كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
بريفينگتە ەكى ماسەلەنى – سوت اكتىلەرىنە شاعىمدانۋدىڭ پروتسەستىك ءتارتىبى جانە سوتتاردا ازاماتتاردى قابىلداۋ ماسەلەلەرى تۋرالى بايانداعان ن.ءشارىپوۆ شاعىمداردى, ءوتىنىشحاتتاردى, نارازىلىقتاردى قاراۋ ءتارتىبى ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرىندە ناقتى جازىلعانىن ايتتى.
قازاقستاندا قولدانىلاتىن سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءتورت ءتۇرى بويىنشا وندىرىستەردى قىلمىستىق پروتسەستىك, ازاماتتىق پروتسەستىك, اكىمشىلىك راسىمدىك جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستەر رەتتەيدى. «سوتقا ءىس تۇسكەن كەزدە ولاردى كومپيۋتەر كەزدەيسوق تاڭداۋ ادىسىمەن سۋديالار اراسىندا اۆتوماتتى تۇردە بولەدى. سوت توراعالارىنىڭ دا, سۋديالاردىڭ دا ناقتى ءىستى «كەرەكتى» سۋدياعا بەرۋگە مۇمكىندىگى جوق. وسى قاتاڭ ءتارتىپ ءىستى ودان ءارى قاراۋ بارىسىندا, اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق تارتىپتە بولسىن قاتاڭ ساقتالادى. شاعىمدار مەن وتىنىشتەردى, نارازىلىقتاردى قاراۋ ءتارتىبى پروتسەستىك كودەكستەردە ناقتى بەلگىلەنگەن», دەپ ءتۇسىندىردى سپيكەر.
ء«ىستى الدىمەن ءبىرىنشى ساتى, ياعني اۋداندىق سوتتار قارايدى. ىسكە تاراپتار شاعىمدانعان جاعدايدا ونى اپەللياتسيالىق دەڭگەيدە وبلىستىق سوتتار قارايدى. كەيىن شاعىم كاسساتسياعا, ياعني جوعارعى سوتقا تۇسەدى. ەگەر ازامات كاسساتسيانىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەسە, وندا ونىڭ تاعى دا 2 مۇمكىندىگى بار. ءبىرىنشى – باس پروكۋرورعا جۇگىنىپ, نارازىلىق ەنگىزۋدى سۇراۋ. ەكىنشىسى – جوعارعى سوت توراعاسىنا جۇگىنىپ, كاسساتسيادا قايتا قاراۋعا ۇسىنىم ەنگىزۋدى سۇراۋ», دەگەن سپيكەر سوت اكتىلەرىن قايتا قاراۋدىڭ باسقا جولدارى جوق ەكەنىن ايتتى. «بارلىعى دا پروتسەستىك كودەكستەردىڭ شەڭبەرىندە رەتتەلەدى, ءاربىر سوت ساتىسىندا وتىنىشتەردى قاراۋدىڭ ءوز مەرزىمى بار», دەدى ول.
سۋديالاردىڭ ىستەر مەن شاعىمداردى پروتسەستىك نورمالاردى قاتاڭ باسشىلىققا الا وتىرىپ قاراۋعا مىندەتتى ەكەنىن ەسكەرتىپ وتكەن ن.ءشارىپوۆ: «زاڭ بويىنشا سۋديالارعا سوت زالىنان تىس جەرلەردە تاراپتارمەن بايلانىس ورناتۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنادى», دەدى.
ال ەكىنشى ماسەلە – سوت ىستەرى بويىنشا ازاماتتاردى قابىلداۋعا قاتىستى جوعارعى سوتتىڭ ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى: «سوت اكتىلەرىنە شاعىمدانۋدىڭ ناقتى ءتارتىبى بار بولا تۇرا كەيبىر ازاماتتار جەكە قابىلداۋ ارقىلى سوت اكتىسىن قايتا قاراۋعا ىقپال ەتكىسى كەلەدى. بارلىعى وزدەرىن جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ جەكە ءوزى نەمەسە سوت القاسىنىڭ توراعاسى قابىلداعانىن قالايدى. بىراق پروتسەستىك كودەكستەر ناقتى سوت ىستەرى بويىنشا ازاماتتاردى قابىلداۋعا تىيىم سالادى. بۇل زاڭعا قايشى ارەكەت جانە وعان مۇلدە جول بەرىلمەۋى كەرەك», دەدى.
