كەشەگى وتكەن عاسىردا قازاقستاننىڭ بەلگىلى دە بەدەلدى قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى بولعان اق جايىق ءوڭىرىنىڭ تۇلەگى مۇزاپپار اعانى ەلى ەسىنە الىپ, ەڭ الدىمەن, ونىڭ ۇلكەن ازاماتتىق قاسيەتتەرىن ايتىپ وتىرادى. ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشى قابىلەتىمەن قاتار, كىشىپەيىل, اقجارقىن, ادامدى بىردەن ىشىنە تارتىپ تۇراتىن, بايسالدى كىسى بولاتىن. تەك تۋعان ولكەسىندە عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ بىرقاتار ايماقتارىندا وشپەس ءىز قالدىردى, ۇلكەن قۇرمەتكە بولەندى.
مۇزاپپار دايىروۆ 1914 جىلى استراحان وبلىسىنىڭ قارابالا اۋدانىنداعى احتۋبا اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى قوزىباق اقساقالدىڭ ون بالاسىنىڭ ءبىرى. ۇلكەن وتباسىنىڭ يەسى ءومىر بويى قوي باعۋمەن بولعان. كولحوز قۇرىلعاندا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا مۇشە بولىپ كىرگەن. بالاسى مۇزاپپاردىڭ ءوزى دە ءومىر جولىن شارۋاشىلىق جۇمىسىنان باستاعان.
ينتەرناتتا جاتىپ, 7 كلاستى بىتىرگەن مۇزاپپار ساراتوۆ, استراحان قالالارىنا بارىپ, ءبىلىم الادى. ەلىنە قايتىپ ورالىپ, ءوز كولحوزىندا كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ ىستەيدى. جالىن وتى لاۋلاپ تۇرعان جاس جىگىت قىز-جىگىتتەردىڭ اراسىندا جاقسى بەدەلگە يە بولادى. ول كەزدە رسفسر-دەگى ستالينگراد ولكەنىڭ ورتالىعى بولاتىن. سوندا وتكەن كومسومول ۇيىمىنىڭ كونفەرەنتسياسىنا دەلەگات بولىپ قاتىسادى. «ول ۋاقىتتا جاستار ويىنداعىسىن اشىق ايتاتىن, ءسوز جارىستارى قىزۋ دا قىزعىلىقتى بولاتىن, – دەپ ەسكە الاتىن مۇزاپپار اعا. – جالىعىپ, قالعۋ دەيتىن بولمايتىن. ماعان ۇلكەن اسەر ەتكەن ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى حاتشىسى, رەۆوليۋتسيونەر ي.پ. ۆارەيكس بولدى».
1939 جىلى ورالداعى كومۆۋز دەپ اتالىپ كەتكەن وقۋ ورنىن بىتىرگەن مۇزاپپار وردا اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلانادى. وسى كەزدەن باستاپ تالاپتى جاستىڭ تەز ورلەۋ جولى باستالادى. كوپ كەشىكپەي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە جوعارىلاتىلادى. ءبىر جىلدان كەيىن باتىس قازاقستان وبكومى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, سوعىس باستالاردىڭ از-اق الدىندا جاڭاقالا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ كادرلار جونىندەگى حاتشىسى بولىپ سايلانادى. از عانا ۋاقىتتا ءوزىن ىسكەرلىگىمەن, ەلمەن ءتىل تابا بىلەتىندىگىمەن جاقسى جاعىنان كورسەتە بىلگەن مۇزاپپاردى 28 جاسىندا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەتىپ سايلايدى. بۇل 1942 جىلدىڭ ناۋرىزى ەدى.
