققا قانا جۇگىنگەن وي-تالاپتارى ەش ەسكىرگەن ەمەس, كەرىسىنشە, ەندى مەملەكەتتى ساياسي جاڭعىرتۋ ارقىلى جاڭا قازاقستان قۇرۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تۇبەگەيلى ءمان-ماقساتىن جاڭاشا ايقىنداي تۇسۋگە دە جاردەمدەسەدى.
ەگەمەن ەلى مەن كۇللى قازاقتىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جولىندا شەراعا قانداي جوعارى مەملەكەتتىك لاۋازىمدى قىزمەتتە بولسىن, باس گازەتتىڭ باس رەداكتورى, مەملەكەتتىك تەلەراديونىڭ توراعاسى, پارلامەنتتىڭ ءۇش شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولا ءجۇرىپ, ەشبىر جاعدايدا ەشكىمگە باس يمەي, كۇشتىلەردىڭ ىعىنا جىعىلماي, السىزدەرگە بولىسىپ, قوعامداعى قياناتقا قارسى, ال مەملەكەتتىڭ داۋلەتى تۋ-تالاپايعا تۇسپەي, وركەنيەتتى دامۋىنا قاجەتتى تۋراشىل ءسوزىن قانجارداي قاداپ, ءاردايىم اشىق ايتىپ, حالىقتىق قۇرمەتكە يە بولعانى قوعامدىق-ساياسي ومىرىمىزدە قايراتكەرلەردىڭ قادىر-قاسيەتىنە ولشەم ەكەنى دە راس. جۇرت جاقتاعان ازۋلى رەداكتوردىڭ ءوزى دە سويقان جازادى, پارلامەنتتە تابانداپ تۇرىپ ادىلدىكتى تالاپ ەتەدى, وزگەگە دە جازدىرادى, رۋحاني باعىتتا جول اشادى. جازعاندارى قوزعاۋشى كۇش كوپشىلىك پىكىرگە دە ادەتتە سەلسوق, جاتتاندى قارايتىن سول تۇستاعى قوعامعا, وي-ساناعا جارىلىس جاسادى دەسەك تە بولادى.
«شەراعا نە ايتار ەكەن؟» دەگەن كوزقاراس قالىپتاستى.
ەلىنىڭ كۇتكەنى-ەرجۇرەك ادامنىڭ مىنەزى مەن حالىقتىق ابىرويىنا ءتان ورەلى سوزدەرى مەن ەلدىك وزىق, باتىل ويلارى ەدى.
مىنە, شىندىقتىڭ شىڭى...
«شىندىقتى اقتارىلىپ ايتۋ وتە قيىن. بالكىم, دۇنيەدەگى ەڭ قيىنى وسى شىعار. دۇنيە – دۇنيە بولعالى بۇل ءتۇيىن ءالى شەشىلگەن جوق. ادام شىندىقتى ايتپايىن دەمەيدى. ايتايىن دەسە قورقادى. بىراق قۇدايدى قايتەدى؟ قۇداي ءبارىن كورىپ تۇر عوي. ادام قۇدايدى دا الداۋدى ۇيرەندى.
شىندىق اششى. ءتىپتى اجارسىز», دەيدى شەراعا.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ەلىمەن بىرگە قايراتكەردىڭ دە ەرەكشە قۋانعانى ءسوزسىز. الايدا شەراعا ەگەمەن ەل رەتىندە ىرگەتاسىن ەندى قالاي باستاعان جاس مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنداعى كەيبىر قادامدارعا كوڭىلى تولماعانى دا راس. كۇمان-كۇدىگىن اشىق ايتاتىنى دا سول قالامگەردىڭ «تاۋبە, تاۋبە! ازاتتىق الدىق. زورلىقتان, قۇلدىقتان ازات بولدىق. تاۋەلسىزبىز. ەگەمەنبىز.
سويتسەك, زورلىق-زومبىلىق, جەمقورلىق, ۇرلىق-قارلىق, پاراقورلىق تا زاڭسىز ازاتتىق العان سياقتى. سياقتى ەمەس, ءدال سولاي.
ال ەندى بۇل قاي پارادوكس؟!». «اشىنعاننان شىعادى اششى داۋسىم», دەگەن سياقتى, شەراعانىڭ بەكەرگە شىرىلداماعانىنا ۋاقىت وتە كۋا بولىپ وتىرعان جايىمىز بار.
