سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ جالعىز سەبەبى – وبلىستا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن وندىرەتىن كاسىپورىنداردىڭ جوقتىعى. قازىر الەۋمەتتىك ماڭىزى بار دەلىنىپ جۇرگەن 19 ءتۇرلى ءونىمنىڭ بارلىعى دەرلىك سىرتتان كەلەدى. ال «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» بولاتىنى قاشاننان دا بەلگىلى ەمەس پە؟! مىسالى, جاڭاعى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى اراسىندا جەرگىلىكتى جەردەن وندىرىلەتىنى كۇرىش پەن تۇز عانا. اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتكەندەي بولمايىق, ءىشىنارا وسى ساناتتاعى تاۋارلاردى ءوندىرىپ جاتقاندار بار. بىراق شاعىن تسەحتاردا, از كولەمدە عانا شىعارىپ جاتقان ولاردىڭ ۇلەسى تەڭىزگە تامعان تامشىداي دا بولمايدى.
ءىشىپ-جەمىمىزدى سىرتتان تاسۋدىڭ ازابىن وسىدان 2 جىل بۇرىن, پاندەميا باستالعاندا تارتىپ ەدىك. ايماقتار اراسىندا بارىس-كەلىسكە تىيىم سالىنعان تۇستا جۇرت الاڭداپ-اق قالعان. ايماقتار دەمەكشى, قازىر قىزىلوردانى اسىراپ وتىرعان كورشى تۇركىستان وبلىسى. وسى سالاداعى كاسىپكەردىڭ كوبى الىسقا بارماي-اق كەرەگىن سول جاقتان تاسىپ جاتىر.
باعا تۇراقتىلىعىمەن بىلتىرعا دەيىن «التىن قامبا» جشس اينالىسىپ كەلگەن. سەرىكتەستىك شىعىنعا باتىپ, جۇمىسىن توقتاتقاندىقتان, بۇل ءىستى بۇگىندە «بايقوڭىر» الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» اق جالعاستىرىپ وتىر. باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جەڭىسبەك احمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىندا قوردى تولتىرۋعا وبلىس بيۋدجەتىنەن 800 ملن, اينالىم سحەماسى ءۇشىن 500 ملن تەڭگە قارجى بولىنگەن. ارنايى قۇرىلعان كوميسسيا شەشىمىمەن 9 اقپاندا ءسابىز, قاراقۇمىق, وسىمدىك مايى مەن قىرىققابات ساتىپ الىندى. قوردا بىلتىردان دا قالعان كۇرىش, پياز, وسىمدىك مايى مەن ءسابىز بار. وسىنىڭ بارلىعى 36 الەۋمەتتىك دۇكەن ارقىلى بازار باعاسىنان 15 پايىز تومەندەتىپ ساتىلادى. ودان بولەك, ارزان تاۋار ءىرى ساۋدا ۇيلەرىندەگى 14 الەۋمەتتىك بۇرىشقا قويىلادى.
– نارىقتا كۇرت قىمباتتاپ كەتكەن ءونىمدى ارزانداتىلعان باعادا ساتىپ جاتىرمىز. جاقىندا وسى ادىسپەن ساۋدا سورەلەرىنە كارتوپ, ءسابىز, جۋا مەن قىرىققابات شىعاردىق. ءىرى ساۋدا ۇيلەرىندە قىرىققابات باعاسى 293 تەڭگە, بازاردا كارتوپ – 180-220 تەڭگە ارالىعىندا. «ال-اساد» ساۋدا ۇيىمەن جاساعان كەلىسىمشارت بويىنشا ونداعى الەۋمەتتىك بۇرىشتاردا كارتوپ – 151, ءسابىز – 80, قىرىققابات 139 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر, – دەيدى جەڭىسبەك الپامىس ۇلى.
«بايقوڭىر» اكك» اق-عا اۋدان اكىمدەرى الەۋمەتتىك دۇكەن اشۋ جونىندە ۇسىنىس بەرگەن ەكەن. بىراق تاۋار وبلىس ورتالىعىنان تاسىلاتىندىقتان ول ءتيىمسىز بولدى. سوندىقتان دا اۋداندارداعى 5 ءىرى ساۋدا ۇيىنە 20 ملن تەڭگەدەن زايم بەرىلدى. وسى ارقىلى ولار ارنايى ورىندا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن ارزانداتىپ ساۋدالايدى.
باعا تۇراقتىلىعىنا بايلانىستى وتكەن بريفينگتە «ەل نامىسى» مونيتورينگتىك توبىنىڭ مۇشەسى ناتاليا ميشۋكوۆا ازىق-ت ۇلىك باعاسى الەۋمەتتىك دۇكەندەردە عانا تۇراقتى بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ال قالعان ساۋدا ۇيلەرىندەگى تاۋار قۇنىندا 10-40 پايىز ارالىعىندا ءوسىم بايقالادى. مىسالى, بىلتىر نان باعاسى 60 تەڭگە بولسا, بيىل 85 تەڭگەگە جەتىپ وتىر. قاراقۇمىق قۇنى 50 پايىزعا دەيىن وسكەن. ءتىپتى وزىمىزدەن شىعاتىن كۇرىش وتكەن جىلى ورتا ەسەپپەن 248 تەڭگەدەن ساتىلسا, بيىل 300 تەڭگەگە شىققان. تۇتىنۋشىلار ءبىر جىل بۇرىن 180 تەڭگەلىك قىرىققاباتتى ەندى 300 تەڭگەگە الىپ ءجۇر.