قان مايداندا ارپالىس ءجۇرىپ جاتىر. سوعىستاعىلاردىڭ عانا ەمەس, تىلدا قالعان كارىلەر, قاتىن-قالاش, بالا-شاعالاردىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىق ۇلان-عايىر ەدى. جاڭاقالا ءوڭىرى وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا, مال عانا وسىرەتىن ۇلكەن اۋدان, 47 كولحوزى, 2 ماشينا-تراكتور ستانساسى بار. جەرىنىڭ كوپشىلىگى – قۇم. مايدانعا ازىق-ت ۇلىك, جىلى كيىم جونەلتۋدىڭ قاتاڭ تاپسىرماسىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ كەرەك. ۋكراينادان, رەسەيدەن بوسقان, ارىپ-اشىپ كەلگەندەردى جايعاستىرۋ قاجەت. ءبىر كۇزدىڭ ءۇش ايىندا مۇندا 4000 ادام ورنالاستىرىلدى. ولارعا باسپانا, ازىق-ت ۇلىك بەرىلدى. بۇل تەك ايتار اۋىزعا عانا جەڭىل. ستالينگراد مايدانىنىڭ تىلى ەسەپتەلگەن جاڭاقالا, جانىبەك, وردا اۋداندارىنىڭ حالقى بومبا استىندا قالعان ۋاقىتتا بولدى.
جىگەرلى دە ىسكەر مۇزاپپار دايىروۆ باسقارعان جاڭاقالا اۋدانىنىڭ ەڭبەكشىلەرى مايدانعا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن كەرەگىنشە جونەلتە وتىرىپ, سوعىس جىلدارىندا مال باسىن ەداۋىر ءوسىرۋدى قامتاماسىز ەتتى. جانقيارلىق ەڭبەكتەرىن جوعارى باعالاپ, كسرو مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتى جاڭاقالا اۋدانىنا بەس رەت قىزىل تۋ تابىس ەتتى. قازاقستانداعى ەڭ كوپ العىس العان – وسى جاڭاقالا اۋدانى.
1945 جىلدىڭ باسىندا مۇزاپپار اعانى وردا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جۇمىسىنا اۋىستىرادى. سوعىس جىلدارىندا بۇل ءوڭىر قۇلدىراپ قالعان-دى. ستالينگراد شايقاسىنا جاقىن تۇرعاننىڭ دا اسەرى تيگەنى انىق. ەكى تەمىرجول ستانساسى, بىرنەشە ەلدى مەكەن بومبا استىندا قالىپ, كوپ زيان شەككەن-ءدى. حالىقتىڭ دا ءال-اۋقاتى كۇيزەلىستە ەكەن. اۋداننىڭ جاڭا باسشىسى بىلەكتى سىبانىپ جىبەرىپ, شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە كىرىستى. ەل ارالاپ, جەڭىستىڭ جاقىن قالعانىن ايتىپ, ادامداردىڭ رۋحىن كوتەردى. «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەگەن, ءىس العا باستى. ءبىر-ەكى جىلدىڭ ىشىندە-اق ەلدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلدى. نەگىزگى كاسىپ – مال شارۋاشىلىعى تەز كوتەرىلدى. 1945-1947 جىلداردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وردا اۋدانى شارىقتاپ العا شىقتى. مىنا ءبىر مالىمەت تاڭ قالدىرماي قويمايدى. نەگىزگى ت ۇلىكتەر جىلقى مەن قوي عوي. وسىلاردى وسىرۋدەن جەدەل العا كەتكەن كارل ماركس اتىنداعى كولحوزدىڭ سەگىز ادامى ەڭ ۇلكەن ماراپاتقا يە بولدى. كولحوز پرەدسەداتەلى قاراساي ساريەۆ, جىلقى فەرماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قالەش عالىمجانوۆ, جىلقىشىلار قابدەن تەمىرعاليەۆ, كەنجە قۇرماشەۆ, اعا شوپان تولەگەن وتەشەۆ سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن الدى, اعا شوپاندار ءناسيا ءداۋلەتوۆا, قانات كەنجاليەۆ, حاسەن اجىعاليەۆ لەنين وردەنىنە يە بولدى. عاجاپ ەمەس پە؟
1946 جىلدىڭ كۇزىندە ورداعا سول كەزدەگى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ بارادى. ونىڭ قالاي بولعانىن, ويدا جوقتا جۇمەكەڭنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەنىمدى ايتا كەتەيىن. الدىمەن كەزدەسۋ جايلى بىرەر ءسوز. 1955 جىلدىڭ جازىندا الماتىدا ۇلكەن اكتيۆ جينالىسى ءوتتى. وعان ن.س.حرۋششەۆتىڭ ءوزى قاتىستى. سول جيىننان قايتقاندا ۆاگون كۋپەسىندە شاياحمەتوۆپەن بىرگە كەلگەنىم بار. ول كەزدە جۇمەكەڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, شىمكەنتكە كەلە جاتىر. اقجارقىن, ەلگەزەك كىسى ەكەن, قايدان, كىم ەكەنىمدى سۇرادى.