سوتتى باسقا مەملەكەتتىك ورگانمەن سالىستىرۋعا بولمايتىنىن, سوتتاردىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ وتكەن سپيكەر بريفينگتە سوت توراعاسىنىڭ ءوزى سۋديا بولعاندىقتان ناقتى ىستەر بويىنشا ازاماتتاردى قابىلداۋعا قۇقىعى جوق ەكەنىن ەسكەرتتى.
ن.ءشارىپوۆ كۇنى بۇگىنگە دەيىن جوعارعى سوت توراعاسى, القا توراعالارى سوت اكتىلەرىمەن كەلىسپەگەن ازاماتتاردى جەكە قابىلداپ كەلگەنىن, ولاردىڭ كەيبىرى قابىلداۋدا بىرنەشە رەت بولعانىن دا اشىق مالىمدەدى. ء«بىز زاڭعا قايشى كەلسە دە ازاماتتاردىڭ وتىنىشىنە قۇلاق اسىپ, قابىلداۋ جۇرگىزدىك. كەز كەلگەن ىستە ەكى تاراپ بار. قىلمىستىق پروتسەستە: سوتتالۋشى مەن جابىرلەنۋشى. ازاماتتىق پروتسەستە: تالاپكەر مەن جاۋاپكەر. بىراق ءبىز تەك ءبىر تاراپتى عانا قابىلداپ, تىڭداعاندىقتان پروتسەسكە قاتىسۋشى ەكىنشى تاراپ ءبىزدى ايىپتاپ, نارازىلىق بىلدىرە باستادى. سەبەبى ءار تاراپتىڭ ءوز شىندىعى بار. ءبىز ءبىر تاراپتى قابىلداساق, ەكىنشى تاراپتا سوت داۋدى بىرجاقتى قاراپ جاتىر دەگەن كۇمان تۋادى. وسىلايشا, جەكە قابىلداۋدى مۇلدەم باسقاشا تۇسىنەدى», دەدى ول.
ءوز سوزىندە ن.ءشارىپوۆ جەكە قابىلداۋدى سوت پروتسەسىنە اينالدىرۋدىڭ زاڭسىز ەكەنىن ايتا كەلىپ, الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە سۋديالاردىڭ سوت ىستەرى بويىنشا جەكە قابىلداۋ جۇرگىزبەيتىنىن العا تارتتى. ونىڭ سوزىنشە, بۇل سوت تورەلىگىنىڭ باستى پرينتسيپتەرى – تاراپتاردىڭ تەڭدىگى مەن جارىسپالىلىعىن بۇزادى.
ال باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى اسەت شىڭداليەۆ بريفينگتە پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن 2020 جىلدان بەرى ەلىمىزدە قىلمىستىق پروتسەسكە كەزەڭ-كەزەڭمەن ءۇش بۋىندى مودەل ەنگىزۋ باستالعانىن جەتكىزدى. جاڭا مودەلدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى 2020 جىلى ەنگىزىلدى.
«وسى مودەل بويىنشا پروكۋرور تەرگەۋدىڭ نەگىزگى شەشىمدەرىنە كەلىسىم بەرەدى. بۇل – ادامدى كۇدىكتى دەپ تانۋ, ونىڭ جاساعان ارەكەتىن سارالاۋ, ءىستى توقتاتۋ نەمەسە قىسقارتۋ جانە باسقالارى. ولاردى پروكۋرور ماقۇلداماسا, تەرگەۋ شەشىمدەرىنىڭ زاڭدى كۇشى بولمايدى. قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكستە كەلىسىم بەرۋ مەرزىمدەرى جانە ونىڭ بارلىق پروتسەدۋرالىق تۇستارى ناقتى جازىلعان. كەلىسىم بەرۋ پروتسەسى «سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» ارقىلى ەلەكتروندى تۇردە ونلاين فورماتتا جاسالادى. تەرگەۋشى دايىنداعان بويدا قاۋلى ەلەكتروندى جۇيەدە بىردەن پروكۋرورعا تۇسەدى», دەپ ءتۇسىندىردى ول. «ەگەر شەشىم زاڭدى بولسا, پروكۋرور وعان تسيفرلى قول قويىپ, سول ساتتە ونى تەرگەۋشىگە قايتارادى», دەدى ءا.شىڭداليەۆ.