«قازاقستان بايلىعى قۇدايدىڭ وسى جۇرتتاعى ەلدىڭ ىرىزدىعى بولسىن دەپ بەرگەنى. سونى جارلى-جاقىبايدىڭ, كەمباعال مۇگەدەكتىڭ, كوپبالالىنىڭ, زەينەتكەردىڭ اۋزىنان جىرىپ الىپ جەپ جاتقاندارعا زاۋال ءبىر كەلەدى اقىرى. زاۋال جىبەرمەيدى. وزدەرىنە دە, ۇرپاعىنا دا جاقسىلىق بولمايدى وندايلارعا», دەپ جۇرتتىڭ نەسىبەسىن جەگەندەردىڭ ءومىرىنىڭ اقىرى جاقسى اياقتالمايتىنىن ايتادى.
ەستىر قۇلاق بولسا, شەراعا ايتۋدايىن ايتتى عوي. ول تۇستا قايراتكەردىڭ ايتقانىنا بيلىكتەگىلەر دەن قويعان جوق-تى. «مەملەكەت قازانىنىڭ قاقپاعى جوق. قازاننان قاقپاق كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدى. بايلىق ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا ءجۇر. ولار ازشىلىق. قالىڭ كوپشىلىكتىڭ اۋزىنان ريزىعىن, نەسىبەسىن جىرىپ العاندار. ولار زاماننىڭ ۇردىسىنە وراي «شۇلەنشى» قولدىڭ مىرزالىعىنا قاراي, وڭاي ولجاعا كۇمپ بەرىپ, كەنەتتەن بايىعاندار. وندايدى «نۋۆوريش» دەيدى. بەلى بۇگىلىپ, ماڭدايىنان تەر تامشىلاپ تاپقان تابىس ەمەس, ادالدان ەمەس, ارامنان تابىلعان مال.
«بۇل قالاي؟» دەسەڭ, «رىنوچنايا ەكونوميكا» دەيدى. بولا قويسىن. بىراق مەملەكەت داۋلەتى تالاپايعا كەتسىن دەگەن زاڭ جوق...».
قازاقتىڭ رۋحانيات الەمىندە شەرحان مۇرتازا اعامىزدىڭ قولتاڭباسى مەن وشپەس ءىزى جۇرەكتەردە ساقتاۋلى, ويتكەنى ۇلتىمىزدىڭ باعىنا تۋعان ادام ۇمىتىلمايدى. وسى ارادا كورنەكتى قالامگەردىڭ تاعى ءبىر جازباسىنا نازار اۋدارعانىمىز ءجون دەپ سانايمىز.
بۇل – «كوزقاراس» دەگەن تاقىرىپپەن 2000 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قاسىمجومارت توقاەۆ مىرزاعا جازعان حاتى.
«ەڭ الدىمەن ماعان ءوز كىتابىڭىزدى سىيلاعانىڭىز ءۇشىن شىن كوڭىلدەن راحمەت ايتامىن», دەپ ءسوز باستاعان شەراعا اۆتوردىڭ «ۆنەشنيايا پوليتيكا كازاحستانا ۆ ۋسلوۆياح گلوباليزاتسي», دەپ اتالاتىن كىتابىنان العان اسەرى مەن تۋىنداعان ويلارىن مولىنان ايتادى.
«مەن ءوزىمنىڭ ءبىر پەندەلىگىمدى, بالكىم, كەمشىلىگىمدى جاسىرمايمىن: باس قاتىراتىن عىلىمي ءستيلدى, شەتەلدىك تەرميندەرگە تولى ساياسي كىتاپتاردى وقۋعا زاۋقىم سوعا بەرمەيدى, دەگەن جازۋشى: – بىراق ءسىزدىڭ كولەمدى كىتابىڭىزدى باس كوتەرمەي وقىدىم. ويتكەنى ونىڭ شىنشىلدىعى, ديپلوماتيالىق قۇيتىرقىسىز, اشىق, ادال جازىلعاندىعى», – دەپ اتاپ ايتقان. ودان ءارى ەل مەن ۇلت, مەملەكەت پەن قوعامداعى ەڭ وتكىر پروبلەمالاردى العا تارتا وتىرىپ, تاۋەلسىزدىككە قاۋىپ توندىرەتىن ورەسكەل ماسەلەلەرگە قاتىستى وي-پىكىر بولىسەدى. ايتقاندا دا ساياسات پەن ەكونوميكالىق جاعىنان قاتتى الاڭداۋشىلىق تۋعىزعان جاعدايلاردى قوپارىپ ايتادى.