– ءيا, ورالدا بولعانمىن. قايماعى بۇزىلماعان قالىڭ ەل, «جىگىتتەرى جىگەرلى, قىزدارى ءسۇيكىمدى» دەگەندەي. 1946 جىلى بارعانمىن. ول كەزدە سىزدەردە وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءمىنايدار سالين بولاتىن. «ورداعا بارايىق», دەسەم: «ويباي, وعان بارىپ-كەلۋ ءۇشىن ءبىر جەتى كەرەك. تىم الىس, جاقىن اۋدانداردى ارالايىق, دەيدى. «كيەلى جەر عوي, بارايىق جانە تەزىرەك قامدانايىق», – دەيمىن مەن. سونىمەن جولعا شىقتىق. ەكى قونىپ, ءۇشىنشى كۇنى جەتتىك. وردانىڭ حالقى قاتتى ۇنادى, ىڭقىل-قىڭقىلى جوق, ءبارى جايدارى, شارۋاشىلىق باسشىلارى ءوز ىستەرىنە مىعىم. اۋداندىق كوميتەتتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دايىروۆ يناباتتى, بايسالدى جاس جىگىت, ءبىرتالاي تاجىريبە جيناقتاعان, بولاشاعى الدا تۇرعان قىزمەتكەر ەكەن. ەلدى كوتەرىپ تاستاپتى. كورگەنىمىزگە رازى بولىپ ورالدىق.
بىلگىشتەر ايتاتىن: «جۇمەكەڭ كىسى تانىعىش, كوڭىلىنەن شىققان جاس كادرلاردى ۇمىتپايدى, تەزىرەك وسىرگەنشە اسىعادى, ولار جونىندە سۇراپ, ءبىلىپ وتىرادى», دەپ. سونداي كوڭىلىنەن شىققان, ءبىر كورگەننەن ۇناعان وسى ءبىزدىڭ مۇزاپپار اعا بولعان سياقتى. ولاي دەيتىنىمىز, 1947 جىلدىڭ قىسىندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ سايلاۋى ءوتتى. مۇزاپپار اعا دەپۋتات بولىپ سايلاندى. ال ناۋرىزدا بولعان سەسسيادا جوعارعى كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ حاتشىلىعىنا جوعارىلاتىلدى. وسى جەردە جۇمەكەڭنىڭ شاپاعاتى تيگەنى انىق.
