قۇندى باستاما

مۋزەي قىزمەتكەرى احمەت دۇيسەنباەۆ 26 اقپانداعى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «ەۋرازيا توپونيمدەرى» اتتى ماتەريال جاريا­لادى. بۇل وتە قۇندى ءارى ءزارۋ تاقىرىپ. ءار زەرتتەۋشىنىڭ ويىندا جۇرەتىن ماسەلە بولاتىن. اۆتوردىڭ بۇل تاقىرىپتى كوتەرگەنى وتە ورىندى, قۇپتارلىق ءىس. تەك باستاعان ءىستى ءارى قاراي تەرەڭدەتىپ, كەڭەيتىپ زەرتتەي بەرۋ كەرەك. الدىمەن ماقالانىڭ اتى جونىندە. ونى «ەۋرازيا توپونيمدەرى» دەپ اتاعان. اۆتوردى تۇسىنۋگە بولادى. بۇل باستاما. كەلەشەكتە ونى  «ەۋ­را­زيادا تۇرىك توپونيمدەرى» دەپ اتاعان ءجون. ويتكەنى, ماقالانىڭ تۇپكى ماقساتى دا سول. ودان سوڭ ءاربىر كەلتىرىلگەن توپونيمدىك سوزدەرگە تولىق تۇسىندىرمە بەرۋ قاجەت. ويتپەيىنشە, ءتۇرلى تالاس پىكىرلەر تۋىندايدى. ەڭ باستىسى, كوتەرىلگەن ماسەلە وتە تىڭ. سوندىقتان وسىناۋ كۇردەلى عىلىمي, يدەولوگيالىق, تاريحي, لينگۆيستيكالىق ماسەلەگە ءتۇرلى مامانداردى قاتىستىرعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. ويتكەنى, بۇل ءبىزدىڭ بابالار تاريحىنا تىكەلەي بايلانىستى ماسەلە. باعزى تاريحىمىز اڭشىلىقتان كەيىن قولعا تاعى جىلقىلاردى ۇيرەتۋدەن باستالدى. مال جاعدايىنا بايلانىستى ولار ەۋرازيادا تالاي جەردى شارلادى, قونىستاندى, تۇرعان, جۇرگەن مەكەنىنە لايىقتى ات قويدى, تىرشىلىك بەلگىسىن قالدىردى. تاريحشىلار كونە تاريحتى زەرتتەگەندە پالەون­تولوگياعا ءمان بەرەدى, سۇيەنەدى. بۇل دۇرىس. بىراق, ودان كەم ەمەس دەرەكتى بىزگە توپونيمدەر, ماقال-ماتەلدەر قالدىردى. مىنە, تاريح فيلوسوفياسى دەگەندە وسىلارعا ءمان بەرگەنىمىز ءجون. ءبىز امەريكا ۇندىستەرى (مايا, اتستەكتەر, سيۋ, ت.ب.) تىلىندە «كىن» (كۇن), «چيلان» (جىلان), «باقا» (باقا), «تەپە» (توبە), «ياش» (جاس) دەگەن سياقتى ءتۇرلى سوزدەر بار ەكەنىن كەيىن بىلدىك. سول سياقتى گرەنلانديا ەسكيموستارىندا «اتا» (اكە), «ااتا» (اتا), «انا» (انا), «اانا» (اجە) سياقتى سوزدەر ساقتالعانىن بايقادىق. سوڭعى جىلدارعا دەيىن بۇدان حابارسىز ەدىك. الەمدىك دەڭگەيدە تالاي عىلىمي كونگرەس­تەر وتكىزىلگەن ەكەن. ءبىز بۇدان دا بەيحابار بولىپ كەلگەنبىز. ول تۇگىل بۇرىنعى كسرو جەرىندە تۇركى تىلىندە كوپتەگەن توپونيمدەر بار ەكەنىنە دە ونشا ءمان بەرمەگەنبىز. احمەت دۇيسەنباەۆ ولاردىڭ بەتىن اشتى. اۆتور ەڭبەگىندە 400-دەي توپونيمدەردى كەلتىرىپتى. بۇل تەك باستاماسى عانا. ءتول تاريحىمىزدى زەرتتەۋ, بىرىنشىدەن, بابالارىمىز رۋحى الدىنداعى پارىزىمىز. ەكىنشىدەن, تاريحىمىزدى بۇكىل الەمگە تانىستىرىپ, وسىعان قازىرگى ەلدەردى ءتانتى ەتىپ, مويىنسۇندىرۋ. ۇشىنشىدەن, بىزدەردى «جابايى» دەپ كەلگەن ەۋروتسەنتريزم ساياساتىنا بەرىلگەن ناقتى دالەلدى جاۋاپ بولماق. ادامزات تاريحىندا كوشپەلىلەر اكەلگەن وركەنيەتتىڭ اسەرى ەۋرازيا ەلدەرىندە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعانىن كورۋ قيىن ەمەس. بىزدەي مول تاريحى بار ەۋروپادا باسقا ەتنوس بولسا, الەمگە جار سالعان بولار ەدى. ءبىز وسىنى ۇعىنۋىمىز كەرەك. ەگەر تاريحتا العان ورنىمىزدى كورسەتپەسەك ءبىلىمدى بولعانىمىزدان نە قايىر؟ بابالارىمىزدىڭ تاريحى الەمدە ەشبىر ەتنوسقا ۇقسامايدى. ەرەكشە. ءبىز سول بابالاردىڭ تىكەلەي ۇرپاعىمىز. ولاي بولسا ادامزات تاريحىندا الاتىن ورنىمىز دا بولەك. تاريح شىن بولۋى كەرەك دەيمىز. بىزگە كەرەگى سول اقيقات. دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ, اكادەميك. تيمۋر كىشىبەكوۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. الماتى.