سول كەزدە ءماجىلىس دەپۋتاتى بولعان اعامىز: «بۇل كىتاپتان تۇيگەنىم: ءسىز مەملەكەتتىك قايراتكەر رەتىندە ەكونوميكانى دا, ساياساتتى دا جەتە مەڭگەرگەن ادامسىز. قازاقستان سياقتى باي ەلدىڭ التىن ساندىق ۇستىندە وتىرىپ, كەدەي بولعانىنا قىنجىلاسىز. تازا شيكىزات ساتىپ كۇن كورگەنىمىزگە كۇيىنەسىز. مىسالى, استىقتى, ەتتى, مايدى, ءسۇتتى, كوپتەگەن وندىرىستىك تاۋارلاردى شەتتەن ساتىپ الارداي نە كۇن تۋدى باسىمىزعا؟! كەرىسىنشە, سولاردىڭ ءبارىن كەلىستىرە ءوزىمىز ءوندىرىپ, شەتكە ساتپايمىز؟ مۇناي ءبىزدى قاشانعى اسىرايدى, ەگەر اسىراپ جاتقانى راس بولسا...», دەگەن ءوزىن مازالاعان سۇراقتارمەن دە وربىتەدى.
ادالدىقتى اسقاقتاتىپ, اركەز اقيقاتقا جۇگىنگەن شەراعا ءوز حاتىن ء«سىزدىڭ ءوز باسىڭىزدىڭ پەرىشتەدەي تازا ەكەنىنە كۇمانىم جوق. اينالاڭىزعا اباي بولىڭىز. ...الداعى ۋاقىتتا دا وسى باعىتىڭىزدان تايماڭىز», دەگەن اعالىق اق تىلەگىمەن اياقتايدى. مۇندا كوپ ءمان جاتقانىن, مۇنى وسىدان جيىرما ەكى جىلعا جۋىق بۇرىن جازعانىن ايتار بولساق, زور سەنىمدى اقتاۋدىڭ شىن مانىسىندە تاريحي سيپاتى مەن ماعىناسى كەشەگى مەن بۇگىنگى كوكجيەكتەردەن ورتاق ويدى تولقىتادى.
حالىق قالاۋلىسىنىڭ ەرەكشە ارنايى حاتىنا ىزگى نيەتپەن جەكە, قىسقاشا حات تۇرىندە جاۋاپ بەرگەن قاسىمجومارت كەمەل ۇلىنىڭ «بارشا قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق ارمانى – وتانىمىزدىڭ قۋاتتى, تۇرمىسى وڭدى, مەملەكەتىمىزدىڭ ابىرويى بيىك بولۋى عوي. ماقالاڭىزدا ەل تاعدىرى, ونىڭ بولاشاعى جايلى قوزعاعان تىڭ پىكىرلەرىڭىز بەن ۇسىنىستارىڭىز مەنى دە ويعا قالدىرعانىن جاسىرمايمىن. ولاردى نەگىزىنەن وڭ باعالايمىن, مۇمكىندىگىنشە ۇكىمەت ىستەرىندە ەسكەرەتىنىمدى دە بىلدىرگىم كەلەدى», دەپ جازعانىنا قازىر دە تەرەڭ ءمان بەرگەنىمىز ابزال.
بۇل كۇندەرى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ «مەنى ەڭ الدىمەن, حالقىمنىڭ بولاشاعى قانداي بولاتىنى تولعاندىرادى. قىزمەتىمە ءتۇرلى ادامداردىڭ بەرەتىن باعاسىنان گورى, مەملەكەتىمىزدى قورعاپ قالۋ – مەن ءۇشىن اسا ماڭىزدى», دەگەن ازاماتتىق ۇستانىمىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى شەراعانىڭ حاتىندا دا كورىنىس تاپقانىن اڭعارۋعا بولادى.
ءوز حالقىنىڭ شىن مانىندە قولداۋىنا يە, بەدەلدى دە سىيلى شەراعا – شەرحان مۇرتازانىڭ ارتىندا قالدىرعان مول ادەبي شىعارمالارى مەن قايتالانا بەرمەس قايراتكەرلىك, ەسە جىبەرمەس كۇرەسكەرلىك جازبالارى, وتكىر ءبىراۋىز ءسوزى دە ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن, ءوزى ءومىر بويى قاستەرلەي بىلگەن حالقى ءۇشىن رۋحاني قۇندىلىقتارى بولىپ قالاتىنى حاق. بيىل تۋعانىنا 90 جىل تولعالى وتىرعان كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىنىڭ سۇيىكتى وتانى الدىنداعى قارىزى مەن پارىزىن ادال اتقارعان ونەگەسىنىڭ ءوزى ومىرشەڭ. قازاق مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسقان دارا تۇلعانىڭ مۇراسىمەن بىرگە ەسىمىن ۇرپاقتار ساناسىندا جاڭعىرتۋ دا كيەلى پارىز.
ەلدىڭ شەرىن تارقاتقان, ومىردە تاڭداعان جولىنان تايماعان شەراعانىڭ شىڭى مەن شىندىعى سوندىقتان دا ءبىز ءۇشىن تىم بيىك ءارى قىمبات.
مەيرامبەك تولەپبەرگەن,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