جاڭا مودەلدى ەنگىزگەن ۋاقىتتان بەرى پروكۋرور ء«فيلترى» ارقىلى 500 مىڭنان استام تەرگەۋ شەشىمى وتكەن. ناتيجەسىندە, تەرگەۋ ساپاسى جاقسارىپ, زاڭسىز شەشىمدەر سانى ازايعان. «وسى جولى ءۇش بۋىندى مودەلدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى باستالدى. ەندى پروكۋرورلار اسا اۋىر قىلمىستار بويىنشا ايىپتاۋ اكتىسىن وزدەرى دايىندايدى. پروكۋرورلار 191 اسا اۋىر قىلمىس بويىنشا ايىپتاۋ اكتىلەرىن جاساپ, سوتقا جولدادى. ەندى تەرگەۋ اياقتالعان سوڭ پروكۋرورلار تاعى دا ءىستىڭ بارلىق ماتەريالىنا تولىق تالداۋ جاسايدى. تالداۋ ناتيجەسىنە سايكەس ايىپتاۋ اكتىسىن دايىنداپ, ءىستى سوتقا جىبەرەدى, نە بولماسا قايتا قاراۋعا تەرگەۋشىگە كەرى جولدايدى نەمەسە ءىستى مۇلدەم توقتاتادى. بۇل ءتاسىل پروكۋرورلاردىڭ ايعاقتارعا تاۋەلسىز باعا بەرۋ مەحانيزمىن كۇشەيتتى. ادامدى ايىپتالۋشى دەپ سوتقا جولداعانى ءۇشىن جەكە جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيدى. دەمەك بۇل مەحانيزم تەرگەۋ قاتەلەرىنە جانە نەگىزسىز ايىپتاۋعا جول بەرمەۋدىڭ تاعى دا ءبىر فيلترىنە اينالدى», دەدى باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى.
2023 جىلدان باستاپ بارلىق سىبايلاس جەمقورلىق تۋرالى ىستەر, ال 2024 جىلدان قالعان قىلمىستىق ىستەر وسى تارتىپكە كوشەتىن بولادى.
بريفينگ بارىسىندا پروكۋرورلاردىڭ سوت ساتىسىنداعى ءرولى مەن وكىلەتتىكتەرىنە توقتالعان پروكۋرورلاردىڭ باستى مىندەتى – مىندەتتى ايىپتاۋ ۇكىمىنەن باس تارتىپ, زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ەكەنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, سوتتا پروكۋرورلار مەملەكەت اتىنان ايىپتاۋدى قولدايدى.
«بۇل جەردە مىنانى ەسكەرە كەتكەن ءجون. بۇرىن پروكۋرورلار قايتسە دە ايىپتاۋ ۇكىمىنە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلاتىن. قازىر مۇنداي كوزقاراستان تولىق باس تارتىلدى. مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىنىڭ باستى مىندەتى – ءىس بويىنشا ادىلدىكتى جانە زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ», دەدى پروكۋراتۋرا وكىلى.
ەگەر ول سوت ۇكىمىمەن كەلىسپەسە, وندا اپەللياتسيالىق ءوتىنىش بەرەدى, ياعني وبلىستىق سوت القاسىنا جۇگىنە الادى. مۇنداي قۇقىق باس پروكۋروردا, ونىڭ ورىنباسارلارىندا, وبلىس پروكۋرورلارى مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارىندا جانە اۋدان پروكۋرورلارىندا بار.
«اپەللياتسياعا وبلىستىق پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى قاتىسادى. بۇل – تاعى ءبىر سۇزگى. ولار تەك سوت شەشىمىنىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرىپ قويمايدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ايىپتاۋشى ۇستانىمىنا دا باعا بەرەدى. ول ءۇشىن قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارىن زەردەلەيدى. ۇكىمنىڭ زاڭدى نەمەسە زاڭسىز ەمەس ەكەنى تۋرالى قورىتىندى بەرەدى. ەگەر اپەللياتسيا ۇكىمدى كۇشىندە قالدىرسا, وندا كاسساتسيالىق ساتىعا – جوعارعى سوتقا نارازىلىق جولداي الادى», دەدى ءا.شىڭداليەۆ.