ايتەۋىر, ارزان اس جوق. وتكەن جىلى تاۋىق ەتىنىڭ كيلوسى 710 تەڭگە ەدى, بيىلعى باعا – 870 تەڭگە. ءسۇت, ءسۇت ونىمدەرى مەن كۇنباعىس مايى باعاسى دا بىلتىرعىدان الدەقايدا قىمبات. سارى مايدىڭ باعاسىنا كەمى 150 تەڭگە قوسىلعان. باسقاسىن بىلاي قويعاندا وسى وڭىردەن وندىرىلەتىن تۇز باعاسىنىڭ ءوزى ەكى ەسەدەن استام ءوسىپ كەتكەنىنە كىمدى كىنالايمىز؟
ساۋدا سورەلەرىن ارالاساڭىز, شىنىمەن دە باعا شىركىننىڭ بەتىمەن كەتكەنىنە كوزىڭىز جەتەدى. اسىرەسە ساتىپ الۋشىلارى كوپ ءىرى ساۋدا ۇيلەرى قويىپ وتىرعان قۇننىڭ قيسىنسىز قىمباتتىعىن بىلە تۇرا ساتىپ الۋعا ءماجبۇرسىز. ولاردىڭ قاسىندا ەلەۋسىزدەۋ جەردە ورنالاسقان كەيبىر شاعىن دۇكەندەردىڭ باعاسى يمانتارازىلاۋ بولىپ تۇر.
الەۋمەتتىك جەلىدە دە ازىق-ت ۇلىكتىڭ كۇن سايىن قىمباتتاپ كەلە جاتقانىن جازىپ جاتقاندار كوپ. اسىرەسە ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى قۇنى قىرىق قۇبىلىپ تۇر. مىسالى, پەتروپاۆلدان شىعاتىن «پەتروپاۆلوۆسكوە» سۇتىمەن ءوزىمىزدىڭ قازالىدا وندىرىلەتىن ء«دامدىنىڭ» باعاسىنىڭ بىردەي بولۋىن تۇسىنبەيدى كوبى. «وۋ, قيانداعى قىزىلجارمەن سالىستىرعاندا قازالىڭىز كولىكپەن تارتقاندا 3 ساعاتتىق جول ەمەس پە؟» دەيتىندەر كوپ. ءدال وسى ماسەلەنى ءتيىستى ورىنداردان سۇراي قالساڭ, بىرىنە ءبىرى سىلتەپ, بىتپەيتىن ءبىر شيىرعا سالىپ جىبەرەدى.
بريفينگتە «بايقوڭىر» اكك» اق وكىلىنەن بىزدە شىعارىلمايتىن ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن قولعا الماققا تالاپ قىلعان كاسىپكەرلەر جايىن سۇرادىق. باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ونداي نيەتتى ىسكەرلەر تابىلىپ جاتسا, قولداۋ بولاتىنىن ايتادى. ودان بولەك, تۇركىستان وبلىسىنداعى ءبىر شارۋاشىلىقپەن مامىر ايىنىڭ باسىندا پىسەتىن قىرىققاباتتان كيلوسىن 125 تەڭگەدەن 200 توننا الۋ كەلىسىلدى. ءوزىمىزدىڭ سىرداريا اۋدانىندا باقشا ەگەتىندەردى قارجىلاندىرىپ, كۇزدە كارتوپ الۋ جونىندە كەلىسىم جاسالىپ جاتىر.
«ەل نامىسى» مونيتورينگتىك توبىنىڭ مۇشەسى ءلاززات باقتىباەۆانىڭ ايتۋىنشا, قالانىڭ شەت اۋداندارىنىڭ وزىندە الەۋمەتتىك دۇكەندەر تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوق. ءبىر اپتادان كەيىن ەسىگىنە ق ۇلىپ سالىنىپ, قايتا اشىلماعان دۇكەندەر دە انىقتالعان.
– سىرتتان 800 باس سيىر اكەلىپ, ءسۇت ءوندىرىسىن قولعا العىسى كەلەتىن كاسىپكەرلەر بار. بىراق ءتيىستى ورىندار مال جاياتىن جايىلىمنىڭ جوقتىعىن جەلەۋ ەتىپ, ولاردىڭ جوباسىن قارجىلاندىرماي وتىر. نەشە جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتسا دا, بۇل سالادا جاڭا ءوندىرىس جوقتىڭ قاسى, – دەيدى توپ مۇشەسى.
بۇعان نە ايتۋعا بولادى؟ جاسىراتىنى جوق, وسىدان كەيىن «قىزىلورداعا ءىشىپ-جەمنىڭ سىرتتان تاسىلىپ, الىپساتارلاردىڭ قالتاسىن قامپايتۋعا مۇددەلىلەر بار ما؟» دەگەن كۇدىكتى وي قىلاڭ بەرەدى. تاعى ءبىر وي «قوي, بۇل سول باياعى ايتا بەرەتىن ەتەكباستى ەنجارلىق شىعار» دەگەندى ايتادى. قايسىسى بولعاندا دا جاقسى ەمەس. مىنا تۇرىمەن تۇتىنۋشىنى تيتىقتاتقان باعا تۋرالى اڭگىمەمىز ءازىر بىتە قويمايدى-اۋ.
قىزىلوردا وبلىسى