– بۇرىن اۋدان شەڭبەرىنەن شىقپاعان ماعان العاشقى كەزدە وڭاي بولعان جوق, – دەيتىن مۇزاپپار اعا. – رەسپۋبليكا دەڭگەيى تىم اۋماقتى, ونىڭ ۇستىنە كەڭەس جۇمىسىندا بولماعاندىق تا اسەرىن تيگىزدى. ال جوعارعى كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ قۇزىرىندا وتە ماڭىزدى, كۇردەلى ماسەلەلەر شەشىلەدى. باسشىلارىم دانيال كەرىمباەۆ, شەكەر ەرماعامبەتوۆا, ءالىبي جانگەلدين وتە تاجىريبەلى ادامدار, تەز باۋلىدى. جۇمىسىمدى يگەرىپ الدىم, قاراماعىمداعىلارمەن ءتۇسىنىسىپ ىستەدىك. ۇكىمەت ادامدارىمەن, مينيسترلەرمەن, دەپۋتاتتارمەن قارىم-قاتىناستارىمىز دا ايتارلىقتاي بولدى. ارينە, الدىمەن, جۇمەكەڭە العىسىم مول. رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى, اندا-ساندا شاقىرىپ الىپ, جۇمىسىمنىڭ جايىن سۇرايتىن, كەيدە وبلىستارعا شىققاندا بىرگە الىپ جۇرەتىن. جاسىرمايىن, ۇلكەن كىسى قولتىعىمنان دەمەپ وتىردى, ونە بويى كوز قىرىن سالىپ ءجۇردى. جۇمەكەڭنىڭ كادرلارعا دەگەن قامقورلىعى ايتارلىقتاي-اق ەدى. ونىڭ الاقانىنىڭ جىلۋىن كورگەندەر كوپ-ءتىن. ارداقتى اعانىڭ اتى ۇمىتىلىپ بارا جاتقانىنا قىنجىلاسىڭ. امال قانشا, – دەپ كۇرسىنىپ قوياتىن.
«شالعايداعى نارىننان ورالدى اتتاپ الماتىدان ءبىر-اق شىقتىڭ. وبلىس دەڭگەيىندە ىستەۋ دە كەرەك شىعار», دەپ دوستارى ايتىپ جۇرەتىن. ءوزىنىڭ ويى دا وسىعان شاباتىن. جوعارعى كەڭەستە ءتورت جىل ىستەپ تە قالدى, ەداۋىر تاجىريبە جيناقتالدى. 1951 جىلدىڭ باسىندا جۇماباي شاياحمەتوۆ شاقىرىپ الىپ: «اقمولا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە حاتشى بولىپ باراسىڭ. ەل مەن جەردى كورۋ كەرەك», – دەگەنى.
وسى وبلىستا ءۇش جىل ىستەگەن سوڭ, 1954 جىلدىڭ باسىندا پاۆلودار وبلىستىق پارتيا كونفەرەنتسياسىندا دايىروۆ ءبىرىنشى حاتشى بولىپ سايلاندى. ودان اقپان ايىندا قازاقستان كومپارتياسىنىڭ كەزەكتەن تىس سەزى ءوتتى. وندا تىڭ جەرلەردى يگەرۋدى جەدەل جۇرگىزۋ ماسەلەسى قارالىپ, رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمىنىڭ باسشىلارى جاڭاردى. پ.ك. پونومارەنكو مەن ل.ي. برەجنەۆ كەلدى. ج.شاياحمەتوۆ قاتارداعى حاتشى بولىپ سايلاندى. ەكىنشى حاتشى بولعان افونوۆتى پاۆلودار وبكومىنا ءبىرىنشى حاتشى ەتىپ جىبەردى. ءۇش اي عانا ىستەگەن دايىروۆ ەكىنشى حاتشى بولىپ قالدى. كەيىن ەكى جىل ماسكەۋگە بارىپ ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ كەلگەننەن سوڭ دايىروۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە كىرىستى. حالىق قۇرمەتىنە بولەنگەن ول بۇل وڭىردە ءتورت جىل ءجۇرىپ, تىڭ يگەرۋشىلەردىڭ قاق ورتاسىندا عۇمىر كەشتى.
1961 جىلدىڭ باسىندا مۇزاپپار دايىروۆ سەمەي وبلىستىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. تابانى كۇرەكتەي جەتى جىل ىستەگەن سوڭ, الماتىعا شاقىرىلدى. قازاقستاننىڭ مول استىعىن قابىلداپ, تازارتىپ, ىلعالدان كەپتىرىپ, جوعارى ساپاعا جەتكىزىپ, كسرو-نىڭ بارلىق تۇكپىرىنە, شەت ەلگە جىبەرەتىن مينيسترلىكتى باسقارۋ تاپسىرىلدى. وسى جەردە 15 جىل ابىرويمەن جۇمىس ىستەپ, ەڭبەك دەمالىسىنا شىقتى. بۇل كەزدە مۇزاپپار اعا 69 جاستا ەدى. زەينەت جاسقا جەتكەننەن كەيىن دە 9 جىل ىستەۋدىڭ ءوزى كوپ نارسەنى اڭعارتادى.