سوتقا قاتىسۋشى تاراپتار جوعارعى سوتقا نەمەسە باس پروكۋراتۋراعا شاعىم جىبەرۋگە قۇقىلى. باس پروكۋراتۋرا وبلىستىق پروكۋراتۋرا جانە سوتتار ۇستانىمىمەن بايلانىستى ەمەس. بارلىق ىستەردى الدىرىپ, ولاردى جەكە-جەكە زەردەلەيدى. ونىڭ بارىسىندا مىندەتتى تۇردە دالەلدەردىڭ تولىقتىعىن, ايعاقتار مەن ساراپشى بەرگەن قورىتىندى قاتەلەرىن, سونداي-اق باسقا دا ماڭىزدى ماسەلەلەر ەسكەرىلەدى. ەگەر سوت شەشىمى دۇرىس بولماسا, نارازىلىق ەنگىزىلەدى.
«كوپتەگەن ۇكىم تاراپتار شاعىم بەرمەسە دە ءبىزدىڭ باستامامەن قايتا قارالعانىن اتاپ وتكەن ءجون. سەبەبى قىلمىستى سارالاۋدا, تۇزەتۋ مەكەمەسىن تاڭداۋدا, جازا مەرزىمىن ەسەپتەۋدە قاتەلىك كەتىپ جاتادى. سول ءۇشىن ءبىز سوت شەشىمدەرىنە تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جاسايمىز. جوعارعى سوتپەن بىرلەسىپ جەكەلەگەن قىلمىستىق ىستەر ساناتتارى بويىنشا بىرىڭعاي پراكتيكا قالىپتاستىرىپ جاتىرمىز», دەدى باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى.
بريفينگتە باق وكىلدەرىنىڭ سۇراقتارىنا دا جاۋاپ بەرگەن باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى بۇگىندە ءار وبلىستىق پروكۋراتۋرادا ازاماتتاردى قابىلداۋ ورتالىقتارى قۇرىلعانىن ايتتى. «قازاقستاندىقتار سول جەردەن وزىنە قاجەتتى كەڭەس الا الادى» دەيدى ول.
«كەيبىر ايماقتاردا مۇنداي ورتالىقتار جوعارعى سوتتىڭ تاتۋلاسۋ ورتالىقتارىمەن ءبىر الاڭدا جۇمىس ىستەۋدە. ول جەرلەردە پروكۋراتۋرا باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرى ازاماتتاردى قابىلدايدى. شاعىمدى قولما-قول نەمەسە «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» پورتالى ارقىلى بەرۋگە بولادى», دەدى ءا.شىڭداليەۆ.
سونداي-اق اسەت شىڭداليەۆ تەرگەۋ مەن سوتتاردا زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا پروكۋراتۋرا ورگاندارى جۇمىسىنىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرىنە توقتالدى. مەملەكەت باسشىسى قىلمىس سالاسىندا ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە تۇراقتى نازار اۋدارىپ كەلەدى. ال پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن 2020 جىلدان بەرى قازاقستاندا ەىدۇ ەلدەرى تاجىريبەسىنىڭ نەگىزىندە قىلمىستىق پروتسەسكە كەزەڭ-كەزەڭمەن ءۇش بۋىندى مودەل ەنگىزۋ باستالدى. «ونىڭ نەگىزگى مازمۇنى – پوليتسيا, پروكۋراتۋرا جانە سوت اراسىندا وكىلەتتىكتەردى ناقتى ءبولۋ. بۇل ءتارتىپ بويىنشا پوليتسيا ايعاقتاردى جيناپ, ولاردى بەكىتەدى. ال پروكۋرور ماڭىزدى شەشىمدەردى قابىلداۋعا كەلىسىم بەرىپ, ءىستى سوتقا جولدايدى. ءوز كەزەگىندە سوت باقىلاۋ جاسايدى, ۇكىم شىعارادى جانە جازا بەلگىلەيدى», دەدى سپيكەر.
رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ توراعاسى ايدىن بيكەباەۆ سوت ىستەرى بويىنشا ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ كەزىندە ادۆوكاتتار ءجيى بەتپە-بەت كەلەتىن وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, ول سوت ىستەرىن قاراۋ كەزىندە ادۆوكاتتاردىڭ شىنايى تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ولاردىڭ مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن زاڭ كومەگى شەڭبەرىندە كورسەتىلەتىن ىستەر بويىنشا قىلمىستىق پروتسەستى جۇرگىزەتىن ورگاندارعا تاۋەلدىلىگىن جويۋ, سونداي-اق مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن زاڭ كومەگى شەڭبەرىندە تانىس ادۆوكاتتاردى تاعايىنداۋ تاجىريبەسىن توقتاتۋعا قاتىستى ناقتى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