رەسپۋبليكانىڭ دايىنداۋ مينيسترلىگى دايىروۆ باسقارعان ۋاقىتتا شارىقتاپ دامىدى. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى بارىنشا نىعايدى. مۇزاپپار اعا بىلاي دەپ ايتاتىن: سول 15 جىلدا 300 ەلەۆاتور, 111 ۇن مەن قۇراما ازىق زاۋىتتارى, 157 شاقىرىم تەمىرجول سالىندى. وسى, باسقا دا قاجەتتىلىككە 3 ميللياردتان اسا سوم قارجى جۇمسالدى. بۇل – وراسان كوپ نارسە».
جىل سايىن ەگىن وراعىنىڭ الدىندا ءداستۇرلى جيىندار الدىندا 2-3 كۇن بۇرىن مۇزاپپار ءوز شارۋاشىلىقتارىن ارالايتىن. د.ا. قوناەۆ: «جىگىتتەر مول استىق بەرەمىز دەپ وتىر. قالاي, مۇزاپپار دايىروۆيچ, ول ءونىم سەنىڭ قويمالارىڭا سىيماي قالىپ جۇرمەي مە؟» – دەيتىن. «ءبىزدىڭ جىگىتتەر ميللياردتان ارتىعىن دا قابىلداۋعا ءازىر, وعان كۇماندانباڭىز», – دەپ جاتاتىن دايىنداۋ ءمينيسترى. كوپ جىل ەكەۋىن كورگەندە, ديمەكەڭنىڭ مۇزاپپار اعاعا زور ىلتيپاتپەن قارايتىنىن بايقاپ جۇردىك. ەل ارالاعاندا وزىمەن بىرگە الىپ جۇرەتىن.
مۇزاپپار دايىروۆ ارقانىڭ ءتورت وبلىسىندا ىستەدى. ول جاقتا دا ايشىقتى ءىزى قالدى. رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا 40 جىلداي ارالاسىپ, زور بەدەلگە يە بولدى. تۋعان ولكەسىن دە ۇمىتقان جوق. بىردە ماسكەۋدەن كەلە جاتىپ ورالعا ءتۇستى. رەسمي قارسى الىپ جاتقاندارعا: «سىزدەر تۇرا تۇرىڭىزدار», دەپ ەجەلگى جاستىق شاقتارىنىڭ دوستارى ءماجيت تاۋىشوۆ, باقتىعالي ۆاليەۆپەن شۇيىركەلەستى. اڭگىمەلەرىنىڭ تاۋسىلماعانىنا كۋا بولىپ ەدىم.
مۇزاپپار اعا ۇزاق تا جارقىن ءومىر ءسۇردى. اكە بولىپ بالا, نەمەرە ءسۇيدى. ءوزىنىڭ ادال ەڭبەگىنىڭ, قاجىرلى قايراتىنىڭ ارقاسىندا ەل سىيلاعان, حالقى قالاعان ۇلكەن مەملەكەت قايراتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلدى. ەرەن ەڭبەگىن ۇكىمەت جوعارى باعالادى. لەنين, وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, ءتورت رەت ەڭبەك قىزىل تۋ, حالىقتار دوستىعى, ەكى مارتە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن ناگرادتالدى. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا 8 رەت, ياعني 32 جىل بويىنا سايلاندى. وسىنداي وراسان سەنىم ارقالاعان اعانى قالاي ماقتانىش ەتپەسسىڭ.
بيسەن جۇماعاليەۆ,
ەڭبەك ارداگەرى.
ورال.
سۋرەتتە: مۇزاپپار دايىروۆ.
